ايتسە دە, بۇل كورسەتكىشتەرگە جەرىمىزدىڭ قۇنارلىعىنان عانا ەمەس, حيميالىق تىڭايتقىشتى اياماي پايدالانۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىپ جۇرگەنىمىز بەلگىلى. وسىدان كەيىن دارىگە ۋلانىپ, قۇنارى سارقىلعان توپىراقتىڭ جىل سايىن كۇيى قاشىپ بارادى. ءتىپتى قارا جەرگە ءال بەرەتىن سان ءتۇرلى وسىمدىكتىڭ دە تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ كەتۋى ىقتيمال.
توپىراق سان ءتۇرلى ەلەمەنتتىڭ قوسپاسىنان تۇرادى. ولار اركەلكى بولعاندىقتان توپىراقتىڭ دا ءتۇسى, قۇرامى, قۇنارى دا ءارتۇرلى. جەر شارىنىڭ ءبىر جەرى كەرىش, ءبىر جەرى قۇمدى, ەندى ءبىر اتىرابى قۇيقالى بولۋى وسىدان. قازاقستان قوڭىرجاي بەلدەۋدە, جەرىنىڭ كوپ بولىگى سۋلى-كەرىشتى, قارا توپىراق ارالاس.
مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلەمەنتتەردىڭ بارلىق ءتۇرى تابىلاتىندىعى جەرىمىزدىڭ ءبارى بىردەي ەگىن شارۋاشىلىعىنا قولايلى دەگەندى بىلدىرمەيدى. مۇنى ەرتەدەن سەزگەن بابالارىمىز ەگىن عانا ەمەس, مال شارۋاشىلىعى دا ءتيىمدى ەكەنىن بايقاپ, ءتورت ت ۇلىكتى مىڭعىرتىپ وسىرگەن. ويتكەنى سۋلى-كەرىشتى توپىراقتى ايماقتاردا وسەتىن وسىمدىك, شوپتەردىڭ قۇرامىنداعى ۋلى زاتتىڭ مولشەرى مەيلىنشە تومەن بولادى.
وتكەن عاسىرداعى تىڭ يگەرۋ كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ كوپ بولىگى ەگىن شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلدى. ەسەسىنە, جايىلىم تارىلدى. ال تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن كەڭشار, ۇجىمشارلاردىڭ تاراپ كەتۋىنە بايلانىستى ەگىن القابىنىڭ كولەمى تارىلدى. وعان تەحنيكانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە سەبەپ بولدى. سوندىقتان از القاپتان مول ءونىم الۋ ناۋقانى بەلەڭ الا باستادى. بۇل نەگىزىنەن قىتايلىق تاجىريبە نەگىزىندە جۇزەگە استى.
قىتايلار جەر جەتىسپەۋشىلىگى جانە سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى وسىنداي ارەكەتكە بارعان. ول ءۇشىن سان ءتۇرلى حيميالىق تىڭايتقىشتاردى ويلاپ تاپتى. ەسەسىنە, جەردىڭ قۇنارسىزدانۋى مەن توپىراقتىڭ توزۋىن ۇدەدى. ونىڭ ۇستىنە ىشكى نارىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جان قيناماي پايداعا بەلشەدەن باتاتىن مايبۇرشاق سياقتى جەر قۋاتىن سورىپ الاتىن داقىلداردى كوپتەپ ەگىپ, القاپتاردى توزدىرىپ الدى. مىنە, بۇگىنگى تاڭدا كورشى ەل سورتاڭعا اينالعان القاپتارىن تىنىقتىرىپ, ال ديقانشىلىعىن ورتالىق ازيا مەن رەسەيدىڭ كەڭ جازىق دالاسىندا جالعاستىرۋعا كوشكەندەي...
ءيا, وسىلايشا ءبىر جاعىنان قامبامىز دانگە تولعانىمەن, ەكىنشى جاعىنان دالامىز شولگە اينالىپ بارادى. ەلىمىزدەگى القاپتاردا كوبىنە شەتەلدىك تۇقىم مەن تىڭايتقىشتار قولدانىلادى. الەمنىڭ ءار جەرىنىڭ توپىراق قۇرامى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. دەمەك, شەتەلدىك تۇقىم مەن تىڭايتقىشتى قولدانعاندا اباي بولعان ءجون. بۇل ماسەلەگە كەلگەندە ساراپشىلاردىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلادى. ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعىنداعى اۋىسپالى ەگىس زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى الدابەرگەن قياس توپىراققا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەتىنىن ايتادى.
– جىل سايىن تاناپتاردان توپىراق ۇلگىسى الىنىپ ارنايى اگروحيميالىق قىزمەتكە جىبەرىلەدى. وندا حيميالىق تالداۋ جاسالىپ, توپىراققا نە قاجەت, نە جەتىسپەيتىنىنە بايلانىستى ۇسىنىستار بەرىلەدى. جالپى رەسەي مەن بەلارۋستە دايىندالاتىن مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءبىزدىڭ ەلدىڭ كليماتىنا دا, جەر بەدەرىنە دە سايكەس كەلەدى. قازىرگى قولدانىستاعى مينەرالدىق تىڭايتقىشتار توپىراققا از مولشەردە ەنگىزىلەدى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا ءار گەكتارعا 5-7 كيلودان اسپايدى. ارينە, مولشەرىن كوبەيتۋ كەرەك. بىراق ءبارى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. بىزدە مينەرالدىق تىڭايتقىش جەتكىلىكتى. تەك اتالعان ەلدەردە باعاسى نارىقتاعىدان ءسال تومەندەۋ, – دەيدى ساراپشى.
الايدا بۇل تولعاقتى پىكىرمەن ەكولوگيانى تەرەڭىرەك زەرتتەپ جۇرگەن قاجەت انداس كەلىسپەيدى. ول وتاندىق تىڭايتقىشتاردىڭ ورنى ويسىراپ تۇرعانىنا قاپالى.
– ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە شەتەلدىك تۇقىم سورتىن جەرسىندىرەتىن, تىڭايتقىشتاردىڭ ۇيلەسىمدى-ۇيلەسىمسىزدىگىن ارنايى زەرتحانالىق تەكسەرۋدەن وتكىزەتىن شارۋاشىلىقتار قۇرىلىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ءونىمى مەن بۇگىنگى تابىسى تۇتاس ەلىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارسىز. سوندىقتان «قاراڭعى بازارلارداعى» باعاسى ارزان, قاتەرى كوپ شەتەلدىك تىڭايتقىشتار ديقاننىڭ كادەسىنە جاراپ تۇر. ول تىڭايتقىشتار القاپتاعى وسىمدىك پەن ءشوپتى ءولتىرىپ, داقىلدىڭ تازا ءوسۋىن كەپىلدەندىرگەنىمەن, توپىراقتىڭ قۇرامىنداعى زيانسىز ەلەمەنتتەردى تۇنشىقتىرىپ جاتىر. تابيعات ميلليونداعان جىلدار بويى وڭدەۋدەن وتكىزىپ, قالىپتاستىرعان سول تىرشىلىكتى ادام بالاسى قايتا قالپىنا كەلتىرە الا ما؟ – دەيدى ول.
سونداي-اق ەكولوگ فەرمەرلەردى تۇقىم مەن مينەرالدى تىڭايتقىش قاي ەلدەن كەلەتىنى قىزىقتىرمايتىنىن ايتادى.
– شىنىندا مەملەكەت پەن فەرمەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قارجىلاي قولداۋدان ءارى اسپايدى. ەگەر وتاندىق تۇقىم نەمەسە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ساتىپ العاندارعا كوتەرمە باعامەن سۋبسيديا بەرىلسە, بۇل وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەرگە ۇلكەن قولداۋ بولىپ, باعانىڭ يمپورتتىق ونىمدەرمەن تەڭەسۋىنە جول اشار ەدى. بۇل تاجىريبە كوپتەگەن ەلدە, ولار وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى وسىنداي جولمەن قولداپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. بىزدە مەملەكەتتىڭ فەرمەرگە كومەگى سۋبسيديا بەرۋمەن شەكتەلسە, وتاندىق مينەرالدى تىڭايتقىش شىعاراتىن كومپانيالار ءالى ۇيىقتاپ جاتىر. ءورىسىن ىشكى نارىقتان ىزدەيتىندەر جوقتىڭ قاسى, – دەدى ساراپشى.
قالاي دەسەك تە, مول ونىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن توپىراق قۇنارىن ساقتاۋ مەن ارتتىرۋدا مينەرالدى جانە ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردىڭ اتقاراتىن ءرولى جوعارى. ايتالىق, ەلدە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ 1990-2000 جىلدارى 61 ەسەگە دەيىن قىسقاردى. وسىنى مىقتاپ ەسكەرگەن مەملەكەت جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن قولداۋ تەتىكتەرى مەن دەمەۋ-قارجى كولەمىن ەسەلەپ ءوسىردى. ونىڭ ناتيجەسى جامان بولعان جوق. بۇگىندە ءار جىل سايىن 77-114,9 مىڭ توننا تىڭايتقىش پايدالانىلۋدا. بۇعان دەيىن ەگىستىك جەردىڭ ءار گەكتارىنا ەنەتىن تىڭايتقىش مولشەرى 0,71 كەلىگە دەيىن ازايسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش كوتەرىلگەن.
– بيداي داقىلىنىڭ باسىم بولۋى توپىراق قۇنارىنا, ونىمدىلىگىنە اسەر ەتپەيدى. تەك ەگىنشىلىك مادەنيەتى جوعارى بولسا جەتىپ جاتىر. ورتالىقتا ءبىر ورىندا 60 جىل بيداي وسىرىلەدى. توپىراق قۇنارى, ونىمدىلىگى بىرقالىپتى. تەك عىلىمي نەگىزدە, عىلىمنىڭ ايتقانىن فەرمەرلەر ورىنداۋى كەرەك, – دەيدى ا.قياس.
سونىمەن قاتار ساراپشى اۋىسپالى ەگىستەر جۇيەسىنىڭ كولەڭكەدە قالاپ بارا جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. – بىزدە توپىراق قۇنارىن ساقتاپ قالۋعا جانە قالپىنا كەلتىرۋگە بولاتىن ارنايى اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى بار. دەسە دە كەيبىر فەرمەرلەر ونى ساقتامايدى. جەردى تىنىقتىرۋدىڭ بالاما بىرنەشە ۇسىنىستارى ايتىلدى. جىل سايىن وبلىستىق, اۋداندىق اگرو كەڭەستەردە ەسكەرتىلىپ تە جاتىر», – دەيدى عالىم.
«قۇم شايناپ قالۋىمىز مۇمكىن»
كسرو كەزىندە داقىلداردىڭ ورنىن اۋىستىرىپ ەگۋ داستۇرگە اينالعان. بۇل ءادىس جەردىڭ قۇنارىن ءبىر قالىپتا ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنى فەرمەرلەر دە جاقسى تۇيسىنگەن. ال قازىر ناۋقان كەزىندە جەرى بوس قالسا كاسىپكەرلەر ازار دا بەزەر بولادى. الايدا مەملەكەت وعان كەلگەندە ق ۇلىقسىز. سەبەبى جەردى پايدالانۋ قۇقىن مەنشىك يەلەرى شەشەدى. جەردى دەمالدىرماسا, قۇرامىنداعى كالي, ازوت ءتۇرى ازايادى. مينەرالدى تىڭايتقىشتار ارقىلى ونىڭ ورنىن تولىقتىرىپ وتىرعانىمەن, جەردىڭ ورگانيكالىق قۇرامى تومەندەپ كەتكەن. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىمىزدەن ۇيرەنەرىمىز كوپ.
وسىدان 2 جىل بۇرىن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاكەلدى كەمەل: ء«بىز كاليدى بۇگىنگە دەيىن رەسەيدەن, «ۋرالكالي» كومپانياسىنان الامىز. قازاقستاندا كالي شىعارۋعا مۇمكىندىك بار. تەك ونىڭ ءونىم ءتۇرىن كوبەيتىپ, ديستريبۋتسيالىق جەلىلەردى اشۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن. شىنىندا, تىڭايتقىش ونىمدەرىنىڭ دەنى رەسەيدەن عانا ەمەس, قىتاي, گەرمانيا, وزبەكستاننان جەتكىزىلەدى. بىراق ورىستاردىڭ تىڭايتقىشىنا سۇرانىس باسىم. ويتكەنى قۇرامىندا وسىمدىكتىڭ ەۆوليۋتسيالىق تابيعي جولمەن جەردەن ءنار الاتىن مۇمكىندىگىن قوسىمشا قورەكتەندىرەتىن دارۋمەندەر جەتكىلىكتى. جالپى, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ تىڭايتقىش شىعاراتىن كاسىپورىندارى كسرو كەزىندەگى تاجىريبەنى ساقتاپ قالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ساراپشىلار ءوز كۇشىمىزبەن ەگىس القاپتارىنىڭ وننان ءبىرىن عانا ساۋىقتىرا الاتىنىمىزدى ايتادى. قالعانى – شەتەلدىكتەردىڭ ەنشىسىندە. يمپورت ءونىمنىڭ ساپاسىنا «جارناماسى» كەپىلدىك بەرە الادى ەكەن. ەلىمىزدە «قازفوسفات», «قازازوت» سياقتى تىڭايتقىش وندىرەتىن اگروكومپانيالار ونىمدەرىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتايدى. باعاسى قىمبات بولعاندىقتان, ىشكى نارىقتا سۇرانىسقا تومەن.
– قازاقستاننىڭ جەر كولەمى ءارتۇرلى دەڭگەيدە دەگراداتسياعا ۇشىراعان, توپىراعى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا انتروپوگەندىك قىسىمدارعا ءتوزىمسىز, نازىك ءارى توزۋعا بەيىم. دەر كەزىندە تىڭايتقىش سەبىلمەگەندىكتەن, قورەكتىك زاتتار بىرتە-بىرتە ازايا بەرۋى زاڭدىلىق. توپىراقتىڭ تابيعي قۇنارى سوڭعى جىلدارى تومەندەپ كەتتى. ەگەر وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە, الداعى ۋاقىتتا قۇم شايناپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. اگرارلى ەل بولا تۇرا, وسىنداي ولقىلىقتارعا جول بەرىپ وتىرعانىمىز وكىنىشتى, – دەيدى ق.انداس.
شەتەلدىك تىڭايتقىشتاردىڭ ەرەكشەلىگى نە؟
كەيدە ەگىنشىلەر ءونىم ساپاسىزدىعىن كۇن رايىنان دا كورىندى. ايتسە دە بۇل ورىنسىز بولادى. توپىراققا قاجەتتى قورەكتى زاتتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن سالدارىنان ءداندى داقىل جىلداعىداي ءونىم بەرە بەرمەيدى. ماسەلەن, جەر كولەمى بىزدەن ءتورت ەسە شاعىن فرانتسيا مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ اگروحيميالىق ءتيىمدى ءتاسىلى رەتىندە قارايدى. ولار 1 كيلو تىڭايتقىش بەرىپ بيدايدىڭ ءونىمىن – 7,5, كۇرىشتى – 8,6, جۇگەرىنى – 9,8 كيلوعا ارتتىرادى. وسىنى ەستىگەن قازاقستاندىق ديقانشىلار شەتەلدىڭ تىڭايتقىشىن پايدالانۋعا قۇمار. ايتسە دە, ماسەلە سوندا عانا بولىپ تۇرعان جوق.
– وتاندىق تىڭايتقىشتارعا كوبىرەك قارجى بولىنسە, شەتەلدەن الاتىن تىڭايتقىشتاردى ىعىستىرىپ شىعاراتىن ەدى. بۇل الدىمەن جەردىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەسە, ەكىنشىدەن وتاندىق تىڭايتقىش ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا سەپ بولادى. ءونىم تۇرلەرىنىڭ كوبەيۋىنە دە اسەر ەتەر ەدى. ەڭ باستىسى, عالىمداردىڭ جوبالارىن زاۋىت زەرتحانالارىندا سىناپ كورۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ودان قالسا ىشكى نارىقتا سىرتتان كەلگەن ونىمدەردىڭ ۇستەم بولىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى, – دەيدى ەكونوميست دياس باباش.
قازاقستاندا سۋارمالى اۋماقتاردان الاتىن ءونىم كولەمى شەتەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر تومەن. مۇنى ەسكەرگەن عالىمدار توپىراقتى ەمدەۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن جاساۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ەندى, سول ءتاسىلدى تابۋ ءۇشىن تاعى دا شەتەلدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىنا يەك ارتپاق. ايتالىق, بەلارۋس ەلىندە 1 گەكتار جەرگە 270 كيلوعا دەيىن تىڭايتقىش سەبىلەتىن بولسا, بىزدەگى كورسەتكىش 3-5 كيلو شاماسىندا. ۋكراينا, كانادا ەلدەرى دە توپىراققا ەرەكشە كۇتىم جاسايدى, توزدىرماۋعا تىرىسادى. رەسەيدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرلەردى باسقارۋدىڭ وزىندىك زاڭى بار. سەربيادا زاڭ بويىنشا ءاربىر جەر يەلەنۋشى جەردى كۇتىپ, ونىڭ قۇنارىن ارتتىرۋعا مىندەتتى. ەگەر جەردى وڭدەپ, ودان ءونىم الماسا, ەڭ بولماعاندا ءشوبىن شاۋىپ, ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماسا, جىل سايىن قۇنارى ارنايى زەرتحانادا تەكسەرىلمەسە, ول جەر ۇكىمەتكە قايتارىلادى. ال قازاقستاندا توپىراققا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ءالى توڭى جىبىمەي تۇر.
ءبىز بۇل جەردە توپىراقتىڭ قۇرامىن ساقتاۋ ءۇشىن تىڭايتقىش قولدانباۋ كەرەك دەگەندى ايتقالى وتىرعان جوقپىز. تەك ءوز جەرىمىزگە ۇيلەسىمدى تىڭايتقىشتى جەرگىلىكتى تاجىريبە ارقىلى جەتكىلىكتى مولشەردە وندىرۋگە تالپىنعان ءجون. مامانداردىڭ پىكىرى وسىنداي. سوندا عانا ۇلى دالانى ەرتەڭگى ۇرپاققا ۇيالماي ەنشىگە قالدىرا الامىز. بولماسا, قۇم باسقان دالا, شاڭى شىققان القاپ, قۇنارى تاۋسىلعان توپىراق قالۋى ابدەن مۇمكىن.
