قوعام • 26 مامىر، 2020

ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك كەپىلى - جاڭا كودەكس

185 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى تاڭدا ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك تۇتاستاي ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى ءبىر بولىنبەس بولشەگى بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 31-بابىندا «مەملەكەت ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن قورشاعان ورتانى قورعاۋدى ماقسات ەتەدى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن كورسەتىلگەن.

بۇل تۇرعىدان ەلىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتا بىرقاتار ماسەلەلەر قولعا الىنعانىمەن، ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ىسىندە شەشىمىن تاپپاعان تۇيىندەر مەن پروبلەمالار ءالى دە جەتكىلىكتى ەكەنى ايقىن كورىنەدى.

ايتالىق وتكەن 2019 جىلدىڭ ورتا شەنىندە Nonەws ۆەب-سايتىندا Numbeo ستاتيستيكاسىنا سايكەس قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىنە قاتىستى الەم ەلدەرىنىڭ رەيتينگىسى جاريالاندى. وسى رەيتينگتە قازاقستان الەمدەگى 109 ەلدىڭ ىشىندە 25-ءشى ورىندى قاناعات ءتۇۇتىپتى. بۇل دەرەك ەلىمىزدە تومەن ەكولوگيالىق احۋال قالىپتاسىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ بۇعان دەيىنگى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر مەن تالداۋلار ەلىمىزدەگى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر ءوز قىزمەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە ەكولوگيالىق تالاپتار مەن زاڭدىلىقتاردى ورىنداۋعا ەنجارلىق تانىتىپ كەلگەنىن دايەكتەيدى. مۇنداي جاعىمسىز جايت ءوز كەزەگىندە اتالعان ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ تومەن دەڭگەيىنە اكەلىپ سوقتىرعان.

سونىمەن بىرگە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنىڭ جوعارعى دەڭگەيىنە قازىرگى قولدانىستاعى ەكولوگيالىق كودەكستىڭ ازۋسىزدىعى مەن سولقىلداقتىعى دا ىقپال ەتكەنى ايقىن بايقالادى. ەكولوگ-مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە ەلدىڭ باستى ەكولوگيالىق قۇجاتى تەك ءبىر عانا ء«وزىن-ءوزى باقىلاۋ» جانە «قالدىق قارجىلاندىرۋ» قاعيداتتارىنا نەگىزدەلىپ كەلىپتى. وسى جىلدار ىشىندە اتالعان كودەكسكە «اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ماقساتىندا» 64 رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلگەنى دە ەلىمىزدەگى زياندى قالدىقتار شىعاراتىن ءىرى كاسىپورىن يەلەرىنىڭ اياقتارىن الشاڭ باسۋىنا قولايلى جاعدايلار تۋعىزىپتى. ونىڭ ەلەۋلى ءارى قوماقتى بولىگى 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا جاسالعان ەكەن.

بۇدان بەس جىل بۇرىن قر كاسىپكەرلىك كودەكسى قابىلدانعان كەزدە دە ەكولوگيالىق باقىلاۋ تالاپتارى ەداۋىر تومەندەتىلگەن. ءسويتىپ الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق ءمانى مەن ماڭىزى جوعارى شارالار سۋبەكتىگە بارماي-اق تەك ءبىر عانا پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋلار جۇرگىزۋمەن اۋىستىرىلعان. ءارى وسى ۋاقىت ارالىعىندا كاسىپكەرلەرگە سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇلدار مەن تالاپ ارىزداردىڭ مولشەرىن ەداۋىر مولشەردە تومەندەتۋ ماسەلەسى قايتا قارالعان. بۇعان قوسا ايىپپۇل تولەۋگە جاتاتىن لاستاۋشى زاتتار ءتىزىلىمى دە قىسقارتىلعان. وسىلايشا ء«اي دەيتىن اجە، قوي دەيتىن قوجا» بولماعان سوڭ ەلىمىزدەگى اۋانى لاستاۋشى كاسىپورىن يەلەرى ەكولوگيالىق تالاپتاردى بەلدەن باسۋدى ادەتتەرىنە اينالدىرعان. اتالعان كەرەعار كورىنىستىڭ  ەلىمىزدىڭ جەتەكشى يندۋستريالدى ايماعى اقتوبەگە قاتىستى تۇستارى جونىندە اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قوجىقوۆ گازەت تىلشىسىنە تومەندەگىشە جەتكىزدى.

– بۇدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن، ياعني 2008-2009 جىلدارى تەك اقتوبە وبلىسى بويىنشا قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن جينالعان تولەمدەر سوماسىنىڭ كولەمى شامامەن جيىرما ميلليارد تەڭگەگە جاقىنداپ قالاتىن-دى. ايتسە دە وتكەن 2019 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن ايىپپۇلدار مەن تولەمدەر مولشەرى ەكى ەسەگە دەيىن تومەندەپ، نەبارى  توعىز ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. مۇنى تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ ەكولوگيالىق تالاپتارعا نەمقۇرايدى قاراۋىنىڭ سالدارى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز.

ارينە مۇنداي جاعداي وڭىردەگى ءىرى كاسىپورىنداردا قورشاعان ورتاعا ەميسسيانى ازايتۋ جانە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى مۇلدەم جۇرگىزىلمەي ءجۇر ەكەن دەگەن ماعىنانى بىلدىرمەيدى. وسى ماتەريالدى گازەت وندىرىسىنە ازىرلەۋ بارىسىندا ونىڭ وڭ مىسالدارىنا دا كۋا بولعان ەدىك. ايتالىق وبلىستاعى ءىرى كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرى اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى سوناۋ 2001 جىلدىڭ وزىندە كوممەرتسيالىق ونىمدەرگە ارنالعان شيكىزات ءوندىرۋدىڭ تىڭ، تەڭدەسى جوق تەحنولوگياسىن ەنگىزگەن ەدى.

وسىلايشا مونوحروميت تۇنباسىن شلامدى توعاندارعا ورنالاستىرۋدى ءتورت ەسە ازايتۋعا جول اشىلدى. سونىمەن بىرگە التىۆالەنتتىك ۋلى حروم قۇرامى التى ەسەگە دەيىن تومەندەتىلدى. ءارى اتموسفەرادلىق اۋاعا كانتسەروگەندى قوسىلىستار مەن كالتسي حرومدارى شىعارىلۋىن بولدىرماۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى جاسالدى. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ ىرگەلى كاسىپورىن ISO14001 تالاپتارىنا سايكەستىك سەرتيفيكاتىنا قول جەتكىزدى.

مۇنداي ماسەلەدەگى وڭ مىسالداردى ءدوڭ-تاۋ كەن بايىتۋ كومبيناتىنا قاتىستى ايتۋعا دا بولادى. مۇندا ارتىق جانە قۋىس جىنىستاردى پايدالانىلعان كارەرلەرگە ورنالاستىرۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. ونىڭ كومەگىمەن قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى ەداۋىر كولەمدە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك تۋدى. سونداي-اق وڭىردە «جاسىل ەكونوميكانى» ورنىقتىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى ەكولوگيالىق احۋالدى ساۋىقتىرۋدىڭ باستى ءبىر جولى رەتىندە قاراستىرىلعان. ونى ءوڭىر جاڭاشىلدارى يتاليالىق ينۆەستورلارمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋدا. ايتالىق وتكەن جىلى قارعالى اۋدانىندا قۋاتى 48 مەگوۆاتتىق جەل-ەلەكتر بەكەتىنىڭ العاشقى كەزەڭىنىڭ ىسكە قوسىلعانى الدىڭعى پىكىرىمىزدىڭ ايعاعى.

ايتسە دە جوعارىدا ايتىلعانداي وڭىردەگى ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي كاسىپورىنداردىڭ ەكولوگيالىق ءنورماتيۆتى تولىق جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قاپىسىز قادامدارى مەن قيمىلدارى جۇزدەگەن ءىرى جانە ورتاشا كاسىپورىندار شوعارىندا تىم ازدىق ەتەتىنى دە ايان. تۇتاستاي العاندا بۇگىنگى كۇنى اقتوبە وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ كەلەدى دەسەك شىندىقتان اۋىتقي قويماسپىز. ويتكەنى ءوڭىر اۋماعىندا اۋانى لاستاۋشى زياندى زاتتار كولەمى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى.بۇل تۇرعىدا اقتوبە ەل وڭىرلەرى اراسىندا ءتورتىنشى ورىندا تۇرعانى دا قول سوعا قوياتىنداي جەتىستىك بولماسا كەرەك.

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن 2019 جىلدىڭ 22 مامىرى كۇنى وبلىسقا كەلگەن ساپارى كەزىندە ورىن الىپ وتىرعان  ەكولوگيالىق پرولبلەمالارعا باسا نازار اۋدارعانى تەكتەن-تەك دەۋگە بولمايدى. ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدەگى باستى تەتىكتەردىڭ ءبىرى قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىن فاكتورلاردى بارىنشا تومەندەتۋ ەكەنى بەلگىلى. وڭىردە ءىستىڭ ءدال وسى تۇسى مەن قىرى ءتورت اياعىنان تەڭ باسا الماي تۇر دەۋگە بولادى. بۇل تۇرعىدا سوڭعى جىلدارى اقتوبە قالاسىندا زاڭدى تۇلعالار ءوز قادامدارىن قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن پايدامەن ولشەپ جۇرگەندەرى وكىنىشتى-اق.

ەكولوگيالىق قارىم-قاتىناستاردى تۇنىعى لايلانباعان تازا قورشاعان  ورتانى لاستاعانى ءۇشىن تولەگەن ءىرى كولەمدەگى ايىپپۇل اقشاسىمەن ولشەۋگە مۇلدەم بولمايدى دەر ەدىك. اشىعىن ءارى اقيقاتىن ايتقاندا تازا قورشاعان ورتا اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگشەندەي – مەملەكەتىمىزدىڭ باستى بايلىعى. بەينەلەپ ايتقاندا بۇل – ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى. ماسەلەن سوڭعى كەزدەرى مەديتسينا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قارجىلاندىرۋ كولەمىن كوتەرۋ قاجەتتىلىگى جونىندە ءجيى ايتىلا باستادى. دۇرىس-اق، راسىندا دا مۇنىڭ ءوزى قۇپتاۋعا دا، قولداۋعا دا ابدەن تۇرارلىق ماسەلە.

سونىمەن بىرگە بۇل ارادا بۇرىن بولماعان اۋرۋلار مەن دەرتتەردىڭ تۇرلەرى وسۋىنە قانداي فاكتورلار مەن قۇبىلىستاردىڭ اسەر ەتكەنى ۇدايى نازارىمىزدا تۇرسا بۇدان ەش ۇتىلماس ەدىك. ياعني، ەكولوگ-عالىمدار اۋرۋدىڭ 30 پايىزى قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىمەن بايلانىستى بولاتىنىن مالىمدەپ وتىرعان جاعدايدا جوعارىدا ايتىلعان جايتتىڭ كوكەيكەستىلىگى ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسپەك. وسى ارادا بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكا تۇرعىندارى پارلامەنتتە تالقىلاۋ مەن قابىلداۋ ساتىسىنداعى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ جۇرگەنىن ايتۋدىڭ دا رەتى كەلىپ تۇرعانداي.

– مۇندا اتموسفەرالىق اۋاعا جىبەرىلگەن زياندى زاتتار مەن قالدىقتاردى بارىنشا تومەندەتۋ ءۇشىن ەڭ وزىق تەحنولوگيانى قولدانعان وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالاردى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇتقالارى قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىندا كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقسات الا الماعان كاسىپورىندار ءۇشىن تولەمدەردىڭ ەداۋىر ءوسۋى بەلگىلەنگەن. سونداي-اق ەكولوگيا سالاسىندا ورىن العان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن كورىنىس تاپقان. جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىنداعى ءمۇنداي ورەلى وزگەرىستەر ەلىمىزدەگى بىرقاتار الپاۋىت كاسىپورىن يەلەرىنە ۇناماۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان ولار مۇنداي كودەكستىڭ قابىلدانۋىنا مۇددەلى بولماۋى دا عاجاپ ەمەس. دەگەنمەن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس ەلىمىزدەگى كۇردەلى ەكولوگيالىق پروبلەمانى رەتتەۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزە الاتىنىنا سەنىمىمىز مول، – دەيدى اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قوجىقوۆ. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدى تۇيىندەي كەلە ەل تۇرعىندارى مەملەكەتىمىزدىڭ باس ەكولوگيالىق قۇجاتى قابىلداناتىن كەزدى، ءارى بۇل ۇدەرىستىڭ بارىنشا جەدەلدەتىلۋىن اسىعا كۇتىپ جۇرگەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ولار بۇعان دەيىن قولدانىستا بولعان كودەكستە ءتيىستى تالاپتاردىڭ ارقاۋى بوساڭ، سولعىن بولعانى ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنە اسەرىن تيگىزدى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل باعىتتاعى تۇرعىندار تىلەگى ورىندى دەپ سانايمىز.

شىن مانىسىندە مۇنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلۋى قاۋپىن جوققا شىعارۋ قيىن-اق. تالاس جوق، جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس ەلىمىزدەگى قورشاعان ورتانى لاستايتىن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋگە ىقپالىن تيگىزىپ، ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ وسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەتىن بولسا، ەل-جۇرتتىڭ تىلەگى قابىل بولعانى ەمەس پە؟!

لايىم دا، سولاي بولعاي!

 

اقتوبە  

سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار