ايماقتار • 31 مامىر، 2020

قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان الاش مەتسەناتى - مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ

535 رەت كورسەتىلدى

بيىل الاش مەتسەناتى، ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 150 جىل تولادى.

حح عاسىرداعى ستاليندىك زۇلمات قازاقتىڭ تالاي اۋلەتىن شاتتىعىنان ايىرىپ، شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىردى. ۇرپاقتارىنىڭ جۇرەگىنە وشپەستەي سىزات سالىپ، جاندارىن جارالادى. اۋلەت بولعاندا، قانداي اۋلەتتەر ەدى. تەكتى اۋلەتتەر ەدى. ءبىر عانا مۇحامەدحانوۆتار اۋلەتىن (اكەلى-بالالى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ جانە قايىم مۇحامەدحانوۆ) الىپ قارالىقشى. اكە مەن بالا نە قيامەتتى كەشپەدى، نە ازاپتى كورمەدى؟!

بەلگىلى ابايتانۋشى، قازاقتىڭ اسا ءىرى عالىمى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ۇلى ابايدىڭ شاكىرتتەرىن زەرتتەگەنى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىن كورىپ، اباقتىعا قامالىپ، ازاپ شەككەنى جايىندا بۇعان دەيىن از ايتىلىپ، از جازىلعان جوق. سول سەبەپتى ءبىز دارا تۇلعانىڭ اكەسى، 1937 جىلى جازىقسىز اتىلعان مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ تۋرالى از-كەم ءسوز قوزعاساق دەيمىز.

قازاق باسىلىمدارىنىڭ دەمەۋشىسى

ك

مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ تۋراسىنداعى اڭگىمەنى باستاماس بۇرىن اۋەلى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ اكەسى جايىنداعى ەستەلىگىنە قۇلاق تۇرسەك. «اكەم مۇحامەدحان زامانىنا ساي كوزى اشىق، ساۋاتتى ادام ەدى. بويىنا بىتكەن كىسىلىگىنىڭ ارقاسى شىعار، ەرتەدەن ۇلى اباي توڭىرەگىمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان. بەرگى توڭكەرىس كەزىندە سەمەيدە شىعا باستاعان الاش ءۇنى «سارىارقا» گازەتى مەن جۇسىپبەك پەن مۇحتار شىعارعان «اباي» جۋرنالىنا قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، مەتسەنات رەتىندە دەمەۋشىلىك كورسەتۋى سول ۇلى اقىننىڭ ونەگە-تاربيەسى ەمەس دەپ كىم ايتادى؟! اكەم قويىن داپتەرىنە بۇگىن انا گازەتكە پالەن سوم، مىنا جۋرنالعا تۇگەن سوم كومەك جاسادىم دەپ تىركەپ قويادى ەكەن. 1937 جىلى الگى داپتەر وزىمەن بىرگە تاركىلەنىپ، قاماۋعا الىندى.

تەگىندە اكەم 1870 جىلعى، ياعني الەكەڭمەن، الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆپەن تۇيدەي قۇرداس. الەكەڭ 1938 جىلدىڭ مامىر ايىندا، ال ونىڭ قۇرداسى، جولداسى مۇحامەدحان 1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا اتىلعان. بۇل جازا ول قاماۋعا الىنعان سوڭ نەبارى ءبىر اپتا ىشىندە ورىندالعان. ال بىزگە ول كەزدە ول ون جىلعا سوتتالدى دەگەن حابار تيگەن-ءدى. نەگىزگى شىندىقتى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ، ارادا 55 جىل وتكەننەن كەيىن عانا بىلدىك قوي. مۇنىڭ ءوزى بەرگى اڭگىمە. ال اكەم ايتقان ارعى اڭگىمەلەر تومەندەگىدەي. «توڭكەرىس بولعان جىلى سەن اياعىڭدى ەندى عانا باسقان ءسابي بولاتىنسىڭ. سوندا سەمەيگە الەكەڭنىڭ كەلگەنى ەرەكشە سالتاناتتى جاعدايعا ۇلاسىپ ەدى. بۇكىل قازاق قاۋىمى ۇلكەن قۋانىشپەن ونى حاننان كەم قارسى العان جوق. شىندىعىندا، الەكەڭ ۇلت كوسەمى ەدى عوي. مۇنى ەندى، سول شاقتا سۇلتانماحمۇت تا كەلىستىرىپ جىرلادى ەمەس پە؟! احاڭ مەن جاقاڭ – احمەت پەن مىرجاقىپتى ايتامىن، سونداي-اق ماعجان مەن وسى سۇلتانماحمۇتتار الەكەڭنىڭ قاسىنان تابىلاتىن. ءبىزدىڭ ۇيدە قونا جاتىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن، ءسويتىپ ەل بولاشاعىن الىستان بولجايتىن سول ۇلىلاردىڭ سەن تىزەسىندە وتىرىپ ءوستىڭ عوي، شىراعىم! سونى ۇمىتپا!» دەيتىن اكەم جارىقتىق.

ۋ

ءبىزدىڭ ءۇي وندا مۇحاڭنىڭ ۇلى اقىن تۋرالى ۇلى ەپوپەياسىنان قالىڭ وقىرمانعا بەلگىلى اتاقتى ءتىنىباي مەشىتىنىڭ ىرگەسىندە ەدى. ءيا، ماقتاندى دەمە، قاراعىم، سول ەڭسەلى شاتىرلى ۇيدە كىمدەر بولماعان دەسەڭشى! ايتالىق: شاكارىم، كوكباي، تۇراعۇل بولىپ بۇل ءتىزىم جالعاسا بەرەدى. الدىڭعى اعالاردىڭ اسىل جۇزدەرى ەسىمدە ەمىس-ەمىس ساقتالسا، كەيىنگىلەردى ەسەيىپ قالعاندا كورگەندىكتەن ءبارى دە ەستە...» دەپ جازادى عالىم ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە.

ءيا، وزدەرىڭىز دە بايقاپ وتىرعانداي، مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ الاش قايراتكەرلەرىمەن يدەيالاس، پىكىرلەس سول زامانداعى وزىق ويلى ازاماتتاردىڭ بىرەگەيى بولعان. ۇلى ابايدان باستاپ، ءاليحان بوكەيحان ۇلى، مۇحتار اۋەزوۆ، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ماعجان جۇماباەۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ، حالەل عابباسوۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، ىدىرىس مۇستامباەۆ، ءسابيت دونەنتاەۆ سەكىلدى تۇلعالار وسى شاڭىراقتا ءجيى باس قوسىپ، قازاقتىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالعان. قازاقتىڭ ۇلكەن جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ تە مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆپەن اعا-ءىنى رەتىندە سىيلاسقان. وسى شاڭىراققا مۇحاڭمەن بىرگە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، يسا بايزاقوۆ، امىرە قاشاۋباەۆ، الماعامبەت سەكىلدى زامانداستارى دا كەلىپ، «ەڭلىك-كەبەك»، «قاراكوز»، «بايبىشە توقال»، «ەل اعاسى» پەسالارىن ساحناعا ازىرلەگەن. دەمەك، العاشقى قازاق تەاترىنىڭ ىرگەتاسى وسى ۇيدە قالانعان دەسەك ارتىق ايتپاعانىمىز. م.سەيىتقۇلوۆ سول كەزدە شىققان «دالا ۋالاياتى» گازەتى، «ايقاپ»، «شورا»، «اباي» جۋرنالدارى، «قازاق»، «سارىارقا»، «ۋاقىت»، ء«تارجىمان» باسىلىمدارىن الدىرىپ، وقىپ وتىرعان. ونىڭ ۇيىندەگى كىتاپحاناسىنىڭ تورىنەن ابايدىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش جيناعى، شاكارىمنىڭ 1912 جىلى سەمەيدە باسىلعان «قالقامان-مامىر»، «ەڭلىك-كەبەك»، «قازاق ايناسى»، «تۇرىك، قىرعىز، قازاق ءھام حانلار شەجىرەسى»، «مۇسىلماندىق كىتابى» كىتاپتارى، اۆتورلار قۇرامىندا ءاليحان بوكەيحان ۇلى دا بولعان، 1903 جىلى جارىق كورگەن «قىرعىز ولكەسى» دەگەن ەڭبەگى دە ورىن العان. وسى دۇنيەلەر بالا قايىمنىڭ ساناسىن سىلكىندىرىپ، ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتكەن. «بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ ەڭبەگىن وقۋ ارقىلى مەن تۇڭعىش رەت ءوز حالقىمنىڭ شىنايى تاريحىمەن جانە مادەنيەتىمەن تانىستىم» دەيدى قايىم مۇحامەدحانوۆ.

 

مىرجاقىپتى تۇرمەدەن بوساتۋعا 2 مىڭ سوم كەپىل بەرگەن

مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆتىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى، جومارتتىعى، كەڭپەيىلدىلىگى. 1911 جىلى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سەمەيدە اباقتىعا قامالعاندا 2 مىڭ سوم كولەمىندە كەپىلدىك سالىپ، تۇتقىننان بوساتادى. تاعى بىردە شاكارىم قاجى قاجىلىقتان كەلگەننەن كەيىن سەمەيگە ايالداعان ساپارىندا وسى شاڭىراققا ءتۇسىپ، قالانى ارالاۋعا شىعىپ كەتەدى. ءوزى ىسمەر ادام، ونىڭ ەرەكشە ۇلگىدەگى كيىمىن كورىپ: «سەمەيگە كەلگەن بۇ قاي شەتەلدىك؟» دەپ پوليتسەيلەر ۇستاپ الىپ، ءبىراز اۋرە-سارساڭعا سالىپتى. سول كەزدە دە بۇل كىسى شاكارىمنىڭ جانىنان تابىلىپ، بوساتىپ العان ەكەن. وسى تۇستا ەرەكشە اتاپ وتەر دۇنيە، شاكارىمنىڭ كوپكە بەلگىلى جالعىز سۋرەتى دە (كەيىننەن باسقا سۋرەتتەرى تابىلعان) وسى ۇيدە تۇسىرىلگەن كورىنەدى.

