كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, EQ
جاڭا زامان تاريحىنا كوز جۇگىرتەتىن بولساق, حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى حالقىمىزدىڭ دەموگرافياسىنا اسا اۋىر زاردابىن تيگىزدى. ونىڭ باستى سەبەبى – ەكى مارتە اينالىپ سوققان الاپات اشارشىلىق. سونىڭ العاشقىسى 1921-1922 جىلدارى بولعان ناۋبەت ەدى.
وسى تاقىرىپتى زەرتتەگەن تاريحشىلار ناۋبەتتىڭ بىرنەشە سەبەبىن كەلتىرەدى. ولاردىڭ ەڭ باستىسى ازامات سوعىسى بولسا, 1921 جىلداعى قاتتى قۇرعاقشىلىق جانە حالىقتىڭ مالى مەن ەگىستىك جەرلەرىنەن ايىرىلۋى جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولدى.
اشتىققا مەيىلىنشە قاتتى ۇشىراعان گۋبەرنيالاردىڭ اراسىندا ورال مەن بوكەي گۋبەرنيالارى دا بولدى. ورال, بوكەي گۋبەرنيالارىندا قۇرعاقشىلىقتان ەگىن شىقپاي قالدى, شىققانى جازعى اپتاپتا قۋراپ قالدى. مال وسىرۋمەن اينالىساتىن كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى اۋداندارداعى جايىلىم مەن شابىندىق تولىق كۇيىپ كەتتى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وزىنە قاجەت ميلليونداعان پۇت استىق سامارا مەن ساراتوۆ سەكىلدى گۋبەرنيالارعا جونەلتىلدى. 1921 جىلعى تامىز ايىنان باستاپ ورال جانە بوكەي گۋبەرنيالارى اشتىقتان زارداپ شەككەن ايماقتار تىزىمىنە رەسمي ەنگىزىلدى.
بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىققا قاتىستى كوپتەگەن قۇجات ساقتالعان. سونداي قۇجاتتاردىڭ بىرىندە «كيرروستا» ورىنبور قىرعىز ولكەلىك ءبولىمى ءتىلشىسىنىڭ ورال گۋبەرنياسىنداعى اشارشىلىق تۋرالى «ۋجاسى گولودا ۆ ۋرالسكوي گۋبەرني» (ورال گۋبەرنياسىنداعى اشتىق الاپاتى) اتتى ماقالاسى جاريالانعان. ول ماقالادا: ورال گۋبەرنياسىندا قۇستاردىڭ, جاندىكتەردىڭ, يت پەن مىسىقتىڭ, ءتىپتى, ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جەۋ فاكتىلەرى بولعانى ايتىلعان. مىسالى: ورال گۋبەرنياسى ەلەك ۋەزى تاشلا بولىسى يرتەك اۋىلىنداعى ءبىر تۇرعىننىڭ ۇيىنەن جاس بالانىڭ مۇردەسى تابىلعان: ىدىستا جاس بالانىڭ جۇرەگى, وكپەسى, باۋىرى, سونىمەن قاتار, قازاندا جاس بالانىڭ ەتى ءپىسىرىلىپ جاتقانى باياندالادى. سونىمەن قاتار ەلەك ۋەزىندە ادام جەۋ فاكتىسىن تەكسەرۋ جونىندە كوميسسيا قۇرىلعان. كوميسسيانىڭ تەكسەرۋ جۇمىسى بارىسىندا, گريازنو-يرتەكسك اۋىلىندا اشتىققا ۇشىراعان حالىق بارلىق ءتىرى مىسىق, ءيتتى جەپ ءبىتىرىپ, وزدەرى ءولۋدىڭ از-اق الدىندا جۇرگەندىگى جانە ولارعا 2-3 اپتادان كەيىن كومەك كورسەتىلمەسە, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بارلىعى قىرىلاتىندىعى, اشتىققا ۇشىراعاندار ءتىپتى, ادام كەيپىنەن ايىرىلىپ, كولەڭكە سەكىلدى جۇرگەندىگى تۋرالى حابارلانادى (بقو ما, 19-قور, 1-ءتىزىم, 29-ءىس,42-46-بب.).
«گۋبستاتبيۋرو» مەڭگەرۋشىسىنىڭ 1921 جىلى 30 قاراشادا بەرگەن اقپاراتىندا, 1920 جىلى حالىق ساناعى جۇرگىزىلىپ, جالپى ورال گۋبەرنياسىندا 525 600 مىڭ ادام بولعاندىعى كورسەتىلگەن. سونىمەن بىرگە ۋەزدەر بويىنشا اشىققان ادامداردىڭ سانى تۋرالى مىناداي مالىمەت بار: ورال ۋەزىندە – 38 مىڭ ادام (جالپى حالىقتىڭ 30%-ى), ەلەك ۋەزىندە – 90 مىڭ ادام (جالپى حالىقتىڭ 70%-ى), جىمپيتى ۋەزىندە – 33 مىڭ ادام (جالپى حالىقتىڭ 35,5%-ى), كالمىكوۆ ۋەزىندە – 42 مىڭ ادام (جالپى حالىقتىڭ 70%-ى), گۋرەۆ ۋەزىندە – 24 مىڭ ادام (جالپى حالىقتىڭ 20%-ى) (نەگىزى: بقو ما, 19-قور, 1-ءتىزىم, 12-ءىس, 2-بەت).
سول زۇلمات جىلدارى اتا-اناسىنان ايىرىلىپ, تۇل جەتىم قالعان بالالار سانى ءوسىپ كەتكەن بولاتىن. كالمىكوۆ, جىمپيتى ۋەزدەرىنە اشتىققا ۇشىراپ, ءۇيسىز قالعان بالالار سىرتتان تولاسسىز اعىلدى. بالالار ۇيىنە سىرت ايماقتاردان كۇن سايىن 30-50 بالا قابىلدانىپ, بۇل مەكەمەلەردەگى ادام سانى 3-4 ەسەگە ارتىپ كەتكەن. مىسالى, ءار جەتىمدەر ۇيىندەگى بالا سانى 120-دان اسىپ وتىرعان. ورىن جەتىسپەۋشىلىگى, بالالار ۇيىندەگى سالقىندىق, لاستانۋ, پارازيتتەردىڭ تارالۋى ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ كوبەيۋىنە سوقتىردى.
بالالار ۇيىندە 1922 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا 1500 ادام ەسەپتە بولعان, ونىڭ 89-ى اۋرۋعا ۇشىراپ, 69-ى قايتىس بولعان. تاستاندى بالالاردى ىرىكتەۋ جانە ولاردىڭ ءۇيسىز قالۋ سەبەپتەرىن ايقىنداۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك قامقورلىقتاعى اپالى-سىڭلىلەر مەن اعالار ينستيتۋتى قۇرىلدى. ءۇي-جايسىز قالعان بالالارعا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا 200 ادامدىق ورنى بار 3 بالالار ءۇيى اشىلدى.
حح عاسىردا ورال گۋبەرنياسى حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى اشتان قىرىلدى نەمەسە وزگە وڭىرلەرگە بوسىپ كەتتى. قانشاما شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنى ءوشىپ, اتا-انا بالادان ايىرىلدى. قانشاما بالا جەتىمدىك زاردابىن تارتتى. بۇل دەرەكتەر دە باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇر. (بقو ما, 12-قور, 1-ءتىزىم, 263-ءىس, 31-بەت).
وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن شىعۋ ءۇشىن اتقارۋشى كوميتەت تاراپىنان كوپتەگەن شارا ۇيىمداستىرىلدى. اشتىققا ۇشىراعاندارعا كومەك كورسەتۋ, اشتىقتى توقتاتۋ جانە الدىن الۋ ماقساتىندا ورال گۋبەرنيالىق كوميسسياسى قۇرىلدى. كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى كەزىندە گۋبەرنيانىڭ بارلىق جەرىندە ەكى اپتالىق «كراسنىي پاحار» (قىزىل ديقان) اكتسياسى, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. «كراسنىي پاحار» كەزىندە «ۇگىتشى جانە ناسيحاتتاۋشى» اتتى پاراقشالار مەن ارنايى انىقتامالىقتار ازىرلەنگەن. مەديتسينالىق-سانيتارلىق سەكتسياسى سانيتارلىق-تازالاۋ شارالارىن ۇيىمداستىرعان.
ارحيۆ قورىندا ساقتالعان گۋبەرنيالىق ساياسي اعارتۋ ءبولىمىنىڭ ۇندەۋ حاتىندا ورتالىقتان ورىنبور, اقتوبە جانە ورال گۋبەرنيالارىنا 1 ملن پۇت كولەمىندە ءداندى داقىل جىبەرىلگەندىگى ايتىلعان. سونىمەن قاتار وسى قۇجاتتا ۋكراينادان ورال گۋبەرنياسىنا تۇراقتى كومەك اياسىندا 23 ۆاگون ازىق-ت ۇلىك جونەلتىلگەنى كورسەتىلگەن (بقو ما, 12-قور, 1-ءتىزىم, 151-ءىس, 2-بەت).
1921 جىلدىڭ 25 تامىزى مەن 31 جەلتوقسان ارالىعىنداعى اشتىققا ۇشىراعاندارعا كومەك كورسەتۋ جۇمىستارى تۋرالى ورال گۋبەرنيالىق كوميسسياسىنىڭ ەسەبى مەن بايانداماسىندا كەلەسىدەي كومەك كورسەتىلگەندىگى تۋرالى ايتىلعان: ورال قالاسىندا 4450 ادامعا ارنالعان وتكىزۋ پاراعى بار 5 اسحانا اشىلدى; اشتىققا ۇشىراعاندار قورىنا تۇسەتىن گۋبەرنيا ىشىندە سالىق جيناۋ جۇمىسى ۇيىمداستىرىلدى (نەگىزى: بقو ما, 19-قور, 1-ءتىزىم, 2-ءىس, 9-بەت);
كەڭەستىك بيلىكتىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا قاراماستان ەلىمىزدىڭ كەيبىر تاريحشىلارى مەن جازۋشىلارى تاريحتىڭ اششى شىندىعىن بولاشاققا جەتكىزۋگە تىرىستى. الايدا بۇل تاقىرىپتىڭ ءالى دە اشىلماي قالعان تۇسى كوپ. سول ءۇشىن ءبىز زەرتتەۋشىلەر مەن تاريحشىلاردى قۇپياسى مەن سىرىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان اشتىقتىڭ اقيقاتىن زەرتتەپ, حالىققا جاريالاۋعا شاقىرامىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ء«بىزدىڭ تاريحقا ءجىتى كوزبەن قاراپ, وتكەندى ۇمىتپاۋىمىز وسىنداي نəۋبەتتەردىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن قاجەت. حالىقتىڭ قاسىرەتتى سəتتەرى əردايىم ەلدىڭ جادىندا بولۋى ءتيىس. بۇل رەتتە تۇتاس ۇلتتى جويىپ جىبەرە جازداعان اشارشىلىق ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس» دەگەن بولاتىن. سوندىقتان دا مۇنداي قاسىرەتتى ۇلى جۇتتىڭ ەلىمىزدە جانە دۇنيە جۇزىندە قايتالانباۋىن قالايمىز.
ايجان ساۋعاباەۆا,
باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى
ورال
