ارينە ەل قونعان جاققا باق تا اۋادى, سوندىقتان اسان قايعى بابامىز ەسىل مەن نۇرا وزەندەرىن كورگەندە: «جارى مەنەن سايى تەڭ, جارلىسى مەنەن بايى تەڭ بولاتىن جەر ەكەن», «التى كۇندە ات سەمىرتىپ مىنەتىن جەر ەكەن» دەپ باعا بەرگەن قۇتتى جەرگە ەلوردامىز قانات جايعان سوڭ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناعان ەل رەتىندە بۇعان ۇساق-تۇيەك دەپ قاراۋعا بولماس. ەلىمىزدىڭ استاناسىن ارداقتاپ ايالاۋدى, مۇنتاز قالانى ماقتانىش تۇتۋدى – وسىنداعى ءاربىر عيماراتتىڭ تاسى مەن كىرپىشىنە دەيىن قولىمەن ۇستاعان ەلباسىنىڭ وزىنەن ۇيرەنگەنىمىز ابزال.
الايدا سول ىسكە تىكەلەي جاۋاپتى, قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ قالا كەلبەتىنە, ياعني ەكلەكتيكاعا جول بەرمەي, عيماراتتاردى بىرىڭعاي ۇيلەسىمدى مانەردە سالۋداعى, سانيتارلىق تازالىق پەن ءتارتىپتى ساقتاۋداعى سالعىرتتىعىنا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا كوڭىل ءبولىپ, ەسكەرتۋ جاساعانىن بىلەمىز. سوندىقتان دا بولار, انگە قوسۋدىڭ ورنىنا ازىرگە نازارىڭ قالانىڭ ەسكەرۋسىز قالعان بولىگىنە اۋىپ, كەلەڭسىز كورىنىستەر كەس-كەستەپ, كوشەلەردىڭ اتى مەن زاتى ويىڭدى بولە بەرەدى.
شىنىن ايتقاندا, ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋىندا وڭىنان باستالعان قۇرىلىس جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. اباتتاندىرۋ قارقىنى دا باسەڭدەمەۋگە ءتيىس-ءتىن, الايدا شاھار شارۋاشىلىعىنىڭ شەتى شاشىراڭقىراپ, ورامدارى مەن كوشەلەرىندەگى ءتارتىپ بوساڭقىراپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. باسى جاقسى باستالعان كوشەلەردىڭ سوڭى, اۋداندارداعى ىشكى جولداردىڭ جيەگىندە ءوز بەتىنشە وسكەن اعاشتار مەن اسەمدىككە ەگىلگەن بۇتالاردىڭ قاراۋسىز قالۋى, جەكەلەگەن فيرمالار مەن كاسىپورىنداردىڭ, جەكە ۇيلەردىڭ ءار قيلى قورشاۋ-شارباقتارى, اۋلا قورعاندارىنىڭ قيقى-جيقىلىعى, بۇرىشتاردا ۇيىلگەن قوقىستار – ءبارى دە جاۋاپسىزدىقتىڭ, نەمقۇرايدىلىقتىڭ, قىرسىزدىقتىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن ونداي جەرلەردىڭ فوتوسىن قوسا بەرۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنى كەز كەلگەن قالا تۇرعىنى دا راستاي الادى. سوندىقتان قالا باسشىلىعى مۇنى سىناۋ نەمەسە اياقتان شالۋ دەپ ەمەس, وسىعان دەيىن تالاي مارتە توگىلگەن ماڭداي تەر مەن قىرۋار قارجىعا, ۇيىمداستىرۋ شارالارىنا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جاناشىرلىعى, ازاماتتىق كوزقاراسى, اق-ادال نيەتى دەپ قابىلداعانىن قالار ەدىك.
جالپى, ءتارتىپ, تازالىق, اسەمدىك, قالانىڭ تەك ورتالىق كوشەلەرىنىڭ كوركىمەن, ۇلكەن داڭعىلدارىنىڭ بويىمەن ولشەنبەسە كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءدال قازىرگى كەزدە وڭ جاعالاۋدىڭ جاي-كۇيى جىل مەزگىلىن كۇتسە, ەرىپ كەتەتىن قالىڭ قار دا ەمەس. ەلورداداعى ءتيىستى اۋدانداردىڭ اكىمدەرى ارنايى كەستە جاساپ, قالا كۇنى قارساڭىندا عانا ەمەس, اۋىق-اۋىق ءوز اۋماعىنداعى كوشەلەردى جاياۋ ارالاپ تۇرسا, ونىڭ پايداسىن وزدەرى دە, تۇرعىندار دا كورەر ەدى. مەنشىك تۇرىنە قاراماستان, قوجايىندارىنا زاڭعا سايكەس ەسكەرتۋ جاسالسا, سانيتارلىق تالاپتان وزگە قالانىڭ ارحيتەكتۋرالىق كەلىسىم-كەلبەتىن ساقتاۋ تالاپتارىن كۇشەيتۋ ارقىلى قاداعالاۋدى قولعا السا, ايىپپۇلسىز-اق كوپ ماسەلە ءوز شەشىمىن تاباتىنى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى, ولارعا ىقپال ەتۋدىڭ مەحانيزمى ىسكە قوسىلعانى ابزال.
بۇگىندە بۇكىل ەلىمىزدە كوكەيكەستى ماسەلە بولىپ تۇرعان سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن تابيعاتتى قورعاۋ پوليتسياسىن, باسقا دا ءتيىستى مەكەمەلەردى جۇمىلدىرىپ, ورتاق ءىستى اتقارۋعا ۆولونتەرلەردى تارتىپ, تازالىقتى رەتكە كەلتىرۋگە تولىق مۇمكىندىك بار دەپ ويلايمىز.
سونىمەن بىرگە قالا تىرشىلىگىنە بايلانىستى قوعامدىق پىكىر تۋدىرىپ كەلە جاتقان, ەلدىڭ ساناسىنا اسەر ەتەتىن بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى ورتاعا سالساق دەيمىز. بىزدە بۇرىننان كەلە جاتقان جاقسى ءداستۇر بار, ول – ۇلتتىڭ ءاردايىم جادىندا تۇراتىن, ەلگە, قوعامعا ەڭبەك سىڭىرگەن تاريحي تۇلعالاردى ۇلىقتاپ, ولاردىڭ ەسىمدەرىن كوشەلەرگە, داڭعىلدارعا, مەكەمەلەرگە بەرۋ ءىسى. ەلوردا ونوماستيكاسىنداعى ەرەكشە ءپوزيتيۆتى ءۇردىستى ايتا كەتكەن ءجون. ول – كوشە اتاۋلارىنا قازاق ەلىنىڭ تۇتاستىعىن تانىتاتىن ءتورت تاراپتىڭ دا توپونيميكاسىن (تاۋ-تاس, وزەن-سۋ, جايلاۋ-قىستاۋ, قالا-كەنت, اۋىل-ايماق ت.ب. اتاۋلارى) جاڭعىرتىپ قايتا اتاۋ. بۇل كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى دەپ ويلايمىز. سونداي-اق تاريحىمىزدا دانالىعىمەن, مەيىرىمدىلىگىمەن, سۇلۋلىعىمەن ايگىلى ارداقتى انالارىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ارۋ قىزدارىنىڭ ەسىمدەرى دە تۇڭعىش رەت استانا كوشەلەرىنە بەرىلگەنى حالىق قۇپتاعان ونەگەلى قادام بولدى.
جالپى, باسقا سالالارداعىداي ونوماستيكا ماسەلەسىندە دە نۇر-سۇلتان قالاسىن ەلىمىزدىڭ وبلىستارى, ال وبلىستاردى اۋداندار, اۋدانداردى اۋىلدار ۇلگى تۇتۋى زاڭدىلىق بولۋعا ءتيىس. بۇل باعىتتا كوپتەگەن تاعىلىمدى شارالار اتقارىلىپ تا كەلەدى. بىراق سىنعا ۇشىراپ جاتاتىن تۇستارى دا بارشىلىق.
اشىعىن ايتساق, ەلىمىزدىڭ استاناسىنداعى كوشەلەرگە اتاۋ بەرۋدە جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر: 1) ەلوردا ونوماستيكاسىنىڭ 30-50 جىلعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى جاسالمادى. 2) قالانىڭ باس جوسپارى مەن كەڭەستىك-بولشەۆيكتىك اتاۋلاردان قۇتىلۋدىڭ سينحرونيزاتسياسى قاتار جۇرمەدى. 3) وكىنىشكە قاراي, سۋبەكتيۆتى جاعداي, ياكي «تانىستارى مەن تانيتىندارىن تىقپالاۋ» كورىنىس بەردى.
وسىنىڭ سالدارىنان جەكەلەگەن ءىرى تاريحي تۇلعالاردىڭ اتىنداعى كوشەلەر شولاق, كەلتە بولىپ شىقتى. نەمەسە ءبىر كوشە اتاۋىن بىرنەشە رەت اۋىستىرۋ ورىن الدى (تاۋەلسىزدىك, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ءا.بوكەيحان, ر.قوشقارباەۆ ت.ب.). ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ايانباي كۇرەسىپ, سول جولدا قۇربان بولعان حح عاسىر باسىنداعى قايراتكەرلەردىڭ اتىنداعى كوشەلەر سارىارقا, بايقوڭىر, الماتى اۋداندارىنىڭ شەتىندە قالىپ قويعانىن, باتپاققا باتىپ تۇرعانىن ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات. ۋرا-ۋرامەن ەسىمدەرى بەرىلدى, ۋرا-ۋرامەن ۇمىتىلدى دا قالدى. ايتەۋىر ءبىر توپ زيالى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتىن سول باتپاقتان بەرى قاراي الىپ شىقتى. بىراق مىنا وركەنيەتتى زاماندا وسىنداي شالالىققا وزگە جۇرت كۇلمەي مە؟ ال مۇنداي كەمشىلىكتى بولدىرماۋدىڭ جولى جوق ەمەس, بار.
ول ءۇشىن اكىمدىكتەگى ارناۋلى كوميسسيا تالقىسىنىڭ الدىندا عالىمداردىڭ, بەدەلدى دە بىلىكتى تۇلعالاردىڭ پىكىرىن تىڭداۋ, سودان دۇرىس قورىتىندى شىعارۋ, تاراپتاردىڭ ۋاجىنە قۇلاق اسۋ, ياعني بايىپتى شەشىمدى نەگىزدەپ الۋ. ول ءۇشىن جوعارىدا ايتقان قاتەلىكتى دە كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, تالقىلاۋ – ەلدىكتىڭ ءجونى. ايتپەسە, بەلگىلى ءبىر كىسىنىڭ اتىن بەرگەندە, قالانىڭ باس جوسپارىنىڭ جاپسارىن ەسكەرمەي, ايتەۋىر ءبىر كوشەگە تاڭا سالۋ نەمەسە باسقا دا قيسىنسىز جاعدايلار قايتالانا بەرمەك.
مىسالى, ۇلتتىق بي ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, وسى سالانىڭ قايتالانباس ۇلگىلەرىن تاۋىپ زەرتتەگەن, سونداي-اق, گ.تالپاقوۆا, ق.قارابالينا, ب.بايجۇمانوۆا سىندى تالانتتى بيشىلەردى تاربيەلەگەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ ەسىمىن قالانىڭ وندىرىستىك كاسىپورىندارى مەن تەحنيكالىق قويمالارى ورنالاسقان ايماقتاعى كوشەگە بەرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى؟
نەمەسە بۇرىنعى بازار ماڭىنداعى قازاق كوشەسىنە ۇلت كينو ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, حالىق ءارتىسى, اكتەر, رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتىڭ اتىن بەرگەننەن نە ۇتتىق؟ ءسوز ورايى كەلگەندە ايتارىمىز: اباي مەن جامبىلدىڭ بەينەسىن سومداعان, العاش رەت قازاق كينەماتوگرافيستەر وداعىن ۇيىمداستىرعان تۇلعاعا ەلوردادا ەسكەرتكىش ورناتىلسا, ارتىق بولماس ەدى.
ال «ارتەم» بازارىنىڭ ارتىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, م.اۋەزوۆپەن بىرگە «اباي» جۋرنالىن شىعارىسقان تۇلعا, دراماتۋرگ جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى كوشەسىنىڭ جاعدايىن كورسەڭىز, كوڭىلىڭىز قۇلازيدى. مەملەكەتتىك تىلدە تۇڭعىش پسيحولوگيا وقۋلىعىن جازعان, ۋ.شەكسپير, ا.پۋشكين, گ.موپاسسان, ا.ديۋما, ا.چەحوۆ سىندى الەم كلاسسيكتەرىن قازاقشا سويلەتكەن, «اقبىلەكتەي» اق-ايدىن روماندى دۇنيەگە اكەلگەن قالامگەرگە بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ «قۇرمەتى» وسى بولسا, جەتىسكەن ەكەنبىز.
سونداي-اق تاريحىمىزدا ءبىرىنشى رەت قازاق ۇلتتىق حالىق وركەسترىن قۇرعان, «مۋزىكا الىپپەسىن» جازعان كومپوزيتورىمىز احمەت جۇبانوۆتىڭ كوشەسىنىڭ دە جاداۋلىعى جانىڭىزدى جابىرقاتادى. سەنبەسەڭىز, كوشە بويىن ارالاپ كورىڭىز. ءبىز فوتوسىن سالىپ وتىرمىز. ارينە ەلوردادا ءار كەزەڭدە ەلگە قاسيەت-مىنەزىمەن قىزمەت قىلعان, قانداي جۇيەدە دە تۋعان حالقىنا ادالدىعىن تانىتقان ازاماتتاردىڭ ەسىمىندەگى كوشەلەر از ەمەس.
مىسالى, قالانىڭ «شۇبار» اتتى شاعىن اۋدانىندا ۇزىندىعى 500 مەتردەن اسپايتىن كوشەگە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ اتى بەرىلىپتى. سوندا قالاي, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى ابايدىڭ 95 جانە 100 جىلدىعىن ۇيىمداستىرعان, ءتىپتى الماتىداعى اقىن ەسكەرتكىشىن تۇڭعىش قازاق ءمۇسىنشىسى ح.ناۋرىزباەۆقا جاساتقان, وپەرا جانە بالەت تەاترى مەن عىلىم اكادەمياسىن اشۋعا بەلسەنە اتسالىسقان, «ارابشا-قازاقشا», «پارسىشا-قازاقشا» سوزدىكتەر دايارلاعان تۇلعاعا بۇدان لايىقتى كوشە تابىلماعانى ما؟ ۇلت مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن, انا ءتىلىن وركەندەتۋ جولىندا ەرەن ۇلگى كورسەتكەن, وتاندىق مۋزەي ءىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, الاش ارىستارىن اقتاۋدا ناقتى ىسىمەن ەستە قالعان وزبەكالى جانىبەكوۆ سىندى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنە بەرىلگەن كوشەنىڭ باسى مەن اياعى باسقاشا اتالاتىنى ەندى ەشبىر قالىپقا سىيمايدى.
كەزىندە ەلوردامىزدىڭ قازىعىن قاعىپ, ەسىلدىڭ جاعالاۋى مەن جازىعىنا ەل قوندىرعان, استانامىزدى اباتتاندىرىپ, الەمگە تانىتقان ەلباسى ونوماستيكا مەن توپونيميكا ماسەلەسىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە ءسوز ەتىپ, ەسكەرتتى. ءدال وسى ىستە استانا تاجىريبەسى بۇكىل ەلگە ۇلگى بولسىن دەگەن نيەتىن دە جەتكىزدى. ونوماستيكا سالاسىندا مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ورنىعۋى ءۇشىن ءاربىر قادامىمىز مەملەكەتشىلدىك تالابىنا جاۋاپ بەرىپ, ەلدىك مۇددەمىزگە سايكەس بولۋعا ءتيىس.
سونىمەن بىرگە «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىن سالالاندىرعان ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» سىندى باعدارلامالىق ماقالالارى زيالى, عىلىمي ورتاعا, اسىرەسە زاڭگەرلەرگە ەلەۋلى مىندەت جۇكتەپ وتىر. سونىڭ ىشىندە جالپىحالىقتىق دارەجەدەگى, ادامزاتتىق, قوعامدىق ماڭىزى بار تاريحي وقيعالاردىڭ, ءىرى قايراتكەرلەردىڭ, عىلىم, مادەنيەت, ونەر تۇلعالارىنىڭ اتىن ۇرپاق ەسىندە قالدىرۋ شارالارىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن, ولشەم-شارتى (كريتەري) تولىق ايقىندالعان زاڭدىق جۇيەسى جاسالمايىنشا, اتالعان سالادا بۇرىنعى قاتەلىكتەر قايتالانا بەرەتىنى انىق. ال مۇنداي ىستە كونە سۇرلەۋمەن, ەسكى جولمەن جۇرۋگە بولمايتىنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. بۇل, ارينە وڭاي ءارى تەز جۇزەگە اساتىن شارۋا ەمەس. تاۋەلسىز ەل قۇندىلىقتارىن قادىر تۇتۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ازاماتتىق سانانىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى شارت.
بۇل – ءار وتباسىدان, ءار اۋىلدان, ءار مەكەمەدەن, ءار قالادان باستاۋ الاتىن قاراپايىم تاربيە, وتانشىلدىق سەزىم. سوندىقتان تۇرعان ءۇيىڭنىڭ, كوشەڭنىڭ, تۋىپ-وسكەن اۋىلىڭنىڭ, قالاڭنىڭ, ءوڭىرىڭنىڭ پروبلەمالارىن ايقىنداۋعا بەلسەنە اتسالىسۋ – حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت قۇرۋعا ۇلەس قوسۋ دەگەن ءسوز. بىزدىڭشە, حالىقتىڭ ءۇنى – جالاڭ تالاپ ەتۋ نەمەسە قۇر ايعاي ەمەس, كەرەگى – تىعىرىقتان شىعاتىن جول ىزدەۋ, ۇسىنىس ەنگىزۋ, بويكۇيەزدىك اتاۋلىمەن كۇرەسۋ, كوپتىڭ كوكەيىنە قوناتىن مەملەكەتتىك كوزقاراستى ءبىلدىرۋ, ەلگە كەرەكتى دۇنيەنى ەكشەپ ايتۋ, ەلەكتەن وتكىزىپ جازۋ.
«ۋاجگە تۇيە دە شوگەدى» دەيدى حالىق دانالىعى. ال حالىقتىڭ مۇڭىن انىق ايتىپ, ناقتى جازا بىلگەن قالامگەرلەردىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءالى كۇنگە حالىق اۋزىندا ءجۇرۋى تەگىن ەمەس.
كورنەكتى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ: «ەڭ اۋىر مايدان – ناداندىقپەن كۇرەسۋ مايدانى, ءəرى ۇزاق, ءəرى ىزاسى كوپ» دەگەن سوزىندە تەرەڭ ماعىنا جاتىر. قاي كەزدە دە پەندەشىلىكتەن الىس بولعان عىلىم, مادەنيەت, ونەر, جالپى شىعارماشىل قاۋىم وكىلدەرىنە ۇلكەن سەنىم بولعان, قازىر دە سونداي. ويتكەنى ولار حالىقتىڭ ءسوزىن ورنىمەن, دەر كەزىندە ايتا ءبىلدى, بۇقاراعا دا سىيلى بولدى, بيلىككە دە ءسوزى جەتەتىن. زيالى قاۋىم ەلدىڭ تەلىسى مەن تەنتەگىن تىيا الدى, كوپتى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرا ءبىلدى, ەلدىك وزەكتى – سالت-ءداستۇردى, ادەت-عۇرىپتى قىزعىشتاي قورىدى.
سوندىقتان ەلىمىزدىڭ قالالارى مەن اۋداندارىندا, كەنتتەرى مەن اۋىلدارىندا ولاردىڭ اتىن يەمدەنگەن كوشەلەر مەن داڭعىلدار, مەكەمەلەر مەن ورىندار بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاققا ارقاشان وي سالىپ تۇرارى ءسوزسىز.
دارحان مىڭباي,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
