تۇرار رىسقۇلوۆ وقىعان مەركىدەگى ورىس-تۇزەمدىك باستاۋىش مەكتەبى شامامەن 1860-1870 جىلدارى سالىنعان دەلىنەدى. سالىنعانىنا ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, بۇل مەكتەپتىڭ عيماراتى ءالى ساقتالعان. وسىدان ەكى جىل بۇرىن مەركى اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي, بۇل مەكتەپ عيماراتى قايتا جوندەلىپ, ۇكىمەت قاۋلىسىمەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە الىندى. ۆ.ساۆۆا اتىنداعى №9 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ-ليتسەيدىڭ اۋلاسىندا ورنالاسقان كەزىندەگى ورىس-تۇزەمدىك مەكتەپ بۇگىندە «تاريحي-ولكەتانۋ» مۇراجايى بولىپ قايتا اشىلدى. اتالعان مەكتەپ-ليتسەي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نازگۇل انەسوۆانىڭ ايتۋىنشا, بالا تۇرار مەركىگە كەلگەن سوڭ اۋەلى مال باعادى. ال 1907 جىلدان 1910 جىلعا دەيىن ورىس-تۇزەمدىك مەكتەبىندە ءبىلىم الادى. «تۇرار رىسقۇلوۆ مەركىگە كەلگەن سوڭ, ناعاشى اتاسى قىرعىزباي ونى ورىس-تۇزەمدىك مەكتەپكە وقۋعا بەرەدى. مۇندا تۇراردىڭ يۆان اندرەەۆ دەگەن ۇستازى بولعان. سول كىسى ايەلى ەكەۋى تۇرارعا ساباق بەرگەن. نەگىزىنەن مۇندا 25 بالا وقىعان ەكەن. وقىعان بالالاردىڭ ىشىنەن كەيىننەن تۇرار رىسقۇلوۆ, قابىلبەك سارمولداەۆ, ماقسۇت جىلىسباەۆ سياقتى ەلىمىزگە تانىمال قايراتكەرلەر شىققان. ەستەلىكتەردەن وقىپ-بىلگەنىمىزدەي, تۇرار جاس كۇنىنەن-اق ورىس ءتىلىن جەتىك بىلگەندىكتەن, وزات وقۋشى اتانادى. ۇستازى يۆان اندرەەۆتىڭ ءوزى بالا تۇراردى وزىنە جاقىن تارتقان», دەيدى نازگۇل انەسوۆا.
تۇرار رىسقۇلوۆ مەركىدەگى ورىس-تۇزەمدىك مەكتەپتى 1910 جىلى جاقسى باعامەن ءبىتىرىپ, قىرعىز ەلىنىڭ پىشپەك قالاسىنداعى ءبىرىنشى دارەجەلى اۋىل شارۋاشىلىعى مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى. ودان كەيىن ايبىندى تۇلعانىڭ تاعدىرىنداعى ەلەۋلى كەزەڭدەر, تاقسىرەت تارتسا دا تاۋى شاعىلماعان قايراتكەرلىك بەلەس – سامارا, تاشكەنت ساپارلارى. 1916 جىلدىڭ قاسىرەتى قازاق حالقى ءۇشىن قارالى كەزەڭنىڭ ءبىرى. قازاق دالاسىندا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس باستالعان كەزدە تۇرار رىسقۇلوۆ اۋليەاتا ۋەزىندەگى مەركى اۋىلىنا قايتا كەلىپ, اقكوز قوسان ۇلى باستاعان كوتەرىلىسشىلەر جاعىنا شىعادى. سوندا جيىرمادان ەندى عانا اسقان تۇراردىڭ تەكتىلىگىنە, قايراتكەرلىگىنە سۇيىنگەن اقكوز قوسان ۇلى وعان باتا بەرگەن ەكەن. اقكوز باتىر تۇرارعا بەرىپتى دەگەن باتا, ياعني «شىراعىم, ەرجەتەرسىڭ! قيىندىقتان, كەدەيلىكتەن قۇتىلارسىڭ! حالقىڭنىڭ ماڭدايىنداعى جارىق جۇلدىزى بولارسىڭ», دەگەن تىلەك ءسوزى ەل ىشىندە ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلادى.
ۇلتتىڭ تاريحىن بىلەتىن, وعان قۇرمەتپەن قارايتىن ءاربىر ازامات مەركى جەرىنە كەلگەندە تۇرارداي تۇلعانىڭ تابان ءىزى قالعان مەكەندى كورۋگە اسىعادى. قازىرگى ۆ.ساۆۆا اتىنداعى ءبىلىم وشاعىنىڭ اۋلاسىنداعى بۇل كونە عيمارات تاريحتان تابارىك رەتىندە قالعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى. وتكەن جىلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي وسى مۇراجايدا بىرقاتار رۋحاني شارالار ۇيىمداستىرىلعان. سونىمەن قاتار مەكتەپ وقۋشىلارىنان قۇرالعان «جاس تۇرارتانۋشىلار» كلۋبى جۇمىس ىستەيدى. كلۋب مۇشەلەرىنىڭ ارقايسىسى تۇرار رىسقۇلوۆتان باستاپ, بارلىق الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى ايتقاندا, ەرىكسىز سۇيسىنەسىڭ.
مەركىدەگى ورىس-تۇزەمدىك مەكتەبىندە تۇرار رىسقۇلوۆپەن قاتار وقىعان ازاماتتار تۋرالى دەرەكتەر كوپ بولماسا دا, بار. ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ماقسۇت جىلىسباەۆ, قابىلبەك سارمولداەۆ, ءۇسىپ ساتىبالدينوۆ, تۇردالى توقباەۆ, راحمانقۇل ورىنتاەۆ, سادۋاقاس جامانسارتوۆ جانە قالىش حودجابەرگەنوۆ سياقتى ازاماتتاردىڭ بالا كۇنىندە قاتار ءجۇرىپ, بىرگە وقىعانىن كورۋگە بولادى. بۇل كىسىلەردىڭ ءبارى دە كەيىننەن اۋليەاتا وڭىرىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كەيبىرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. جالپى, «تاريحي-ولكەتانۋ» مۇراجايى ءۇش بولمەدەن تۇرادى. بۇگىندە بارلىق بولمەلەر تيىسىنشە جابدىقتالعان. مۇندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭبەكتەرى, فوتوسۋرەتتەرى, ءتۇرلى بۇيىمدارمەن قاتار مۇحتار اۋەزوۆ, شەرحان مۇرتازا سىندى قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى جانە تۇلعا تۋرالى جازىلعان كوپتەگەن ەڭبەكتەر جيناقتالعان. سونىمەن قاتار قابىرعالارعا 1937 جىلدىڭ ويرانىندا جازىقسىز جاپا شەككەن ۇلتىمىزدىڭ 600 قايراتكەرىنىڭ ەسىمدەرى جازىلعان تاقتالار ىلىنگەن. سول سياقتى مۇندا مەركى وڭىرىنەن شىققان اسانباي اسقاروۆ سياقتى كورنەكتى تۇلعالارعا دا قاتىستى مالىمەتتەر بار. «كۇن سايىن مۇعالىمدەر دە, وقۋشىلار دا مۇراجايعا كەلىپ تۇرادى. تۇرار رىسقۇلوۆ سياقتى بيىك تۇلعانىڭ مەركى جەرىندە وقىعانى ءبىز ءۇشىن ءاردايىم ماقتانىش. مۇراجايعا ەلىمىزدىڭ ءاربىر وڭىرىنەن سىيلى قوناقتار دا كوپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە اتالعان مۇراجاي اۋدان اكىمى مەيىرحان ومىربەكوۆتىڭ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مۇقاش ەسكەندىروۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جوندەۋدەن ءوتىپ, جابدىقتالدى. سونىمەن قاتار مۇراجايدا تۇرار رىسقۇلوۆ وتىرعان ەر-توقىم بار. ونى بىزگە ماقسۇت جىلىسباەۆ اتامىزدىڭ ءىنىسى بايسەيىت جىلىسباەۆ تاپسىردى. بۇل ەر-توقىم دا مۇراجايىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىقتارىنىڭ ءبىرى», دەيدى نازگۇل انەسوۆا.
تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تاعدىرىنداعى بارلىق بەلەستىڭ باستاۋى مەركىدەگى ورىس-تۇزەمدىك باستاۋىش مەكتەپتىڭ بولعانى شىن. وعان دەيىن دە ءومىردىڭ سان وتكەلدەرىنەن وتكەن ونەگەلى تۇلعانىڭ كوزقاراسىن قالىپتاستىرعان, رۋحىن شىڭداعان بۇل مەكتەپ – بۇگىندە وڭىردەگى عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى رۋحاني ورتالىقتىڭ ءبىرى. تۇرار تاعدىرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسى», تەمىرعالي ءنۇرتازيننىڭ «تۇراردىڭ انتى», شەرحان مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبە» شىعارمالارىندا جان-جاقتى كورىنىپ, تۋعان حالقىنىڭ جادىندا تاعىلىم بولىپ بەرىك ورنادى.
جامبىل وبلىسى