م

ء(تىنىباي مەشىتىنىڭ ەرتەرەكتەگى كورىنىسى)

ءوز زامانىندا وسىلايشا زامانداستارىنىڭ زور قۇرمەتىنە بولەنىپ، سەمەيدەگى ءتىنىباي مەشىتىندە يسلام دىنىنەن ساباق بەرگەن، ۇلى اباي وقىعان احمەت ريزا مەشىتىندە يمام قىزمەتىن اتقارعان مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆتى نكۆد جەندەتتەرى 1937 جىلى 24 قاراشادا تۇتقىندايدى (ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا، م.سەيىتقۇلوۆ 1921، 1928، 1932 جىلدارى دا تۇتقىندالىپ، مۇلكى تاركىلەنگەن). 27 قاراشادا «مۇسىلمانداردىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانى ءۇشىن اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى» دەگەن ۇكىم شىعادى دا، 2 جەلتوقساندا ءتۇن ىشىندە اتىلادى.

ف

جەرلەنگەن جەرى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. اكەسى تۇتقىندالعاننان كەيىن قايىم مۇحامەدحانوۆ تا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتان قۋىلادى. وسى كەزدە وعان مۇحتار اۋەزوۆ قولداۋ كورسەتكەن دەسەدى.

چ

مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ 1989 جىلى 25 ساۋىردە كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيدۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن اقتالادى. الاش مەتسەناتىنىڭ نەمەرەسى، قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ قىزى دينا مۇحامەدحان اتاسىنىڭ جەرلەنگەن ورنىن ءالى دە ىزدەستىرۋىن جالعاستىرۋدا. ء«بىز ماسكەۋگە، ارنايى ورىندارعا حات جازدىق. مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆتىڭ ءىسى اۋەلدە ماسكەۋدە ساقتالعان. 1956 جىلى قازاق كسر-ىنە، سەمەيگە قايتارىلعان. مەنىڭشە، اتامىزدى باسقا دا ادامدارمەن بىرگە سەمەي تۇرمەسىندە اتقان، سودان كەيىن مۇردەسىن باسقا جاققا الىپ كەتكەن. قاندى قول جەندەتتەر قۇجاتتاردىڭ بارلىعىن جويىپ جىبەرگەن. ىستە اۋەلدە اتامىزدىڭ اتىلعان جانە جەرلەنگەن جەرى بولعان سياقتى. بىراق ونى قۇرتقان. فوتوسى دا ساقتالماعان. ادەتتە اتار الدىندا فوتوعا تۇسىرەتىن ەدى» دەيدى تەكتىنىڭ تۇياعى.

دينا مۇحامەدحاننىڭ ايتۋىنشا، مۇحامەدحان سەيىتقۇل قامالعان تۇرمە (ورنالاسقان جەرى – سەمەيدىڭ ورتالىق تۇسى) 300 جىل بۇرىن ەليزاۆەتا پاتشا زامانىندا سالىنعان. بۇل تۇرمەگە ءبىر كەزدەرى فەدور دوستاەۆسكي دە، ءاليحان بوكەيحان ۇلى دا، احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا، مىرجاقىپ دۋلات ۇلى مەن تۋراعۇل اباي ۇلى دا قامالعان ەكەن. «كونە تۇرمە 2019 جىلى بۇزىلدى دەپ ەستىدىم. نە بولسا دا، تاريحي عيماراتتى ساقتاۋ كەرەك ەدى» دەيدى د.مۇحامەدحان.

 

 ءتۇيىن

بيىل الاش مەتسەناتى، ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 150 جىل تولادى. وكىنىشكە قاراي، دارا تۇلعا قىزمەت ەتكەن سەمەي شاھارىندا، جالپى، وبلىستا قايراتكەردى ەستە قالدىراتىن بىردە-ءبىر بەلگى جوق. كوشە ەسىمى دە بەرىلمەگەن. ءبىر سۇيىنگەنىمىز، نەمەرەسى دينا مۇحامەدحاننان الاش مەتسەناتىنىڭ قۇرمەتىنە قاراعاندىدا كوشە اتى بەرىلگەنىن ەستىدىك. بارى – وسى.

بىلتىر جۋرناليست، ارىپتەسىمىز ازامات بيتان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا ارنايى حات جازعان بولاتىن. حاتتا تۇلعانىڭ 150 جىلدىعىنا وراي وبلىستا (سەمەي مەن وسكەمەن قالالارىندا) كوشە اتتارى بەرىلسە، سەمەيدەگى ءتىنىباي مەشىتىنىڭ جانىنداعى م.سەيىتقۇلوۆتىڭ بۇرىنعى ۇيلەرىنىڭ ورنىنا جانە مەتسەناتتىڭ تۋعان جەرى كوكەنتاۋعا ەسكەرتكىش تاقتالار قويىلسا دەگەن ۇسىنىستار ايتىلعان-دى.

ورىندى ۇسىنىس وبلىس، سەمەي قالاسى اكىمدىگى تاراپىنان قولداۋ تابادى دەپ سەنەمىز.

سەمەي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

Atmaca زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:35

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار