تاعى سول سياقتى 1916 جىلعى ساناق بويىنشا قازىرگى قازاقستان جانە قىرعىزستاننىڭ بىرقاتار ايماعىندا 3 994 500 قازاق, ورتا ازيادا (سامارقاند, كاسپي سىرتى, فەرعانا وبلىستارىندا) 235 500 قازاق, استراحان گۋبەرنياسىندا 353 700 قازاق, ورىنبور, سامارا, تومسك, توبىل, ەنيسەيدە 95 100 قازاق, رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەرىندە بارلىعى 4 678 800 قازاق ءومىر سۇرگەن ەكەن (مارات مۇقانوۆ, «قازاق جەرىنىڭ تاريحى» 1994 جىل, اتامۇرا-قازاقستان باسپاسى.
74 -بەت).
حوش, سونىمەن قايتىپ تاعى دا تاريحقا ورالايىق. قالا ىرگەسىندە ورنالاسقان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان «الجير» مۇراجاي كەشەنىندەگى رەسمي مالىمەتتەرگە كوز جىبەرسەك: 1723-1728 جىلدارى بولعان اتاقتى «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىندا 1,1 ملن قازاق قىرىلعان. 1830-1840 جىلدارداعى كەنەسارى قاسىم ۇلى, يساتاي-ماحامبەت باستاعان پاتشا وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىس كەزىندە قانشاما ادام قازا بولدى (بۇل تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق). 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس كەزىندە 275 مىڭ قازاق جازىقسىز وققا ۇشقان. 1931-1932 جىلعى اشارشىلىقتا 2,3 ملن قازاق اشتان ولگەن. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان 350 مىڭ قانداسىمىز وتباسىنا ورالعان جوق. سوعىس جىلدارى تىلداعى اۋىر جاعدايدان 150 مىڭ ادام كوز جۇمعان. 1944-1948 جىلدارى «سوعىس تۇتقىنى» رەتىندە 50 مىڭ قازاقستاندىق قۋعىنعا ۇشىراعان. قازاق وڭىرىندەگى پوليگوننىڭ سالدارىنان 23 مىڭ ادام زارداپ شەگىپتى. 1945-1991 جىلدارى ارالىعىندا كەڭەس ارمياسىنىڭ ساپىندا بولعان 25 مىڭ قازاق ازاماتى شاڭىراعىنا ورالعان جوق. 1979-1989 جىلدارى اۋعانستاندا اسكەري مىندەتىن اتقارعان 1,5 مىڭ قازاق ازاماتى تاعى دا وتباسىنا ورالماپتى... دەرەكتەر وسىلاي, دەيدى.
وسى زۇلماتتاردىڭ كەسىرىنەن ءبىز وسپەي قالدىق. دەموگراف-عالىم ماقاش ءتاتىموۆ ءوزىنىڭ سالىستىرمالى دەموگرافيالىق بولجامىندا: «ەگەر جوعارىداعى قىرعىندى كورمەگەندە بۇگىن 40 ميلليون قازاق بولار ەدىك» دەگەن بولجام جاساپتى.
