رۋحانيات • 21 مامىر، 2020

حاكىم ءھام حاكىمجان

110 رەت كورسەتىلدى

1960 جىل. كەڭەس وكىمەتى كەڭىردەگىڭە كەزدىك تىرەپ تۇرماسا دا تۋ سىرتىڭنان ساق كوزدەرىن قاداپ، سۇق ساۋساقتارىن شوشايتىپ تۇرعان الماعايىپ زامان. ەگەمەندىكتىڭ ەلەسى دە جوق ەسكى كۇندەردىڭ بىرىندە، ازاتتىق اڭسارى جۇرەك تورىندە اتويلاعان جاس قازاق قويۋ ساز بالشىقتى قولاعا اينالدىرىپ، الماتىنىڭ شەتكەرى ءبىر شەبەرحاناسىندا اقىن تۇلعاسىن الىپ تۇعىرعا كوتەرە باستادى.

ءمۇسىنشىنىڭ كوز الدىنان كۇنىنە مىڭداعان بەينە كوشەدى. ءبارى دە اقىن كوڭىل-كۇيىنىڭ ءار ءساتىن ءدوپ باساتىنداي. بىراق، ۇلى ويشىلدىڭ دارا تۇلعاسىنا، ەڭسەلى تۇعىرىنا، تۇڭعىش ەسكەرتكىشىنە قۇر قيال جەمىسى جەتكىلىكسىز. شايىر بەينەسى شىنشىل شىعارماشىلىعىمەن استاسىپ، اقىن ايتقىسى كەلگەن ەڭ قاستەرلى ءسوز ساۋلەتتى تۇعىردا ءساتتى ساۋلەلەنبەسە توككەن تەر، كەتكەن ۋاقىتتىڭ بارلىعى زايا.

جاس ءمۇسىنشى اقىن ەسكەرتكىشىن سوعۋدى باستاعان كۇننەن ءوزىنىڭ جانىن كوبىرەك سىعا باستاعانداي قامىرىقتى كۇيگە ۇزاق تۇسكەن. ۇزاق ۋاقىت باياۋ سىرعيدى.  كەسەك تۇلعانى كەسكىندەۋ بولەك، بادىزدەۋ ءتىپتى باسقا تالاپ. ۇلى كەمەڭگەردىڭ كەلبەتىن كەيىپتەۋ – سول كەمەڭگەردى تۋدىرعان ۇلتتىڭ بولمىسىن بىتىك تاسقا قاشاۋمەن بىردەي قادام. تۇتاس ۇلتتى تۇعىرعا قالاي كوتەرەسىڭ، سول بيىك ارقىلى سەنىڭ ۇلتىڭنىڭ وي-ساناسى، پاراسات-پايىمى، ءبىلىم-دارەجەسى ولشەنەدى، ماسەلە سوندا...

قولىندا مۇحتار اعاسىنىڭ «اباي جولى» كىتابى. قيالىندا اقىن بيىگى. قايتكەن كۇندە ونىڭ كەۋدەسىن كەرنەگەن اسىل مۇرات الاسارماس اسقارعا يىق ارتادى. ءمۇسىنشى سول ساتتەن  عانا مەدەت كۇتكەندەي.

جاس حاكىم – جالپىادامزات حاكىمىنە بەتپە-بەت قاراپ تاعى تىلدەستى. سىر اقتاردى، وي كوشىردى، بەلگى كۇتتى.

ۇيقىسىز وتكەن ەسەپسىز كۇندەر مەن تۇندەر ءبىر عانا كوزقاراسقا جۇتىلىپ كەتكەندەي، «قالىڭ ەل، قايران جۇرتتىڭ» ەرتەڭىنە  الاڭ قاتپار-قاتپار قالىڭ قىرتىستى، قاتۋلى قاباققا قايتا-قايتا اينالىپ سوعادى. تاس مۇسىندە دە تابيعات بار. «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا» دەيتىندەي اۋىر تىلدەسەدى. بىردە قاتۋلى كورىنسە، بىردە كەلەشەككە ۇمىتپەن قاراعان كەمەل وي كەسكىندەلە قالادى. بوداندىقتىڭ بۇعاۋىندا وتىرىپ بۇل كوزقاراستاردى بىلدىرتپەي عانا استارلاۋىڭ كەرەك. ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى دە، وزىندىك مەحناتى دا وسى. ونەرلىك قولتاڭبا، ۇلت پسيحولوگياسى، اقىن دراماسى، اۆتور يشاراسى بارلىعى-بارلىعى ءبىر ارناعا تۇيىسسە قۇپ، تۇيىسپەسە تۇگەل ەڭبەك ءاپ-ساتتە جەلگە ۇشادى.

تاريح پەن تاس ءمۇسىن ورتاسىندا تالانت ۇزاق ساپار شەكتى. توم-توم تاريحتىڭ شاڭ-شاڭ پاراقتارىن زەرتحانا ىشىندە اۋدارىپ-توڭكەرگەن قولدار، شەجىرەلى جىرلاردى شەڭبەر ىشىندە عانا شيىرلاعان كوزدەر ءبارىبىر «جالعىز بەتتىك تاريحتان» جاھاندى بيلەپ-توستەگەن جاۋىنگەر، ءبىلىمدار رۋحتى كوكسەيدى...

ءبىر عانا بولمىستىڭ بەينەسى ارقىلى، ءبىر عانا اقىننىڭ اجارى ارقىلى، ءبىر عانا كەمەڭگەردىڭ كىسىلىك كەلبەتى ارقىلى بۇدان كەيىن كەلەر بىرنەشە داۋىرمەن، بىرنەشە بۋىن ۇرپاقپەن تىلدەسۋ كىشكەنتاي قاتەلىكتى كەشىرمەيتىنى بەلگىلى. ەرتەڭ كوپشىلىك الدىنا شىعاتىن كەسەك ءمۇسىندى كەمەلدەندىرە بەرەتىنى دە سول.

اقىن بولمىسى تاس تۇعىردا سول جىلى بوي كوتەردى.

جاڭا ءتاسىل، دارا ورنەك، ساۋاتتى شەشىم.

 زەرگەرلىك سيپاتى بولەك، تەرەڭ پايىم، تاڭقالدىرار كورىنىس جۇرتشىلىقتى سودان بەرى تۋرا الپىس جىل وتسە دە بەي-جاي قالدىرماي كەلەدى. ۇلت تاريحىن ۇعىنىقتى تىلمەن بايانداعان تابىستى تۇعىر، اقىننىڭ حالىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن قاپىسىز جەتكىزگەن ءمىنسىز مۇسىنگە الماتىعا العاش بارعان جىلى ءسىزدىڭ دە تاعزىم ەتىپ، ەستەلىككە سۋرەتكە تۇسكەنىڭىزگە كامىل سەنەر ەدىك. اقىن بەينەسى المالى شاھاردىڭ اسقاق تورىندە بيىككە ۇمتىلا ورلەپ بارادى. بولاشاققا بەت تۇزەگەن ويشىلدىڭ سول قولىنا قولتىقتاي قىسقان كىتاپ بار.

كىسىلىك كىتابى، ۇلت الىپپەسى، شەجىرەلى تاريح بەتتەرى قاتتالعان قالىڭ مۇقابالى جيناق.

ءبىزدى جارقىن بولاشاققا باستار ايقىن باعىت، اداستىرماس سوقپاق سول كىتاپتىڭ مازمۇنىندا جاتىر. حاكىم ايتقان بەس اسىل ءىس – سول كىتاپتىڭ كىلتى.

ءمۇسىننىڭ وڭ قولى جەلبەگەي جامىلعان شاپانىنىڭ شالعايىندا، اقىن تەرەڭ وي ۇستىندە كەتىپ بارادى.

شايىر شاپانىنىڭ شالعايىندا قازاق كوكتەپ كەلەدى. سول شاپاننىڭ شالعايىندا ۇلت ءوسىپ-جەتىلەدى، ۇلتتىق قادىر-قاسيەت بويعا سىڭەدى.

 بۇل جاي ەسكەرتكىش ەمەس، قازاق دالاسىندا جەكە ادامعا قويىلعان العاشقى كولەمدى بەلگى.

ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن تاريحي ەسكەرتكىشتەن كەيىن اقىن بەينەسىن نەبىر مۇسىنشىلەر ءتۇرلى فورمادا قالىپتاپ كەلەدى. قالىپتاي بەرۋى دە زاڭدىلىق. بىراق باس اقىنىمىزعا قويىلعان العاشقى ءمۇسىن رەتىندە جەر بەتىندەگى بارلىق ەسكەرتكىشكە باعىت، تەمىرقازىق ۇلگى – وسى تۇعىر.

بۇگىندە حاكىمنىڭ ەسكەرتكىشى الەمنىڭ ءبىرشاما نۇكتەسىندە تاس تۇعىرعا بەكىپ ۇلگەردى. العاشقى ەسكەرتكىشتەن كەيىنگى ەسكەرتكىش 1968 جىلى قاراعاندى وبلىسى ەگىندىبۇلاق اۋدانى اباي كەڭشارىندا ءمۇسىنشى پ.ە. كۋتسەنكونىڭ قولتاڭباسىمەن تۇعىردا تۇلەگەن ەكەن. ودان ءارى قاراي شىعىستان – باتىسقا، باتىستان باسقا قۇرلىقتارعا اقىن بەينەسى سۇلۋ ءسوز، ساۋلەتتى ەسكەرتكىشتەر بولىپ كوشە باستادى.

كەمەڭگەردىڭ تاس تۇعىرلار مەن الىپ سورەلەرگە قوس قارا تومى مەن ەڭسەلى تۇلعاسىن ءالى تالاي ۇرپاق قۇرمەتپەن ورنالاستىرادى. سول ەكى ەسكەرتكىش ارقىلى ۋاقىتتىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىنا الەم ساپارلايدى، ادامزات قازاق حالقىنىڭ جادىنا سول ەكى قۇندىلىق ارقىلى ۇڭىلەدى.

الايدا تاس مۇسىندەردىڭ ەڭ باسىندا ءبارىبىر جاس حاكىمنىڭ شەبەرحاناسىندا شەشىمىن تاپقان 1960 جىلعى الىپ ءمۇسىن تۇرادى.

حاكىمنىڭ حاكىمگە قويعان ەسكەرتكىشى. ەڭبەگى ءۇشىن ەشكىمنەن اقى تىلەمەگەن حاكىمجان ناۋرىزباي ۇلىنىڭ جانقيار ەرلىگىنىڭ ەسكەرتكىشى. تاريح حاكىمنىڭ، تالانت حاكىمنىڭ تاس تۇعىرداعى تۇتاس ۇلتقا قويعان قايتالانباس قولتاڭباسى – اباي ەسكەرتكىشى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار