ءيا, بابالاردان قالعان بايلىقتىڭ ءبىرى – قارتتار ۇلگىسى. جاڭا زامان, جاڭا زاڭ, ۇرپاق وزگەردى, جاس جاڭاردى دەپ قارتتارىن قادىرلەمەگەن ۇلت رۋحىن ءوشىرىپ الادى. مۇنداي تىرلىك ۇيالاسىن قورعامايتىن, ء«بورى قۇتىرسا ءبىرىن-ءبىرى تالايدى», – دەپ ۇرپاقتاردى جەتەسىزدىككە جەتەلەۋى مۇمكىن. دالا زاڭىنىڭ كەپىلى سول قاريالار بولعان. وعان ارعى-بەرگى تاريحقا كوز جۇگىرتسەڭ, تايعا باسقان تاڭباداي الدىڭنان شىعادى. وتباسىنىڭ يەسى سەكىلدى, ولاردا ەلىنىڭ يەسى بولا بىلگەن.
عاسىرلار جەلىسىنە قاراساڭ ۇلتىمىزدىڭ بولات تۇعىرى سانالعان قازىنالى قاريالار «قۇنانباي – ول قازاقتىڭ يۆان گروزنىيى», دەپ حالىق باتىرى, ۇلى باۋكەڭ – مومىش ۇلى ايتپاقشى, ءار اۋىلدىڭ ءوز «گروزنىيى» ءسوز ۇستاپ وتىرعان. ول بيلىگىن بۇرا تارپاي ءادىل, اق, ادال جۇرگىزگەن. تەلى مەن تەنتەك اسىپ-تاسىپ كەتسە «گروزنىيلاردىڭ» قاھارىنا ءىلىنىپ, جان ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولعان.
وسى كۇنى بار كىنانى زامانعا تەلىپ, قاريالىق قالىپتى ىسىرىپ بارا جاتقاندايمىز. بۇرىنعى ەل ۇلكەندەرى بەرەكەنى بۇزبايىق, ىنتىماقتى كۇيرەتپەيىك, كوڭىل كۇيدىڭ ەكپىنىمەن, جالعان نامىستىڭ جەتەگىندە كەتىپ, قۇر ءسوزدىڭ سويىلىنا جابىسپاي, ادامدىقتىڭ الدىندا تەڭ تۇرايىق, وسىعان بەت بۇرايىق دەسە, قازىرگى كەيبىر الدىڭعى تولقىن جاستار ءتىل المايدى, تىلەكتى ورىندامايدى, وزدەرى بىلەرمەن دەيدى. قاي زاماندا دا ۇرپاقتار اراسىندا ءبىر-بىرىنە وسىنداي كوڭىل تولماۋشىلىق بولعان. كەيىنگى تولقىننىڭ دا ءوز ايتارى جوق ەمەس, بار. مۇنى اقىل تارازىسىندا ويلاستىرماساق, ۇلتقا سور بوپ جابىسۋى مۇمكىن. ياعني, اتا جولىن قىسقارتپاي, انا ونەگەسىن ء«ولتىرىپ» الماي جالعاساق, ءبىر كەزدەرى شاقشاداي باس شاراداي بولا قويمايدى.
ەندەشە, الەمدىك ۇردىسكە ساي ءومىر سۇرە وتىرىپ, «قازاق حالقى – ازباعان حالىق, ونىڭ تالابى بىرەۋ سالىپ بەرگەن تار شەڭبەردىڭ قىسپاعىنا سىيا المايدى... زامان وسىلاي بولعان سوڭ, امالىن تاۋىپ, مۇمكىندىگى بولعان جەردە, قازاق حالقىنىڭ ەلدىگىن بۇزىپ, بولاشاعىن ءبۇلدىرىپ جاتقان جاۋىزدىققا قارسى كۇرەسە بەرۋ كەرەك. سۋعا باتىپ بارا جاتقان كىسىنى كورە تۇرىپ, قولۇشىن بەرمەۋ ارامدىق بولار ەدى», دەگەن ى.التىنسارين ءسوزىن ەستەن شىعارماي, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاساق, اتالاردىڭ سارا جولى جالعاسادى. سوندا عانا دالا زاڭىمەن ءومىر سۇرگەن بابالار رۋحىن تۇلەتىپ, بار قالىبىن جوعالتىپ الماي جاقسى جاعىنان جالعاستىرامىز. ياعني ولاردىڭ ونەگەسىمەن ماقتانا وتىرىپ, ۇرپاقتار بويىنداعى ساقتالعان سارقىتىن ۇزبەي, ويلانا ءبىلۋ مۇحيتىنا ايلاندىرساق, ۇتىلمايمىز, حانتالاپاي زاماندا جۇتىلمايمىز. بۇل قازاقتى جوعالتپاۋدىڭ جولى عانا ەمەس, التىن ارقاۋدى ۇزبەۋدىڭ دە ءتاسىلى. وسى جاھاندانۋ ۇردىسىندە قازاق بولمىسىن بۇلدىرمەي ساقتايتىن قاعيدانىڭ مىقتى التىن قازىعى ەكەنىن ءار قايسىمىز ەستەن شىعارماساق ەكەن. وسىنداي ۇلت ىسىندە: «ال ەندى, قۇداي باسىما نە سالسا دا, مەن كۇشىمنىڭ جەتكەنىنشە تۋعان ەلىمە پايدالى ادام بولايىن دەگەن ويمەن, تالابىمنان ەشۋاقىتتا دا قايتپايمىن» (ى.التىنسارين) دەسە جاستار, ۇلكەندەر جاعى ب.مومىش ۇلى قاعيدا ەتىپ كەتكەن اۋىل تۇتقاسى اقساقال, ۇلتتىق رۋحى, ىزگى قاسيەتتەرى مول ابىز ەل بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولسا, «بۇل جالپىادامزاتتىق ءارى دالا دەموكراتياسىنان باستاۋ الاتىن, اتا-بابامىزدان دارىعان, ەجەلدەن قانىمىزعا سىڭگەن قۇندىلىق بولاتىن. ونى جوعالتىپ الۋ ادامزات ءۇشىن دە, ۇلت ءۇشىن دە ءوزىن ءوزى جوعالتىپ الۋمەن بىردەي» (قاسىم-جومارت توقاەۆ) بولارى ءشۇباسىز شىندىق.
نۇر-سۇلتان
