رۋحانيات • 29 مامىر، 2020

دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى

298 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ رۋحانيات الەمىنە قوماقتى ولجا قوسىلدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا «دالا فول­كلو­رىنىڭ انتولوگياسى» اتتى 10 تومدىق باسىلىمنىڭ العاشقى 5 تومىن جارىققا شى­عاردى.

«بەس تومدىق «دالا فولكلورىنىڭ ان­تولو­گياسىنا» ەنگەن جاۋھارلار  قولجازبا شى­عارمالاردان مۋزىكالىق شىعارمالارعا دەيىنگى ءارتۇرلى جانرداعى تۋىندىلاردان تۇرادى. جانە ولاردىڭ بارلىعى قازاق حال­قىنىڭ داستۇرلەرىن ساقتاۋ، تۋعان جەردىڭ تاري­حىن ءبىلۋ جانە وتكەن كەزەڭدەگى ۇلى قاي­راتكەرلەر تۋرالى ەستەلىكتەر سياقتى ۇلى دالانىڭ باستى قۇندىلىقتارىن كورسەتۋگە باعىت­تالعان»، دەپ اتاپ ءوتتى «رۋحاني جاڭ­­عىرۋ» قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋ­تىنىڭ باسقارما توراعاسى كەمەلبەك ويشىباەۆ.

باسقارما توراعاسى اتاپ وتكەندەي، باسى­لىمنىڭ العاشقى بەس تومىنا ءارتۇرلى قول­جازبا نۇسقالارىمەن جانە الدىڭعى باسىلىمدارمەن مۇقيات تەكستولوگيالىق جانە سالىس­تىرمالى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ىرىكتەلگەن تاريحي ەپوستاردىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرى كىرىپتى. اتاپ ايتار بولساق، ءبىرىنشى كىتاپقا اڭىزشى اب­دراحمان بەكتاسوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «قۇلامەرگەن» جانە جۇسىپبەك شايحيسلاموۆ جازعان «دوتان باتىر»، سونداي-اق كوپتەگەن تۇركى حالىق­تارى­نىڭ اراسىندا كەڭىنەن تارال­عان «الپامىس باتىر»، «قامبار باتىر»، «قوبى­لاندى باتىر»، «ەر تارعىن»، «ەر سايىن»، «ەر ەدىگە»، «شورا باتىر» سەكىلدى ەجەل­گى ەپوستار ەندى.

انتولوگيانىڭ ەكىنشى تومى نوعاي ءداۋى­رىنىڭ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» اتتى ايگىلى اڭىز تسيكلىنا ارنالعان. بۇل جيناق اتاقتى قازاق اڭىزشىسى مۇرىن جىراۋ جازعان وتىز التى ەرتەگىدەن تۇرادى. «قىرىق ءبىر باتىردىڭ بەينەسى» تۋىندىسىمەن اشىلعان تسيكل ءارى قاراي التىن وردا كەزەڭىندەگى تاريحي وقيعالاردى جانە ودان كەيىنگى XIV-XVII عاسىرلاردا بولىنگەن تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ احۋالىن بەينەلەيدى.

سەريانىڭ ءۇشىنشى تومىندا XV عاسىر­داعى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ومىرگە كەلۋى مەن جالپى قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى، سونداي-اق حاندىقتىڭ دامۋ پروتسەسىندە پايدا بولعان قيىندىقتار، سىرتقى جاۋلارمەن كۇرەسى تۋرالى تاريحي اڭگىمەلەر ەنگىزىلگەن. ودان بولەك،  XVIII جانە XIX عاسىرلارداعى قازاق حالقىنىڭ جوڭعار جاۋلاپ الۋشىلارىمەن، قوقان جانە حيۋا حاندىقتارىنىڭ ەكسپانسياسىمەن، سونداي-اق رەسەي يمپەرياسىمەن كۇرەسىنە بايلانىستى تاريحي وقيعالاردى بەينەلەيتىن اڭگىمەلەر كىردى. ونىڭ ىشىندە ۇلى حاندار مەن باتىرلار تۋرالى اڭىزدار – ابىلاي حان، كەڭەس حان، ساتبەك باتىر، بوگەنباي باتىر، قابانباي باتىر، وتەگەن باتىر، ولجاباي باتىر، ەر جانىبەك، رايىمبەك باتىر، باراق باتىر، اعىباي باتىر، جانقوجا باتىر تۋرالى داستاندار جانە تاعى دا باسقا بارلىعى 13 شىعارما ەنىپ وتىر.

انتولوگيانىڭ ءتورتىنشى تومى قازاق ەپيكالىق مۇراسىنىڭ قۇرامداس بو­لىكتەرىنىڭ ءبىرى – روماندىق ەپوسقا ارنالعان. مۇندا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»، «قىز جىبەك»، «بوزجىگىت»، «بوزامان»، «تالايلى قۇل مەن ءايىم قىز»، «سەيپىلمالىك»، «شەريزات-گۇل­شات»، «جاسكەلەن» سياقتى تاڭداۋلى ەپوس­­تار توپتاستىرىلعان.

«دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىنىڭ» بەسىنشى تومى ۇلتتىق داستۇرلەر اياسىندا قۇرىلعان ەتنوستىق جانرلاردىڭ ءبىرى – داستاندارعا ارنالعان. م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى داستانداردىڭ باتىرلىق، تاريحي جانە ءداستۇرلى روماندىق ەپوستارى سيۋجەتتەرىنەن تاقىرىپتاردىڭ ەرەكشەلىك­تەرىمەن، كەيىپكەرلەر جۇيەسىمەن، كوركەم مانەرلىلىك قۇرالدارىمەن، سونداي-اق ءوز باتىرلارىنىڭ ىشكى الەمىنە ەلەۋلى نازار اۋدا­رۋىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ ءوتتى.

بەسىنشى تومدى دايىنداۋ بارىسىندا جاريالانىم ءۇشىن «ايمان-شولپان»، «ناۋرىزباي-حانشايىم»، «سىرشى مول­دا»، «بولات-جانات»، «قاسىم جومارت»، «قۇلقانىس-زەبەرشە»، سونداي-اق «داري­عا قىز»، «كيىك»، «ميعراج»، «مۇحام­مەد-حانا­فيا»، «كيسسا ابۋشاحما» نوۆەلليس­تيكا­لىق داس­تان­دارى ىرىكتەلدى.

ال شىعارمالاردى دىبىستاۋ بو­يىن­شا جۇمىسقا قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋ­زى­كا­­­­سى­نىڭ ۇزدىك ورىنداۋشىلارى، ونىڭ ىشىندە قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كون­­سەر­ۆا­تورياسىنىڭ جانە ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ وقى­تۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى، سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ورىنداۋشىلىق ونەر مەكتەپ­تەرىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىن كورسەتەتىن ءارتۇرلى ايماق­تارداعى ورىنداۋشىلار قاتىستى.

ينستيتۋت جۇمىسى مۇنىمەن اياقتالعان جوق. الدا جوسپاردا تۇرعان 10 تومدىقتىڭ قالعان 5 تومىن ازىرلەۋگە قىزۋ دايىندىق جۇر­­گىزىلۋدە. بۇل جونىندە  م.اۋەزوۆ اتىن­­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «قول­جازبا جانە تەكستولوگيا» عىلىمي-يننو­ۆاتسيا­لىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى توق­تار البەكوۆ جان-جاقتى توقتالىپ ءوتتى.

– جوسپارعا سايكەس باسىلىمنىڭ التىنشى تومى «سالتتىق فولكلور»،  جەتىنشى تومى «پرو­زالىق فولكلور. ەرتەگىلەر»،  سەگىزىنشى توم – «پروزالىق فولكلور. اڭىزدار»،  توعى­زىنشى كىتاپ – «حالىق ولەڭدەرى» جانە انتو­لوگيا­نى اياقتايتىن ونىنشى توم حالىق اۋىز ادە­­بيەتىنىڭ  تاربيەلىك باعىتتاعى دانا­لىق وي­دان ءدان ىزدەگەن تۋىندىلارىمەن تولى­عادى، – دەدى عالىم.  

كىتاپتار جالپى سانى 10 مىڭ دانا تارالىممەن شىعارىلىپ، قازاقستاننىڭ بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن كى­تاپحانالارىنا تارا­تىل­دى. سونداي-اق قازاق حالىق شىعارما­شىلىعىنىڭ جاۋھارلارى ينستيتۋتى سايتىندا جانە ەلىمىزدىڭ كىتاپحانالارىندا وفلاين وقىرمانداردىڭ كەڭ اۋقىمىنا قولجەتىمدى.  «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» 10 تومدىق باسىلىمنىڭ تولىق جيناعى 2021 جىلى شىعارىلادى دەپ كۇتىلۋدە.

سوڭعى جاڭالىقتار

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار