تاريح • 29 مامىر، 2020

عاتاۋلين قالاي حالىق جاۋى بولدى؟

114 رەت كورسەتىلدى

وتاندىق تاريحشى سەرىك ماشىمباەۆ 2016 جىلى جارىق كورگەن «قوسوزەن ارالىعىنداعى قازتالوۆ  تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە، قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قازاقستاننىڭ ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ن.ەجوۆ مۇرتتى كوسەم ستاليگە جازعان حاتىندا: «...بارلىق قازاق كادرلارى كوممۋنيستەر ۇلتشىلدىقپەن ۋلانعان، بۇلاردىڭ اراسىندا دەنى ساۋ پارتيالىق كۇش جوق» دەگەن ەكەن. ناتيجەسىندە 1937-1938 جىلدارى قازاقستان بويىنشا 105 مىڭ ادام نكۆد-نىڭ قاندى شەڭگەلىنە ءىلىنىپ، وسىلاردىڭ 22 مىڭى اتىلىپ كەتكەنى جايلى دەرەكتى كەلتىرىپتى.

جوعارىدا اتىلىپ كەتكەن 22 مىڭ ارىستىڭ ءبىرى – مانسۇر عاتاۋلين. بۇل تۇلعا بىزگە ايگىلى «بەسەۋدىڭ حاتى» ارقىلى تانىس. ياعني، 1932 جىلى 4 شىلدە كۇنى بك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ف.ي. گولوششەكينگە جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ، الماتى كومۆۋزىنىڭ باسشى قىزمەتكەرى ەمبەرگەن التىنبەكوۆ،  قازاق اكسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ سەكتور باستىعى قادىر قۋانىشەۆ، قازاق مەملەكەتتىك باسپا ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مانسۇر عاتاۋلين جانە مۇتاش داۋلەتقاليەۆ بەسەۋى حات جازىپ، رەسپۋبليكاداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ كۇيرەگەندىگى سالدارىنان ەلدى الاپات اشارشىلىق جايلاعاندىعىن ايتىپ دابىل قاقتى.  

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك ماشىمباەۆ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، مانسۇر عاتاۋلين 1903 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى قازتالوۆ اۋدانى اعاش اۋىلى نىسامباي كوپىرى جانىندا مالشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. رۋى – تاما. اكەسى – تايت، اناسى – تاتار قىزى فاتيما. 1933-1937 جىلدارى اقمولا ولكەلىك پارتيا اپپاراتىندا، قارقارالى قالالىق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت اتقارعان. سول كەزدەگى سوۆەت وداعىنىڭ ساياسي قايراتكەرلەرى س.كيروۆ، ل.ميرزويان باستاعان  باسشىلار بۇل كىسىنىڭ داستارحانىنان ءدام تاتىپ اتتانىپ جۇرگەن.

رەسمي دەرەككوزى مانسۇر تايت ۇلى 1937 جىلى قاراشا ايىندا قاراعاندى قالاسىندا قارقارالى وكرۋگىنىڭ پارتيا، كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇستىنەن قوزعالعان سوتتا  جالعان ايىپ تاعىلىپ اتاۋ جازاسىنا بۇيىرىلعانى جايلى ايتىلادى.

جارىقتىق  سوتتىڭ الدىندا قاسقايىپ تۇرىپ «مەن «حالىق جاۋى» ەمەسپiن، كەرiسiنشە، حالىقتىڭ جاۋىنىڭ «جاۋىمىن» دەپتى. ونىمەن قويماي ءوزىنىڭ قالاي حالىق جاۋى بولعانى جايلى  نكۆد جەندەتتەرىنە تاكپىشتەپ تۇرىپ تۇسىندەرگەن.

عاتاۋليننىڭ كەڭەستىك ءادىل سوتتىڭ الدىندا اشىنا ايتقان ءسوزى 2003 جىلعى «قازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 16 ماۋسىم كۇنگى سانىندا («پوسلەسوۆيە ك «پيسمو پياتي») جاريالاندى. وسى ماقالادا قايران ارىس: «مەن 1932 جىلى جۇمىس بابامەن كەنت اۋىلىنا بارىم. ول قارقارالىدان الىس ەمەس ەدى. ونداعى جاعدايدى ءوز كوزىممەن كوردىم. اشتىق جىلدارى بولاتىن. كولiكتەن سىرتقا شىقسام، اينالامدا ادام دا، مال دا جوق، تەك قانا ۇزىن سوزىلعان مال قوراسى تۇر. ەسiكتi اشىپ قالىپ ەدiم، ءولi ادامنىڭ دەنەلەرi كورiندi. سونشاما ۇلكەن قورانىڭ iشi لىق تولعان ادامنىڭ ءمايiتi. كەيبiرەۋلەرiنiڭ كوزi اشىق، كiرپiكتەرi ارەڭ قيمىلدايدى، بiراق كiرپiك قاققانشا ءجانتاسiلiم بەرەتiنi ءسوزسiز. سىرتقا اتىپ شىقتىم. دالادان ايقاي-شۋ شىقتى. ەسiنەن اداسقان ايەلدەر قولدارىنداعى پىشاقتارىن جالاڭداتىپ مەنiڭ جۇرگiزۋشiمە تاپ بەردi، ويلارى ونى سويىپ جەمەك. مەن اسپانعا وق اتىپ ەدiم، ولار جان-جاققا قاشا جونەلدi. جان-جاعىما قاراسام، اناداي جەردە ۇلكەن قازان-وشاق تۇر ەكەن، استىندا وت جانىپ جاتىر. الدە نە پiسiپ جاتىر. قاقپاعىن اشىپ كەپ جiبەرiپ، قاراسام، بۇرق-سارق قايناعان سۋمەن بiرگە قازاننىڭ بەتiنە بiردە بالانىڭ اياعى، بiردە قولى، بiردە وكشەسi بۇلiك-بۇلiك ەتiپ شىعىپ جاتىر. مىنە وسىدان كەيىن مەن حالىق جاۋى بولدىم» دەپ قايران ارىس ءسوزىن اياقتاپتى

جوعارىداعى حات جازعان بەسەۋدىڭ تورتەۋى امان قالىپ، تەك عاتاۋلين عانا اتىلدى. امان قالعانداردىڭ ءبىرى جازۋشى  عابيت مۇسىرەپوۆ (1902-1985) قازاق ادەبيەتى ءۇشىن ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرسە، باتىس قازاقستان تۋماسى مۇتاش داۋلەتقاليەۆ (1904-1982) ۇزاق جىلدار جوعارى پارتيا مەكتەبىندە رەكتور بولىپ ەڭبەك ەتىپتى. ال ەمبەرگەن التىنبەكوۆ (1904-1954) پەن مەملەكەتتiك جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشiسi قىزمەتiن كوپ جىل اتقارعان قادىر قۋانىشەۆ (1906 - ولگەن جىلى بەلگىسىز) كوممۋنيستiك پارتيا مۇشەلىگىنە ءوتىپ، بەرتىنگە دەيىن ءومىر سۇرگەن. «بەسەۋدىڭ حاتىن» ۇيىمداستىرعانداردىڭ ىشىنەن تەك مانسۇر عاتاۋلين عانا وققا بايلانىپ، نەبارى 34 جاسىندا قۇربان بولعان ەكەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

قحل اڭىزدارىنىڭ قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 07:56

«اباي اندەرى» اسقاقتايدى

اباي • بۇگىن، 07:46

وڭىرلەردەگى جاعداي باقىلاۋدا

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:37

قوعامدا سەنىم پايدا بولدى

قوعام • بۇگىن، 07:16

قاجەت سوزدەر ۋاقىتىندا ايتىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:10

ءموبيلدى توپ باقىلايدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:03

ۇپايدان شاشاۋ شىقپايدى

تەننيس • بۇگىن، 07:01

كوڭىلگە مەدەۋ بولعان ۇندەۋ

قوعام • بۇگىن، 06:59

انتيبيوتيك كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن

مەديتسينا • بۇگىن، 06:57

COVID-19: كۇرەس شارالارىنا قارجى ءبولىندى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:45

بەيقامدىقتان ارىلار ەمەس

قوعام • بۇگىن، 06:39

ءوندىرىس كولەمىن 5 ەسەگە ارتتىردى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:36

ەرەكشە دارىن يەسى ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:35

ساقتىقتا قورلىق جوق

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:30

ۇقساس جاڭالىقتار