رۋحانيات • 02 ماۋسىم، 2020

ءار اۋىل­دىڭ ءوز «گروز­نىيى» بولعان

52 رەت كورسەتىلدى

ءبىز ۇلكەنگە ۇيىعان ۇلتتىڭ ۇرپاعىمىز. سول ۇلكەننىڭ توبىلعى ساپ­تى قامشىنىڭ ءمىنسىز ورىمىندەي ءسوزى سوت ۇكىمىندەي، ءمىردىڭ وعىن­داي، سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي بولعان ءبىر زاماندارى. ونداي ءسوز ايلادان ەمەس، دالاداي دارحان اقىلدان شىعاتىنى دا بەلگىلى. اقىل­دان شىققان سوزدە اقاۋ دا، كەمدىك تە بولمايدى، تەك كەڭدىك، تازا تابيعاتتاي تامىلجىعان كەمەلدىك قانا سالتانات قۇرىپ تۇ­رادى.

ءيا، بابالاردان قالعان باي­لىق­تىڭ ءبىرى – قارتتار ۇلگىسى. جاڭا زامان، جاڭا زاڭ، ۇرپاق وزگەر­دى، جاس جاڭاردى دەپ قارت­تا­رىن قادىرلەمەگەن ۇلت رۋحىن ءوشىرىپ الادى. مۇنداي تىرلىك ۇيالاسىن قورعامايتىن، ء«بورى قۇ­تىرسا ءبىرىن-ءبىرى تالايدى»، – دەپ ۇرپاقتاردى جەتەسىزدىككە جەتە­لەۋى مۇمكىن. دالا زاڭىنىڭ كەپىلى سول قاريالار بولعان. وعان ارعى-بەرگى تاريحقا كوز جۇگىرتسەڭ، تايعا باسقان تاڭباداي الدىڭنان شىعادى. وتباسىنىڭ يەسى سەكىلدى، ولاردا ەلىنىڭ يەسى بولا بىلگەن.

عاسىرلار جەلىسىنە قاراساڭ ۇلتى­­مىزدىڭ بولات تۇعىرى سا­نال­­عان قازىنالى قاريالار «قۇ­نانباي – ول قازاقتىڭ يۆان گروزنىيى»،  دەپ حالىق باتىرى، ۇلى باۋكەڭ – مومىش ۇلى ايت­پاقشى، ءار اۋىل­دىڭ ءوز «گروز­نىيى» ءسوز ۇستاپ وت­ىرعان. ول بيلىگىن بۇرا تارپاي ءادىل، اق، ادال جۇرگىزگەن. تەلى مەن تەنتەك اسىپ-تاسىپ كەتسە «گروزنىيلاردىڭ» قاھارىنا ءىلى­نىپ، جان ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بول­عان.

وسى كۇنى بار كىنانى زامانعا تەلىپ، قاريالىق قالىپتى ىسىرىپ بارا جاتقاندايمىز. بۇرىنعى ەل ۇلكەندەرى بەرەكەنى بۇزبايىق، ىنتىماقتى كۇيرەتپەيىك، كوڭىل كۇيدىڭ ەكپىنىمەن، جالعان نا­مىس­­تىڭ جەتەگىندە كەتىپ، قۇر ءسوزدىڭ سويىلىنا جابىسپاي، ادام­دىق­تىڭ الدىندا تەڭ تۇرايىق، وسىعان بەت بۇرايىق دەسە، قازىرگى كەيبىر ال­دىڭعى تولقىن جاستار ءتىل ال­مايدى، تىلەكتى ورىندامايدى، وزدەرى بىلەرمەن دەيدى. قاي زا­ماندا دا ۇرپاقتار اراسىندا ءبىر-بىرىنە وسىنداي كوڭىل تولماۋشىلىق بولعان. كەيىنگى تولقىننىڭ دا ءوز ايتارى جوق ەمەس، بار. مۇنى اقىل تارازىسىندا ويلاستىرماساق، ۇلتقا سور بوپ جابىسۋى مۇمكىن. ياعني، اتا جولىن قىسقارتپاي، انا ونەگەسىن ء«ولتىرىپ» الماي جالعاساق، ءبىر كەزدەرى شاقشاداي باس شاراداي بولا قويمايدى.

ەندەشە، الەمدىك ۇردىسكە ساي ءومىر سۇرە وتىرىپ، «قازاق حالقى – ازباعان حالىق، ونىڭ تالابى بىرەۋ سالىپ بەرگەن تار شەڭبەردىڭ قىسپاعىنا سىيا المايدى... زامان وسىلاي بولعان سوڭ، امالىن تاۋىپ، مۇمكىندىگى بولعان جەردە، قازاق حالقىنىڭ ەلدىگىن بۇزىپ، بولاشاعىن ءبۇلدىرىپ جاتقان جاۋىزدىققا قارسى كۇ­رە­­سە بەرۋ كەرەك. سۋعا باتىپ بارا جات­قان كىسىنى كورە تۇرىپ، قول­ۇشىن بەرمەۋ ارامدىق بولار ەدى»، دەگەن ى.التىنسارين ءسوزىن ەستەن شىعارماي، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاساق، اتالار­دىڭ سارا جولى جالعاسادى. سوندا عانا دالا زاڭىمەن ءومىر سۇرگەن بابالار رۋحىن تۇلەتىپ، بار قالىبىن جوعالتىپ الماي جاقسى جاعىنان جالعاستىرامىز. ياعني ولاردىڭ ونەگەسىمەن ماقتانا وتىرىپ، ۇرپاقتار بويىنداعى ساقتالعان سارقىتىن ۇزبەي، ويلانا ءبىلۋ مۇحيتىنا ايلاندىرساق، ۇتىلمايمىز، حانتالاپاي زاماندا جۇتىلمايمىز. بۇل قازاقتى جوعالتپاۋدىڭ جولى عانا ەمەس، التىن ارقاۋدى ۇزبەۋدىڭ دە ءتاسىلى. وسى جاھاندانۋ ۇردىسىندە قازاق بولمىسىن بۇلدىرمەي ساقتايتىن قاعيدانىڭ مىقتى التىن قازىعى ەكەنىن ءار قايسىمىز ەستەن شى­عار­­ماساق ەكەن. وسىنداي ۇلت ىسىندە: «ال ەندى، قۇداي باسىما نە سالسا دا، مەن كۇشىمنىڭ جەت­كەنىنشە تۋعان ەلىمە پايدالى ادام بولايىن دەگەن ويمەن، تالابىمنان ەشۋاقىتتا دا قايتپايمىن» (ى.التىنسارين) دەسە جاستار، ۇلكەندەر جاعى ب.مومىش ۇلى قاعيدا ەتىپ كەتكەن اۋىل تۇتقاسى اقساقال، ۇلتتىق رۋحى، ىزگى قاسيەتتەرى مول ابىز ەل بىر­لىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولسا، «بۇل جال­پىادامزاتتىق ءارى دالا دەموكراتياسىنان باستاۋ الاتىن، اتا-بابامىزدان دارىعان، ەجەلدەن قانىمىزعا سىڭگەن قۇندىلىق بولاتىن. ونى جوعالتىپ الۋ ادامزات ءۇشىن دە، ۇلت ءۇشىن دە ءوزىن ءوزى جوعالتىپ الۋمەن بىردەي» (قاسىم-جومارت توقاەۆ) بولارى ءشۇباسىز شىندىق.

 

نۇر-سۇلتان

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار