العاشىندا اكە-شەشەم ومبى وبلىسىن پانالاعان. ول جاقتا ەشكىم كۇتىپ وتىرعان جوق ەدى: نە جۇمىس جوق, نە باسپانا جوق, نە مال جوق. ولار دەرەۆنيالاردى ارالاپ قاڭعىپ ءجۇردى. 30-جىلداردىڭ سوڭىندا قازاقتاردى كۇشتەپ قازاقستانعا قايتارادى ەكەن دەگەن سىبىس شىققان. سودان تۇمەن وبلىسىنا قاراي كوشىپ, مەن 1941 جىلى سول جەردە دۇنيەگە كەلىپپىن.
انامىز تەكتى اۋلەتتەن شىققان, باي وتباسىنىڭ قىزى بولعان سوڭ با, وتە بىربەتكەي كىسى ەدى. كوزى جۇمىلعانشا ءوزىنىڭ ءتىلىن, ءدىلىن بەرمەي كەتتى جارىقتىق. زامان رايىنان شوشىدى ما, الدە جات جەردە جۇرگەن ۇرپاعىم ازىپ, ورىستانىپ كەتەدى دەپ قورىقتى ما, ايتەۋىر, ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسىپ, وتكەن ءداۋىر, اتا-بابامىز تۋرالى ءجيى اڭگىمە قوزعايتىن. سونىڭ ىشىندە اۋلەتىمىزدىڭ تاعدىرىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان وقيعالار جونىندە ايتقاندارى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە...
– ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىز سولتۇستىك قازاقستانداعى «قۇرتاي اۋىلدارى» دەگەن جەردە (قازىر تيميريازەۆ جانە شال اقىن اۋداندارىنىڭ جەرى – اۆتور). 50-جىلداردىڭ ورتاسىندا تىڭ يگەرۋشىلەر قونىستانىپ, اتىن وزگەرتكەنگە دەيىن سولاي اتالىپ كەلدى, – دەپ باستاۋشى ەدى انام اڭگىمەسىن. – اتالارىڭ مۇقىش قۇرتاي ۇلى 1866 جىلى سول جەردە دۇنيەگە كەلگەن, مالى مەن جانى قاتار وسكەن, تۇرمىسى كۇيلى, اسا باقۋاتتى ادام بولدى. ءبىرىنشى ايەلىنەن – قاسىم (مەنىڭ اكەم, 1887 جىلى تۋعان – اۆتور), عابدوللا, ءالىم, ورازباي اتتى ءتورت ۇل مەن ءبيبىش دەگەن ءبىر قىز دۇنيەگە كەلگەن. ەكىنشى ايەلىنەن ءۋالي, ءزۇبايدا اتتى ءبىر ۇل, ءبىر قىز سۇيگەن. بالالارىنىڭ بارىنە ءبىلىم بەرۋگە تىرىستى. بىراق بەس بالانىڭ ىشىنەن تەك عابدوللا دەگەن قاينىم عانا وقۋعا يكەمدى بولىپ, ورىس-تاتار مەكتەبىن تولىق اياقتاپ شىقتى. قاشان كورسەڭ جان-جاعىن ءتۇرلى كىتاپقا تولتىرىپ, كومىلىپ وتىراتىن. قالاعا, ودان بەرىدە جاتقان ورىس سەلولارىنا ءجيى بارىپ, قازاق, ورىس تىلدەرىندەگى گازەتتەر مەن جۋرنالداردى ارقالاپ اكەلەتىن. سولاردى وقىپ, بىلگەن-تۇيگەنىن اكەسىنە, باۋىرلارىنا ايتىپ, ءتۇسىندىرىپ وتىرۋشى ەدى.
ول كەزدە – اق پاتشانىڭ ءداۋىرى, ورتالىق قازىرگىدەي ماسكەۋدە ەمەس, پەتەربوردا. ەلدەن جىراق جاتىر دەمەسەڭ, وندا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ءدۇمپۋى بىزگە دە جەتىپ تۇراتىن. ءالسىن-ءالسىن «وكىمەت وزىنە قارسى شىققان قارا حالىقتى تۇگەلدەي قىرىپ تاستاپتى, قانعا بوككەن كوشەدە اياق باسار جەر جوق كورىنەدى», «مەملەكەتتىك دۋماعا قازاقتار دا سايلانادى ەكەن», «الاپات سوعىس باستالىپتى» دەگەن حابارلار ەستىلىپ تۇرۋشى ەدى. سولاردىڭ اراسىندا ەلگە قاتىستى بولعانى دا بار شىعار, كەيدە اتقامىنەرلەر ۇزاقتى كۇن تىنىم تاپپاي, اۋىل اراسىن شاڭعا بوكتىرىپ, ەرسىلى-قارسىلى سابىلىپ جاتاتىن. اسىرەسە «سولداتقا ادام الادى ەكەن» دەگەن ءسوز شىققاندا ەل ءىشى ەرەكشە دۇرلىگىپ قالدى. ءار تايپانىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ, تىرلىگىن باعىپ وتىرعان اقساقالدار ءبىر كۇن انا اۋىلعا, ءبىر كۇن مىنا اۋىلعا جينالىپ, كەڭەس قۇرىپ جاتتى. بىرەۋلەرى «پاتشا جارلىعىنا قارسى تۇرار نە ءحالىمىز بار, كونەيىك» دەسە, باسقالارى «ولىمگە بايلاپ بەرەر بالامىز جوق» دەپ ايتىس-تارتىس ۇلعايدى.
قازاق قاي كەزدە دە ەل قامىن جەگەن ەرلەرگە كەندە بولماعان. بۇل جولى دا سولاي بولدى. ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ دەگەن ەسىمدەر, ىستەپ جاتقان جۇمىستارى جۇرتتىڭ اۋزىنان تۇسپەۋگە اينالدى. ولاردىڭ جاناشىر, قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى تۋرالى پىكىرلەرى ەل ەرتەڭىن ويلايتىن ادامداردىڭ كوڭىلىنە قونا كەتتى. مۇقىش اتالارىڭ دا ولاردىڭ جوسپارلارىن, ەڭبەكتەرىن, جۇرگىزىپ جاتقان ىستەرىن ءتىزىپ, ساراپتاپ وتىراتىن. قارا جۇمىسقا الىنعان جىگىتتەرگە جاساپ جاتقان جاقسىلىعىن ايتىپ, زامانعا ساي بىرنەشە جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلەتىن, ءبىلىمى مىقتى, ناعىز جاۋجۇرەك ەرلەر» دەپ وتىرۋشى ەدى.
ءبىر كۇندەرى «پاتشا قۇلادى» دەگەن حابار كەلىپ, اۋىلدىڭ ۇلكەندى-كىشىسى «يا, قۇداي, اقسارباس» دەپ قالىستى. بۇعان دەيىنگى دۇرلىگۋ, دۇرلىگۋ مە, شىن دۇربەلەڭ ەندى باستالدى. بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن «الاش تۋىن قولعا الامىز», ء«وز الدىمىزعا مەملەكەت بولامىز» دەگەن ۇران پايدا بولدى. مىرجاقىپتىڭ «ويان, قازاعىن» اۋىلدىڭ بالالارىنا دەيىن سارناپ ايتىپ جۇرەتىن. قالاعا كوپ قاتىناپ, قاعازعا كوپ شۇقشياتىن عابدوللا قاينىمنان ەستۋىمىزشە, الاششىل ازاماتتار ارنايى گازەت شىعارىپ, بۇكىل قازاق قۇرىلتايىن شاقىرىپ جاتقان كورىنەدى. عابدوللانىڭ ءوزى دە اياق جەتەتىن جەرگە وسى حاباردى جەتكىزىپ, تاراتۋشىنىڭ ءبىرى بولدى. كەيىننەن «الاش» پارتياسى قۇرىلىپ, «الاش وردا» اۆتونومياسى ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر دەپ ەستىدىك. بىزگە ءبارى – تاڭسىق, ءبارى قىزىق. سوڭى نە بولار ەكەن دەپ ەلەڭدەپ ءجۇرمىز.
سونىمەن ءبىر كۇنى «بيىلعى (1918) جىلدىڭ شىلدە ايىندا «الاش» باسشىلارى ەلگە كەلىپ, حالىقپەن كەزدەسەدى ەكەن» دەگەن حابار جەتتى. كەزدەسۋ بىزگە كورشى جاتقان ءالتي كوكەن ۇلىنىڭ اۋىلىندا (قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ جەرىندەگى «اققۇساق» اۋىلى – اۆتور.) وتەتىن بولىپتى. تاڭداۋدىڭ ءالتي قاجىعا تۇسكەنى دە بەكەر ەمەس. وسى وڭىردەگى ەڭ ءىرى بايلاردىڭ ءبىرى, قازاق پەن ورىسقا ءسوزى دە, بەدەلى دە ءوتىپ تۇرعان, كىسىگە قايىرىمى مول, اسا اۋقاتتى كىسى ەدى.
سونىمەن جۇرتتىڭ ەندىگى كورگەن-باققانى سول كەزدەسۋ بولدى. جاقىن اعايىندار مۇقىش اتانىڭ ۇيىنە جينالىپ, الاشوردالىقتاردىڭ كەلۋ ماقساتىن قىزۋ تالقىلادى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ كىسىلىك قاسيەتتەرىن, اتقارىپ جۇرگەن ىستەرىن جاقسى بىلەتىن ءارى ونى قازاق حالقىنىڭ ناعىز كوسەمى دەپ سانايتىن مۇقىش اتامىز ءوز اينالاسىنا عانا ەمەس, باسقا اۋىلدارعا بارعاندا دا «كوزى اشىق قازاق بالاسى «الاش» پارتياسىن قولداۋعا ءتيىس, ويتكەنى ول قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى مەن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسەتىن بىردەن-ءبىر كۇش» دەپ ايتىپ, ۇگىتتەپ ءجۇردى.
اتالارىڭ ەلدىڭ ءسوزىن ۇستاعان, ءار كەز تۋرالىقتان تايماعان, سونىسىمەن سىيلى بولعان, اۋزى دۋالى, الدى كەڭ شەشەندەردىڭ ءبىرى ەدى (ونىڭ وسى قاسيەتتەرىن س.مۇقانوۆ ءوزىنىڭ ء«ومىر مەكتەبى» اتتى تريلوگياسىندا سيپاتتايدى (1-توم, 473-بەت. – اۆتور.). سودان با ەكەن, كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار ءبىزدىڭ وڭىردەگى بەدەلدى ادامدارمەن كەڭەسىپ, الداعى جيىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اتىنان مۇقىش قۇرتاي ۇلى سويلەسىن دەگەن شەشىمگە كەلىپتى.
بۇل جيىنعا الاشوردالىقتاردىڭ قارسىلاستارى دا قاتتى ازىرلىك كورىپ, ولاردىڭ قالا ۇلگىسىندە كيىم كيگەن وكىلدەرى اتاما كەلىپ, «الاش» پارتياسىنا قولداۋ كورسەتپە, نە بولماسا ءسوز سويلەۋدەن باس تارت» دەپ تالاپ ەتىپتى. «وسىدان كونبەسەڭ, وزىڭمەن قوسا بالالارىڭنىڭ كوزىن قۇرتامىز» دەپ قورقىتىپتى. كەلەسى كۇنى عابدوللانى اڭدىپ ءجۇرىپ قولعا ءتۇسىرىپ, بايلاپ اكەتەدى. كورشى ورىس سەلوسىنا اپارىپ كەپىل رەتىندە ۇستايدى. ونىمەن قويماي, كەڭەس بولاردان ءبىر كۇن بۇرىن جول ۇستىندە كەلە جاتقان مۇقىش اتاڭدى دا ۇستاپ اكەتىپ, ابدەن سوققىعا جىعىپتى (س.مۇقانوۆ جازعانداي «دۇرەلەپتى» – اۆتور.). عابدوللانى ولتىرەمىز دەپ قورقىتىپ, «حالىقتىڭ اتىنان الاشوردالىقتاردىڭ ساياساتىن قولداۋدان باس تارتامىن دەپ ايت, كەزدەسۋگە كەلگەن «الاش» باسشىلارىنىڭ بارلىق ۇسىنىسىنا قارسى شىق» دەپ شارت قويىپتى.
مۇقىش اتا «باسىمدى كەسىپ الساڭدار دا, بۇل ۇسىنىستارىڭدى قابىلداپ, سەنىم ارتقان جۇرتىما ساتقىندىق جاساي المايمىن. مۇنداي ماسقاراعا بارعانشا ولگەنىم ارتىق. مەن جينالىستا ءوزىمنىڭ جەكە ويىمدى ەمەس, ءسوز سويلە دەپ تاپسىرعان باسىم كوپشىلىكتىڭ پىكىرىن ايتۋعا ءتيىسپىن» دەپتى. ءارى-بەرى ايتىسىپ, ۇزاق ىرعاسقان سوڭ مۇقىش اتا ولاردىڭ عابدوللانى بوساتپايتىنىنا, وعان انىق قاتەر ءتونىپ تۇرعانىنا كوز جەتكىزەدى. ءسويتىپ ەكى جاققا دا ىڭعايلى بىردەن-ءبىر دۇرىس جول ۇسىنادى. «مەنىڭ بۇل جينالىستا حالىقتىڭ اتىنان سويلەيتىنىمدى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ال ەگەر مەنى جينالىسقا جىبەرمەي, حالىقتىڭ ءسوزى ايتىلماي قالسا, ونىڭ ارتى ۇلكەن ساياسي جانجالعا ۇلاسادى. سوندىقتان كەڭەسكە بارىپ, ەكى كوزقاراستى دا ايتايىن», – دەيدى ول, – ونىڭ ءبىرىنشىسى, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اتىنان مالىمدەيتىن پىكىر, ال ەكىنشىسى, – وسى جەردە وتىرعان كىسىلەر مەن ولاردىڭ ارتىندا تۇرعان ادامدار تالاپ ەتىپ وتىرعان كوزقاراس». ءبىراز كەرگىلەسكەننەن كەيىن ولار دا وسى پىكىرگە توقتاپ, تاڭعا تاياۋ مۇقىش اتانى بوساتادى.
مۇقىش اتا ء«التي كوكەن ۇلىنىڭ اۋىلىنا كەلگەنىمدە حالىقتىڭ كوپتىگىنە كوزىم تۇندى. اۋىل ىرگەسىنىڭ ادامدارعا تولعانى سونشا, جۇرتتىڭ قاراسىنان كوكجيەك كورىنبەي قالدى. بۇرىن-سوڭدى حالىقتىڭ مۇنشا كوپ جينالعانىن كورمەپپىن», دەپ وتىرۋشى ەدى. الاشوردالىقتارمەن كەزدەسۋگە كەلگەن جۇرت ارنايى تىگىلگەن جۇزدەن اسا ۇيگە سىيماي, اشىق دالاعا ەر-توقىمىن توسەپ, ەمىن-ەركىن جايعاسىپتى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سول كەڭەسكە «الاشتىڭ» وتىز مىڭنان استام جاقتاۋشىسى جينالعان ەكەن.
سونىمەن كوپتەن كۇتكەن كەڭەس ءوز جۇمىسىن باستايدى. وعان «الاش» قوزعالىسى مەن پارتياسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ پەن پارتيانىڭ ورىنبوردان كەلگەن باسقا باسشىلارى (ونىڭ ىشىندە «الاش» پارتياسىنىڭ ومبى وبلىستىق كوميتەتىن باسقاراتىن ەرەجەپ يتباەۆ پەن ايدارحان تۇرلىباەۆ, قىزىلجار ويازدىق كوميتەتىن باسقاراتىن جۇماعالي تىلەۋلين مەن سالماقباي كۇسەمەتوۆ, كوكشەتاۋ ويازدىق كوميتەتىنىڭ باسشىسى ەرقوساي مۇقىشەۆ – اۆتور.) جانە پارتيانىڭ باسقا دا ونداعان جاۋاپتى قىزمەتكەرى قاتىسادى. كۇن تارتىبىنە «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلامالىق مىندەتتەرىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ, ەلدى بولشەۆيكتەردىڭ وكتەم ساياساتىنان قورعاۋ, «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ اسكەري بولىمدەرىن قۇرۋ جانە باسقا دا وزەكتى پروبلەمالار قويىلادى.
م.دۋلاتوۆ پەن «الاشتىڭ» باسقا باسشىلارى سويلەگەننەن كەيىن حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن مۇقىش اتاعا ءسوز بەرىلەدى. مۇقىش اتا, ەڭ الدىمەن, وسى جيىندا سويلەۋگە ۋاكىلەتتىك بەرگەن جانە «الاش» پارتياسى مەن «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن, مىندەتتەرى مەن ۇسىنىستارىن قولدايتىن حالىقتىڭ ءسوزىن جەتكىزىپ, «مەنىڭ ءوز باسىم دا وسى پارتيانى قولدايمىن, ويتكەنى ولاردىڭ ايتقانى قازاق حالقىنىڭ تۇپكى مۇددەلەرىنە ساي كەلەدى» دەيدى.
سونىمەن بىرگە «قازاق جاستارىن «الاش وردانىڭ» حالىق ميليتسياسىنا الۋ ماسەلەسى بويىنشا بۇدان باسقا دا پىكىر بار» دەي كەلىپ, بەلگىلى ءبىر ساياسي كۇشتەر توبىنىڭ «1916 جىلى حالقىمىز پاتشا بيلىگىنىڭ قازاقتاردى تىل جۇمىستارىنا الۋ جونىندەگى جارلىعىنا قارسى شىعىپ, كوتەرىلىس جاسادى. سول كەزدە قارا حالىقتى الداپ سوعىپ, مايدانعا تەك قاراپايىم شارۋانىڭ بالاسىن جىبەردى. قازىر دە سونداي جاعداي قايتالانا ما دەپ قورقامىز» دەگەن پىكىرىن جەتكىزەدى. ارينە مۇقىش اتا سول جەردە الاشوردالىقتارمەن جاۋلاسقان بانديتتەردىڭ ءوز بالاسىن كەپىلگە الىپ ۇستاپ وتىرعانىن, وزگە بالالارىن دا ولتىرەمىز دەپ قورقىتقانىن, ءوز وتباسىنا ناقتى قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتپاعان.
1970 جىلى باسىلعان قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەكتەبى» دەپ اتالاتىن تريلوگياسىندا تۇتاس ءبولىم ءالتي كوكەن ۇلىنىڭ اۋىلىندا «الاش» باسشىلارىنىڭ حالىقپەن كەزدەسۋىنە ارنالىپتى. بارشا تۋىستارىمىز وسى كىتاپتا مۇقىش اتا تۋرالى جازىلىپتى دەپ ءسۇيىنشى سۇرادى. ءبارىمىز سول كىتاپتى باس الماي وقىدىق. مەن دە ونىڭ ورىس تىلىندە شىققان نۇسقاسىن, اسىرەسە اتاما قاتىستى تۇستارىن ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن وقىدىم. باسىندا كەيبىر جەرلەردە جازۋشىنىڭ ءسوزى مەن انامنىڭ ايتقانى قيىسپاي جاتقانىنا قاتتى اشۋلاناتىنمىن. بىراق بىرنەشە رەت وقىپ, ويعا سالىپ ساراپتاعاننان كەيىن ءماتىننىڭ ارتىندا قانداي ماعىنا جاتقانىن تۇسىنە باستادىم. جالپى, ءالتي قاجىنىڭ اۋىلىندا وتكەن كەڭەس تۋرالى مەنىڭ انام ايتقان جانە س.مۇقانوۆتىڭ كىتابىندا جازىلعان جايتتار نەگىزىنەن ءوزارا ساي كەلەدى. ەگەر وقىرمان كىتاپتىڭ وسى تۇسىن ساياسي, يدەولوگيالىق باعاسىنان اجىراتىپ, زەر سالىپ وقىپ شىقسا, بۇعان كوز جەتكىزە الادى.
جازۋشى سولتۇستىك ءوڭىر قازاقتارىنىڭ بۇل كەزدەسۋگە قىزىعۋشىلىعى شىنىندا دا زور بولدى دەپ جازادى. ءالتي قاجى مەن سول جەردىڭ باسقا دا بەدەلدى, ەلگە قادىرلى كىسىلەرى, اقساقالدار باستاعان حالىق كەلە جاتقان قوناقتاردى قازاق حالقىنىڭ كوسەمدەرى, ۇلتتىق ۇكىمەتتىڭ باسشىلارى دەپ ەسەپتەپ, قۇرمەتتى قاراۋىل قويىپ, «الاش» ءانۇرانىن («ارعى اتام ەر تۇرىك») شىرقاپ, بار ءسان-سالتاناتىن جاساپ كۇتىپ الدى دەپ باياندايدى.
كەزدەسۋگە الدىن الا كەلەدى دەپ بولجانعان ەلگە بەلگىلى, اقسۇيەكتەن شىققان 150-200 كىسىنىڭ ورنىنا 22 بولىس ەلدىڭ حالقى (قىزىلجار, ومبى, كوكشەتاۋ, اقمولاعا دەيىن جاتقان جانە سول توڭىرەكتەگى اۋىلداردىڭ وكىلدەرى) تۇگەل جينالعانىن ايتادى. ءبىر ءجۇز, ءبىر مىڭ ادام ەمەس, ونداعان مىڭ ادام «الاش» كوسەمدەرىن كورىپ, ءسوزىن ەستيمىز دەپ, سالت اتپەن 100-200 شاقىرىم جول ءجۇرىپ ارنايى كەلگەن. ول بۇل جونىندە «سول تۇستاعى بەلەستەردىڭ دە, ويلاردىڭ دا ءون بويىنا ادام سىيماۋعا اينالدى…» دەپ جازادى (س. مۇقانوۆ, سوندا, 1-توم, 472-بەت). «الاش» پارتياسىنىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلى وراسان زور بولعانىن اشىق ايتپاسا دا, كەزدەسۋگە ون مىڭداعان ادامنىڭ جينالعانىن ايعاقتايدى.
الايدا جازۋشى كەڭەستە تالقىلانعان تۇتاس پروبلەمالار كەشەنىن «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ حالىقتىق ميليتسيا قۇرۋ ءۇشىن جىگىت بەرۋ جونىندەگى جالعىز وتىنىشىنە تىرەپ قويادى. «الاش» باسشىلارى ونداعان مىڭ جاقتاۋشىسىمەن كەزدەسكەن كەزدە بۇدان باسقا ماسەلەلەردى دە تالقىلاعانى انىق, بىراق كىتاپتا ول تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايدى. جازۋشى جيىنعا كەلگەن «الاش» باسشىلارىن, سونداي-اق وسى پارتيانىڭ جەرگىلىكتى بەلسەندىلەرىن جاعىمسىز جاعىنان سيپاتتايدى. مىسالى, حالىققا قۇرمەتتى ابىلاي رامازانوۆتى «شوقىنعان قاجى» دەپ اتايدى. ال «الاشتىڭ» جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىن ساياسات جولىندا كۇنى بىتكەن ادامدارعا جاتقىزادى.
جازۋشى مۇقىش اتاما قاتىستى وقيعانى بىلايشا سيپاتتايدى. «جينالىستىڭ قارساڭىندا قىزىق بولدى – مۇقىش جوعالىپ كەتتى» دەيدى. ونى ءبارى جابىلىپ, بۇكىل جەردەن ىزدەسە دە, تابا الماپتى. ۇيىمداستىرۋشىلار دا, الاشوردالىقتار دا, سول جەردەگى بەدەلدى كىسىلەر دە ىزدەپتى. بىراق ەشكىم ونىڭ قايدا كەتكەنىن ايتا الماپتى. تەك تاڭ اتار الدىندا ارىپ-اشىپ, ءتۇسى قاشىپ كەتكەن, سويلەۋگە دە ءالى جوق مۇقىش تابىلىپتى. جازۋشى ونىڭ جوعالىپ كەتۋ سەبەپتەرى مەن ونى «ۇرلاۋشىلاردى» سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ تالابىنا ساي, ءوز بولجاۋى بويىنشا جازعان. دەگەنمەن, سول جينالىستا مۇقىشتىڭ ەكى پىكىردى ايتقانىن راستايدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – حالىقتىڭ اتىنان سويلەۋگە تاپسىرما بەرگەن جەرگىلىكتى بەدەلدى كىسىلەردىڭ, اقساقالدار مەن اتقامىنەرلەردىڭ ۇستانىمى, ال ەكىنشىسى مۇقىشقا ونى ۇرلاپ اكەتكەندەر قورقىتۋ مەن بوپسالاۋ ارقىلى كۇشتەپ ايتقىزعان ۇستانىمدى ايتادى.
كەيىننەن عابدوللا مەن مۇقىش اتانى قاماۋدا ۇستاپ, قورقىتقانداردىڭ كىم ەكەنى بەلگىلى بولادى. ولار ومبى مەن پەتروپاۆلدان كەلگەن, «قىزىلدارمەن» ۇجىمداسقان ء«ۇش ءجۇز» قازاق پارتياسىنىڭ بەلسەندىلەرى ەكەن. «قىزىلدار» مەن ء«ۇش ءجۇز» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى حالىق اراسىندا «الاش» پارتياسىنىڭ بەدەلى ارتىپ بارا جاتقانىن ءبىلىپ, ونىڭ باسشىلارىنا قالايدا كۇيە جاعىپ, حالىققا ۇسىنعان ساياسي باعدارلاماسىن قابىلداتپاۋ ءۇشىن «الاشقا» قارسى بۇلدىرگى ارەكەتتەرىن جۇرگىزەدى. ايتپاقشى «الاش» قوزعالىسىن قولداعانى ءۇشىن قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ماعجان جۇماباي ۇلىن اباقتىعا جاپتىرعان دا وسىلار. وسىنى بىلەتىن جۇرت ءوز بالاسى جاۋ قولىندا جاتسا دا, قورىقپاي ءسوز سويلەپ, حالىقتىڭ پىكىرىن جەتكىزگەن مۇقىش اتانىڭ ەرلىگىن ۇزاق ۋاقىت جىر قىلىپ ايتىپ ءجۇردى. وكىنىشكە قاراي, بولشەۆيكتەر مەن كەڭەس وكىمەتى ونىڭ بۇل ارەكەتىن كەشىرمەدى, ءبىزدىڭ اتامىز دا ولاردىڭ كەشپەيتىنىن جاقسى ءبىلدى. انامنىڭ ايتۋىنشا, مۇقىش اتا ەلدە جۇرگەن كەزدە الاشوردالىقتارمەن بايلانىسىن ۇزبەگەن. ولارمەن سويلەسۋ ءۇشىن قىزىلجارعا بارىپ, قولدان كەلگەن كومەگىن بەرىپ تۇرعان. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بىزگە بەيتانىس ءبىر اقساقال «جاس الاش» گازەتىندە بۇل تۋرالى جازدى دا.
«قىزىلدار» قانشا جەردەن تىيىم سالسا دا, اتاڭنىڭ سول جيىندا ءسوز سويلەۋى كەيىننەن ءبىزدىڭ وتباسىمىزدى كەڭەستىك جازالاۋشى ورگانداردىڭ ءوز قىرىنا الۋىنا سەبەپ بولدى» دەيتىن انامىز. سودان كەيىنگى وقيعالار وسى ءسوزدىڭ راس ەكەنىن ايعاقتايدى.
1928 جىلى تاركىلەۋدىڭ العاشقى لەگى ءىرى بايلارعا جۇرگىزىلەدى. سول كەزدە الداعى جاعدايدى انىق بولجاعان اتامىز ءوز بالالارىنا «كەڭەس وكىمەتى مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى, كەزەك بىزگە دە جەتەدى, ءبارىمىزدى بۇل ەلدە قالدىرماي, جەر اۋدارادى» دەپ ايتقان ەكەن. ول بولاشاعىن كۇنى بۇرىن بولجاپ, قولدا بار مالىن جان-جاققا تاراتىپ, ساتا باستايدى. ەلدەگى باسسىزدىق پەن زاڭسىزدىق تىيىلعانشا, كورشى جاتقان رەسەي وبلىستارىنىڭ بىرىنە بارىپ باس ساۋعالاي تۇرىپ, كەيىننەن قايتا ورالۋ قاجەت دەپ سانايدى.
سونىمەن تاركىلەۋ كەزەگى 1930 جىلدىڭ جازىندا اتامىزعا دا جەتەدى. مۇقىش اتامىز قالعان ازىن-اۋلاق م ۇلىكتى تۇگەلدەي كەڭەس وكىمەتىنە وتكىزەدى. ال ونىڭ ءوزى رەسمي جەر اۋدارۋدى كۇتپەستەن, ۇمىتشاق اجەمىز بەن مۇقان ءىنىسىن الىپ, رەسەيگە باس ساۋعالايدى. بارعان بەتتە ىڭعايلى جەر تابا الماي, ءجيى قونىس اۋدارادى. قاشقىن ادامدا نە كۇي بولسىن, 30-جىلدارى سول جەردە قايتىس بولىپ, كۋرگان وبلىسى لەبياجينسك اۋدانىنىڭ لوپاتكينو سەلوسىندا جەرلەنەدى. اتامىزدىڭ مولاسىن ۇرپاقتارى 70-جىلداردىڭ باسىندا ىزدەپ تاپتى. ايتۋىنشا, اتامىز ولە-ولگەنشە تۋعان جەرگە جەتۋدى ارمانداعان ەكەن. امال قانشا, جات جەردەن توپىراق بۇيىردى. كەيىننەن نەمەرەسى سەيىت ورازباەۆ اتامىزدىڭ باسىنا بەلگى قويدى. قازىر قالعان ۇرپاقتارى ءتاۋ ەتىپ, قۇران باعىشتاۋ ءۇشىن اتا بەيىتىنە بارىپ تۇرادى.
مۇقىش اتامىزدىڭ بالالارى دا تاركىلەۋدەن تىس قالماعان. انامنىڭ ايتۋىنشا, اكەم قاسىم مۇقىش ۇلى اۋىلدا مال ءوسىرىپ, وعان قوسا 1917 جىلعى رەۆوليۋتسياعا دەيىن جانە 20-جىلدارى سول كەزدە اسا پايدالى كاسىپ سانالاتىن ساۋدامەن اينالىسقان. ءوز كومەكشىلەرىمەن بىرگە قارقارالى (قوياندى), اتباسار جارمەڭكەلەرىنەن, سونداي-اق ورتالىق قازاقستاننىڭ ءىرى بايلارىنان ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, جىبەك, ماتا, كىلەم, باسقا دا ءوتىمدى تاۋارلاردى ساتىپ الىپ, ولاردى رەسەيدىڭ قورعان (كۋرگان), ومبى (ومسك), سەلەبە (چەليابينسك) قالالارىنا جەتكىزىپ, ەكى-ءۇش ەسە قىمباتىنا ساتقان نە بولماسا, ۇنعا, كيىمگە نە اۋىل تۇرمىسىنا قاجەتتى باسقا تاۋارلارعا ايىرباستاعان. اكەمىز رەسەيدەن ارنايى قيىلعان اعاش العىزىپ, اۋىلدا ۇلكەن اعاش ءۇي تۇرعىزىپتى. ورىسشا سويلەپ, ەجىكتەپ بولسا دا جازا العان. ءوزىنىڭ ۇلدارىن رەسەيدىڭ ۇلكەن قالالارىندا وقىتۋدى ارمانداپتى. بىراق اياقاستى قۇبىلعان دۇنيە ونى ءوز دەگەنىنە جەتكىزبەدى.
انام ماعريپا ومارقىزى 1893 جىلى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنىڭ ايىمجان اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايتىن جەردە ءتۇپ اتاسىنان بەرى تۇقىمىنان داۋلەت ۇزىلمەگەن ورتاشا باي ومار كوشەر ۇلىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكە-شەشەسى بەتىنەن قاقپاي, ەركە عىپ وسىرگەن ەكەن. جاس كۇنىندە اۋىلداعى مولدادان ارابشا حات تانىپ, قۇران وقۋدى ۇيرەنىپتى. ءبىزدى بالا كەزىمىزدەن اكەمىز بەن مۇقىش اتامىزدى ماقتان تۇتىپ, سىيلاپ-قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەدى. سودان با ەكەن اكەمنىڭ ءتۇرىن كورمەسەم دە, جاس كەزىمنەن باستاپ بالا جۇرەگىمدە وعان دەگەن ەرەكشە سابيلىك ماحاببات پايدا بولدى. اكەم مەن مۇقىش اتاما دەگەن سول قۇرمەتتى, ولاردىڭ ومىرىنە دەگەن زور قىزىعۋشىلىقتى ءومىر بويى ساقتاپ كەلەمىن. 1960 جىلى قازاقستانعا ورالىپ, قىزىلجار (پەتروپاۆل) قالاسىنداعى سولتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسۋىمە دە سول ىڭكارلىك تۇرتكى بولعان ەدى.
تاعدىر جولى تالاي قاسىرەتىن ارتىپ, قيىندىعىن اياماي ءۇيىپ-توكسە دە, انام 90 جاسقا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, 1982 جىلى قايتىس بولدى. ءومىر بويى اتاجۇرتقا ورالۋدى اڭساپ وتسە دە, ءساتى تۇسپەي, تۇمەن وبلىسىندا, اكەمىز جەرلەنگەن جەردەن جاي تاپتى. انامىزدىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ءبارىمىزدى قاتتى تاڭعالدىراتىن. كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىنگى ءومىرىن ەرەكشە ساعىنىشپەن, بۇگە-شىگەسىن قالدىرماي ايتىپ وتىراتىن. لەنيندى, ستالين مەن گولوششەكيندى جەك كورەتىن. 1950-60 جىلدارى گولوششەكيننىڭ كىم ەكەنىن ونشا كوپ ادام بىلە بەرمەۋشى ەدى, بىراق انامىز ونىڭ اتى-ءجونىن انىق ايتاتىن. سەبەبى تاركىلەۋ باستالىپ, تۋعان جەردەن كەتۋگە تۋرا كەلگەنشە, وتباسىندا ءدال سول جەندەتتىڭ اتى مەن ساياساتى تالاي قارعىسقا سەبەپ بولعان.
انامىز بىزگە «ەگەر سول «وڭباعان جاۋىزدار» بولماعاندا, سەندەردىڭ بارلىقتارىڭ اتا-بابا جەرىندە تاماشا ءومىر سۇرەتىن ەدىڭدەر. ولار ءبىزدى ءوز جەرىمىزدەن قۋىپ قانا قويماي, قازاققا ءتان بار نارسەنى – ءدىنىمىزدى, ءتىلىمىزدى, سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرپىمىزدى قۇرتقىسى كەلدى. سونىڭ سالدارىنان قازىر مەن اكە-شەشەمنىڭ, اتا-ەنەمنىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقي الماي دا وتىرمىن. ءبىزدىڭ وتباسىمىز تارتقان تاۋقىمەت پەن بەيكۇنا بالاپاندارىمنىڭ ءولىمى, ءبىز سياقتى سان ميلليون ادامنىڭ كوز جاسى مەن قارعىسى گولوششەكيندى جىبەرمەدى. ول ناعىز «حالىق جاۋى» رەتىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلدى» دەپ وتىراتىن. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كەڭەس ناسيحاتىنا استە مويىنسۇنعان جوق, ويتكەنى ونىڭ كورگەنى مەن تۇيگەنىنە نەگىزدەلگەن ءوز اقيقاتى بار ەدى...
تۇكىرىك قاسىموۆا,
ارداگەر-ۇستاز
(جالعاسى بار)
