ادەبيەت • 20 مامىر، 2020

سۋرەتكەردىڭ سەرتى مەن دەرتى

643 رەت كورسەتىلدى

1850 جىلى 18 تامىزدا پاريجدە اتاقتى ونورە دە بالزاك دۇنيە سالدى. كۇنى كەشە عانا ءار شىعارماسىنىڭ جارىق كورۋىن ساعىنا كۇتىپ، تاعدىرلى تۋىندىلارى ەڭ جاقىن سىرلاسى، ناعىز دوسىنا اينالعان وقىرماندار ءۇشىن قابىرعالى قالامگەردىڭ قازاسى ورنى تولماس اۋىر قايعى بولدى.

كەز كەلگەن ءىرى سۋرەتكەردىڭ دارا قولتاڭباسى، ونەردە وزگە ەشكىمگە ۇقسامايتىن مىنەزى بار دەگەنىمىزبەن، شىعارمالارى شىن­دىقتىڭ شارايناسىنداي عانا ەمەس، ار-ۇياتىنداي دا بولعان تۇلعامەن قوشتاسۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن تاپ سول كۇنى فرانتسۋزداردان ارتىق سەزىنگەن حالىق جوق شىعار، ءسىرا.

قارالى حاباردى ەستي سالىسىمەن بالزاكتى اقتىق ساپار­عا شىعارىپ سالۋعا تايلى-تۇيا­عى قالماي اسىعىپ، ويدان-قىر­دان جينالعان ەلدە ەسەپ جوق. كەۋدەلەرى وكسىككە، جاۋدىرەگەن جانارلارى جاسقا تولىپ، جۇرەك­تەرى قان جىلاعان جۇرتتىڭ كوزى تىرىسىندە سۇيىكتى قالامگەرىنە ءبىر جاقسىلىق جاساي الماعان نەم­قۇرايلىقتارىنا قاپالانىپ، ەڭ قۇرىعاندا ونىمەن ماڭگىلىككە قوشتاساردا ارۋاعىنا قۇرمەت كورسەتىپ قالعىسى كەلگەن پەرىشتە پەيىلىن تۇسىنۋگە بولاتىن ەدى. سۇلۋلىق پەن باقىت جايلى اسىل ارمانداردىڭ مەكەنىنە جەتەلەپ، بويلارىنا قۇلشىنىس ءبىتىرىپ، العا ۇمتىلدىرعان جانە رۋحتاندىرعان توم-توم كىتاپتارى بولمەلەرىنىڭ سورەلەرىندە تۇرعان فرانتسۋزدار سول كۇنى مىنا دۇنيەدەگى ەڭ جاقىن ادامىنان ايىرىلعانداي ازا تۇتىپ، جازۋشىنى جوقتادى.

ءدام-تۇزى ەرتە تاۋسىلعان ونو­رە دە بالزاك بار-جوعى 51 جىل ءومىر ءسۇردى. ءاي، بىراق قارىزدان كوز اشقىزباي، الاياقتاردىڭ جەمى قىلعان ارسىز تىرشىلىكتى، كۇنىنە ون ءتورت، ون بەس ساعاتتان ەڭبەكتەنۋگە مۇقتاج ەتىپ، ماڭدايدىڭ تەرى شۇمەكتەپ اققان ادال بەينەتتىڭ بالىن جەگىزۋدىڭ ورنىنا، كەرمەك ءدامىن تاتقىزىپ، باسىنا باق قۇسىن قونعىزباعان تالايسىز تاعدىردى ءومىر دەۋگە بولا ما، ايتىڭدارشى؟

بەينەت پەن جوقشىلىقتىڭ جانىن قيناعان قامىتىنان قۇتىلا الماعانىنا قاراماستان، قۇداي بەرگەن ازعانتاي عۇمىرىندا ارتىنا ولمەيتۇعىن ءسوز قالدىرعان فرانتسۋز كلاسسيگى ۇلتىنىڭ ادە­بيەتىنە كوپ جاڭالىق اكەلدى. رومان جازۋدىڭ اياسىن كەڭەيتتى، ناتۋراليستىك جانە رەاليستىك پرو­زانىڭ نەگىزىن سالىپ، رومانتيزمنەن مالتىعىپ شىعا الماي باتپاقتاعان ادەبيەتكە سارا جولدى نۇسقاپ كەتتى.

جەكە ادامداردىڭ مىنەزدەرىن عانا ەمەس، قوعامنىڭ كارتيناسىن اينىتپاي سالعان جازۋشى قالامىنىڭ قۇدىرەتى تۋعىزعان، باقىت ىزدەپ اداسىپ، ماتەريالدىق يگىلىكتەردىڭ، وڭاي ولجانىڭ، قۇر­مەت پەن اتاقتىڭ قىر سوڭىنان قۋعان ايانىشتى كەيىپكەرلەردى قالاي ۇمىتاسىڭ. ۋاقىت وتە كەلە ۇلى سۋرەتكەر تۋىندىلارىنداعى وبرازدار ءسوز ونەرىنىڭ سيمۆولى­نا اينالىپ (مىسالى، گراندە – ساراڭدىقتىڭ، گوريو – اكەلىك ما­حابباتتىڭ)، الەم ادەبيەتىنىڭ گالەرەياسىن بايىتتى.

بارىنەن بۇرىن بالزاك سوم­داعان 30 بەن 40 جاس ارالىعىنداعى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن نازىك جان­دىلاردىڭ قايتالانباس بەي­نەلەرى قانداي! ءار ايەل – ەرەكشە قۇ­بىلىس، تەڭىزدەي تەرەڭ تىل­سىم الەم. ءومىر شىن­دىعىن اس­قان شەبەرلىكپەن بەينەلەپ، قوعام­نىڭ جالعان بولمىسىن اياۋسىز اشكەرەلەۋدەن قورىقپاعان، اقي­­قاتتىڭ الداسپانىنداي جار­قىل­داعان رەاليست اقىننىڭ ايەل­دەر تاعدىرىن سۋرەتتەۋگە كەل­گەندە قات­قىل قالامىنىڭ جۇمسارىپ، جۇ­رەگىندەگى مۇزىنىڭ ەرىپ سالا بەرەتىنىنىڭ ءبىز بىلمەيتىن قۇپياسى نەدە ەكەن، ءا! نەگە ونىڭ تۋىندىلارىندا ەركەكتەردىڭ كوبىسى وڭباعان، ال ايەلدەر... جو، جوق، باسىن كەسىپ السا دا ايەلدەرگە دەگەن ماحابباتى شەكسىز بولعان بالزاك ولار جونىندە جامان وي ايتا الماپتى. 

قۇدايىم-اۋ، لورە دە بەرني، سارا گيدوبوني-ۆيسكونتي، زيۋلما كاررو، ەۆەلينو گانسكايالارعا ولەردەي عاشىق بولعان سىرشىل سۋرەتكەردىڭ ونداي سوزدەردى ايتۋى قالايشا مۇمكىن بولماق؟ ال ءبىز بىلمەيتىن، جازۋشىنىڭ جۇرەگىن وتتاي جاندىرعان ارۋلار قانشا؟ بالاداي اڭعال، سابيدەي سەنگىش سۋرەتكەردىڭ گۇلدەي نازىك سەزىمىنە شوق تاستاپ، باسىن شىركوبەلەك اينالدىرعان سۇلۋلار-اي! سۇلۋ­لار! سەندەردىڭ ارقالارىڭدا بالزاكتىڭ قالامىنان مورسوف، گەرتسوگينيا دە لانجە، مادەمۋازەل تۋش، بەاتريس سياقتى ايەلدەر وبرا­زىنىڭ گالەرەياسى ونەرگە كەلدى. بالكىم سوندىقتان با ەكەن، قالام­گەردىڭ قازاسىنا قابىرعاسى قايى­سىپ، ونى جوقتاپ جىلاعاندار، اسىرەسە ايەلدەردىڭ اراسىندا كوپ بولىپتى. ايەلدەردىڭ! 

ورمانداي وقىرماندارى، ونە­رىنە سۇيسىنگەن حالقى بول­عا­نى­نا قاراماستان، بايعۇس بالزاك ولەرىندە جۇرەگىن سوقاداي جىرت­قان جالعىزدىق دەرتىن ەمدەي الماي، تاعدىرىمەن تورعا تۇسكەن ارىستانداي ارپالىستى. ءدام-تۇزى تاۋسىلارىن سەزگەندە سونۋگە اينالعان ءۇمىت شوعىن ۇرلەپ: «مىنا مول مۇرامدى قايتا جازىپ شىعۋعا بىرنەشە جىل ۋاقىت بەر­شى، ءتاڭىرىم!» دەپ جاراتۋشىعا دا جالبارىندى.

ۇلى ادام ومىردەن وتكەندە جاسالاتىن قۇرمەتتىڭ ءبارى كورسەتىلىپ ونورە دە بالزاكتىڭ سۇيەگى 1850 جىلدىڭ 20 تامىزىندا پەر-لاشەز زيراتىنا جەرلەندى. ۇلى جازۋشىمەن قوشتاسۋ ءراسىمى كەزىندە سۋرەتكەردىڭ ءمايىتى سالىنعان تابىتتى سول كەزدەگى فرانتسيانىڭ اتاقتى ادەبيەتشىلەرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەزەكتەسىپ كوتەرىپ، زي­راتقا قاراي بەتتەدى. مارقۇم­نىڭ مۇردەسى جەر قوينىنا تاپسى­رىل­عاننان كەيىن ازا تۇتقان حا­لىقتىڭ كوكەيىندە وكسىكتەي تىرەلىپ، سىرتقا شىعا الماي تۇرعان ازالى ءسوزدى ۆيكتور گيۋگو ايتىپ، جۇرەكتەردى جىلاتتى.

«مىرزالار!» – دەپ باستادى ول، كەيىن تاريحتا قالاتىن اتاق­تى ءسوزىن. جينالعان جۇرتقا ءبىر قاراپ، جاس تۇنعان جانارلاردان حالىقتىڭ كىمنەن ايىرىلىپ قال­عاندارىن ەندى تۇسىنگەندەرىنە كوزى جەتىپ، دىرىلدەگەن داۋىسىمەن ءسوزىن ساباقتادى. «جاڭا عانا جەرلەنگەن ادام، بۇكىل حالىق بولىپ سوڭعى، ازالى ساپارعا شىعارىپ سال­عانداردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ۋاقى­تىمىزدا الدامشى ۇلىلىق جوق. ەندىگى كەزدە حالىقتىڭ نازارى پاتشالىق قۇرعاندارعا ەمەس، وي­شىلدارعا تىگىلىپ، ارامىزدان سونداي ويشىلداردىڭ ءبىرى كەتكەندە ونىڭ ءولىمى بۇكىل ەلدى قايعىعا باتىرادى. بۇگىنگى كۇنى تالانتتى ادامنىڭ قازاسىنا قوعامنىڭ كوپتەگەن توپتارى، ال كەمەڭگەردىڭ ولىمىنە بۇكىل ۇلت قايعىرادى. بال­زاكتىڭ ەسىمى ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىز وزىنەن كەيىن قالدىراتىن ساۋلەلى كەزەڭنىڭ التىن شۋاعى بولىپ جارقىلدايدى. بالزاك – ۇلىلاردىڭ ەڭ العاش­قىسى، تاڭداۋلىلاردىڭ ەڭ ۇز­دىگى». قابىر باسىندا سويلەگەن گيۋ­­گونىڭ سوزىنە تولقىماعان جان قال­مادى، مولتىلدەگەن كوزدەرگە مولدىرەگەن جاس كەلدى. بالزاكتى ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتاندىرىپ سالۋعا كەلگەن قاراقۇرىم حالىق سۋرەتكەردىڭ وقىعان كەزدە بىرەسە قۋانتىپ، بىرەسە مۇڭايتىپ، ەندى بىر­دە اياۋشىلىق سەزىمىن وياتىپ، ءومىردى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە ۇي­رەت­­كەن تاڭعاجايىپ تۋىندىلارىن ەسكە ءتۇسىرىپ جاتتى. الەم ادە­بيە­تىندەگى بارلىق فورمالار مەن ستيل­دەر، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇ­سە­تىن ادەمى اۋەندەردەي ۇي­لەس­كەن ول شىعارمالاردان ال­عان اسەرىڭدى ۇمىتۋ مۇمكىن بە؟ شى­عار­ماشىلىق قۇدىرەتى سۆەتوني، بومارشەلاردان اسىپ تۇسەتىن، رابلەمەن تەرەزەسى تەڭ تالانت فرانتسۋز توپىراعىندا ەندى قايتا تۋار ما ەكەن؟ ءومىردى قىراعى با­قى­لاۋدىڭ جانە قيالداۋدىڭ نا­تيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ كىتاپتارىندا تىرشىلىكتىڭ تەرەڭ سىرى بارلىق قىرىنان جار­قىراي اشىلدى. قىلىشىمەن ەمەس، قالامىمەن ءپاريجدى جاۋلاپ الۋعا سەرت بەرگەن بالزاك ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ دەرتىمەن كۇرەسىپ، ادامدىق قۇندىلىقتاردى ۇمىتقان پەندەلەردىڭ جارالانعان جانىن زەرتتەپ، جۇرەگىنىڭ تۇبىندە جاسىرىنعان جۇمباعىنا تەرەڭ بويلاپ، اقىل-ويىنا پاراسات ساۋلەسىن ءتۇسىردى.

بەينەتقور بالزاكتىڭ ءومىرى قىسقا بولعانىمەن، ارتىنا قال­­دىرعان مول مۇراسىنداعى وي بايلىعى كىم-كىمدى دە تاڭ­عالدىرماي قويمايدى. ءدال وسىنداي كەمەڭگەردىڭ، ويشىلدىڭ، سۋرەتكەردىڭ، اقىننىڭ زامانداسى بولىپ، ونىڭ كوزىن كورۋدىڭ ءوزى اللانىڭ قاراپايىم ادامعا سىيلاعان زور باقىتى ەمەس پە. قا­رالى حالىقتىڭ ەندىگى جەردە دات­كە قۋات ەتەتىن جالعىز جۇبا­نىشى وسى.

ۆيكتور گيۋگو دۇرىس ايتادى. ناعىز اقىنداردىڭ ءومىرى ولار ولگەننەن كەيىن باستالادى. سۋرەت­كەر ءولىمى عايىپتىقتىڭ ەمەس، ماڭگىلىكتىڭ كورىنىسى. اقىن باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستار جاننىڭ ماڭگىباقيلىعىن دالەلدەيدى. بالزاك سياقتى ۇلىلاردىڭ باسىنا زيارات ەتۋگە كەلگەندە عانا سانالى تىرشىلىك يەلەرى قاسىرەت شەگۋ ارقىلى تازارا تۇسەتىن قۇدايلىق تاعدىردىڭ بار ەكەنىن شىن سەزەدى. ومىردە دۇنيەقوڭىزدىققا سالىنىپ ەكى اياقتى حايۋانعا اينالۋدان وڭاي، اللا ادام ەتىپ جا­راتقان كەزدەگى تازالىعىڭدى ساقتاپ قالۋدان قيىن ەشتەڭە جوق ەكەنىن قالامىمەن دالەلدەگەن سۋرەتكەر جالعىز فرانتسۋزداردىڭ ەمەس، ادامزاتتىڭ ۇستازى.

شىعىسقا ساياحاتتاپ كەتكەن فلوبەر ۇلى جازۋشىنىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى قارالى حاباردى شەتتە ءجۇرىپ ەستىدى. بالزاكتى ونەر­­دەگى ۇستازى ساناعانىمەن، فلو­­بەر ۇلى قالامگەردىڭ جازۋ ما­نە­رىندەگى اۆتوردىڭ پوزيتسياسىن بىلدىرەتىن عيبراتى مەن ءۇن قاتۋى سياقتى ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرىن قابىلداي المايتىن. فلوبەر كەمەلدەنگەن ونەردە سۋرەتكەر ءوزىنىڭ ناعىز سەزىمىن بىلدىرمەۋى، اۆتوردىڭ قايدا ەكەنى شىعارماشىلىقتا تابيعاتتاعى قۇدايداي كورىنبەۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيتىن.

رەاليستىك پروزانىڭ قانداي بولۋى كەرەك ەكەنى تۋرالى كوز­قا­راس­تارىندا ايتارلىقتاي ايىر­ماشىلىقتار بولعانىمەن، بال­زاكتىڭ قازاسىنا فلوبەردىڭ قا­بىر­­عاسى قاتتى قايىستى. ۇلى سۋ­رەت­كەر­مەن بىرگە ادەبيەتتىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىنىڭ ءوتىپ بارا جات­قانىن ءتۇسىندى.

1848 جىلعى فرانتسۋز توڭكە­رىسىنەن كەيىن حالىققا قوعامنىڭ ناعىز بەت-بەينەسىن شىنايى سيپاتتايتىن، رومانتيكالىق يلليۋ­زيادان ىرگەسى سوگىلگەن كوركەم پروزانىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىن سەزگەن ول سول كۇنى لۋي بۋيەگە حات جازدى. اقىن دوسىنا جول­دا­عان حاتىندا بالزاكتىڭ ونەر تۋ­­رالى كوپتەگەن ويىمەن كە­لىس­­پەسە دە، ونىڭ دوسى بولۋدى ارمان­داعانىن تىلگە تيەك ەتىپ، «بىزگە ەندى باسقا مۋزىكا كەرەك»، دەگەن ءسوزدى كەسىپ ايتتى. كەلەسى كۇ­نى كىتاپتا اۆتوردىڭ بىردە-ءبىر سەزى­مى مەن ويى قىلاڭ بەرمەيتىن، جا­زۋ­شىنىڭ ەمەس، كەيىپكەردىڭ كوزقاراسى ارقىلى ءومىر شىندىعى اشىلاتىن بۇرىن-سوڭدى ادەبيەت تاريحىندا بولماعان رەاليستىك روماندى تۋعىزۋعا سەرت بەرىپ، «بوۆاري حانىمعا» كىرىستى. كوركەم پروزانىڭ جاڭا كەزەڭىن بەلگىلەپ بەرگەن تۋىندىنى جازۋعا ءتورت جىل ۋاقىتى كەتتى. بىراق ادەبيەتتىڭ بال­زاك دەگەن كۇنىنىڭ باتىپ، فلو­بەر دەگەن تاڭىنىڭ ارايلاپ اتىپ كەلە جاتقانىن ول كەزدە ەشكىم بىلگەن جوق.

  * * *

كولەمدى ەكەنىنە قاراماستان الەمدەگى ەڭ كوپ وقىلاتىن رومان­داردىڭ ءبىرى «بوۆاري حانىمنىڭ» العاشقى بەتىندە ۇلى جازۋشىنىڭ ادۆوكات ماري-انتۋان-جيۋل سە­نارعا ارناپ ىستىق ىقىلاسىن بىل­دىرگەن مىناداي سوزدەرى ماڭگى قوناقتاپ قالعان:

«پاريج ادۆوكاتى، ۇلتتىق كەڭەس­تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ماري-انتۋان-جيۋل سەنارعا.

قىمباتتى دا ارداقتى دوسىم!

كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بەتىنە ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى جازۋعا رۇقسات ەتىڭىز، ويتكەنى ونىڭ جارىق كورگەنى ءۇشىن مەن وزىڭىزگە قارىزدارمىن. ءسىزدىڭ شىعارمانى قورعاپ سويلەگەن ءسوزىڭىز مەنى ءتانتى ەتتى. بۇل ءىلتي­پات شەشەندىگىڭىز بەن ادىلدىك ءۇشىن باسىڭىزدى قۇرباندىققا شا­لۋعا دايار ەرلىگىڭىزگە كورسەتكەن قۇر­مەتىمنىڭ بەلگىسى. گيۋستاۆ فلوبەر. پاريج، 12 ءساۋىر 1857 جىل».

ارينە، شىعارمانىڭ قىزى­عىنا باتىپ، ۇمىتىلماس اسەر ال­عان بۇگىنگى كۇننىڭ وقىرمانى ماري-انتۋان-جيۋل سەناردىڭ كىم ەكەنىنە اسا ءمان بەرە قويمايتىن دا شىعار. سودان بەرى وتكەن تابانى كۇرەكتەي ءجۇز ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە مىنا دۇنيە-داۋرەندى دۇبىرلەتىپ كىمدەر كەلىپ، كىمدەر كەتپەدى دەيسىڭ. قانشاما تاريحي وقيعالاردىڭ الاساپىران تاسقىنى جاھاندى جالىنىمەن شارپىپ، تۇلەن تۇرتكەندەي تۋلاتىپ، تالاي-تالاي مارعاسقالاردىڭ تاعدىرىن جەنتەكتەپ كەتتى. 

جۇمىر باستى پەندە تۇگىل، تۇ­تاس ۇلتتار جەرمەن جەكسەن ەتىلىپ جويىلا جازداپ، قايران دۇنيە قايتا ورنىنا كەلمەستەي بولىپ كورىنىپ، ادامزاتتىڭ قالتىلداق قايىق مىنگەن قارياداي قالتىراپ كۇن كەشكەنى كەشە عانا ەمەس پە ەدى وسى؟ سوعان قاراماستان قۇيقا تامىرىمىزدى شىمىرلاتىپ، جانىمىزدى تۇرشىكتىرگەن سول سۇراپىل وقيعالاردىڭ سۋرەتى سانامىزدا كومەسكىلەنە باستاسا دا، فرانتسۋز كلاس­سيگىنىڭ قالامىنان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن تۋعان رومانى ءالى ۇمىتىلماي، شىندىعى تاپ كەشە عانا ايتىلعان اقيقاتتاي الەمدى تولعاندىرىپ كەلە جاتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟

ۇلى شىعارمانى تۋعىزۋشى تالانتتىڭ – ءتاڭىرى تەكتەس قۇبى­لىس، ال ونەردىڭ ماڭگىلىكتىڭ حابارشىسى ەكەنىنە وسىدان كەيىن سەنبەي كورىڭىز. ايتكەنمەن، ءالى كۇنگە دەيىن اقيقاتتى تولىق تاني الماي، قورقىنىش پەن ءۇمىتتىڭ ەكىۇداي ارالىعىندا ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن ءبىز وسى عاجايىپ شىعارمانى وقۋ باقىتى پەشەنەمىزگە بۇيىرعانى ءۇشىن ماري-انتۋان-جيۋل سەنارعا قارىزدار ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. ەگەر ول بولماعاندا تاع­دىرى قىل ۇستىندە تۇرعان تۋىن­دىنىڭ وقىرمان قولىنا ءتيۋى نەعاي­بىل بولىپ، قالامگەردىڭ قاتال جازالانۋى دا ىقتيمال-تۇعىن. ويىمىز جالپاق جۇرتقا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن، ءسال شەگىنىس جاساپ، شىتىرمان وقيعالى اڭگىمەمىزدى باسىنان بايانداپ بەرەيىك.

1852 جىلى شىعىستى ارالاعان ساياحاتىنان كوڭىل كۇيى كوتەرىلىپ، شابىتى تاسىپ ورالعان فلوبەر تاۋەكەل ەتىپ، ۇزاق جىلدان بەرى قازان-ميىندا قورعاسىنداي قو­رىتىپ جۇرگەن جاڭا دۇنيەسىن جازۋ­عا بەلىن بەكەم بۋىپ، ىسكە قىزۋ كىرىسىپ كەتتى. ويىندا ءپى­سىپ-جەتىلىپ، كوكەيىندە سايراپ تۇر­عانداي بولىپ كورىنگەنىمەن، ءومىر شىندىعىن وبەكتيۆتى ەتىپ سۋرەتتەۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان كلاسسيككە ەستەتيكاسى كۇردەلى، ورنەگى وزگەشە توقىلعان ونەر تۋىندىسىن ومىرگە اكەلۋ وڭاي بولعان جوق. روماندى جازۋعا قۇلشىنا كىرىسكەن ول ءتورت جىلدان استام ۋاقىت كۇندىز كۇلكىسىنەن، تۇندە ۇيقىسىنان ايىرىلىپ، شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىنان اتتاپ شىقپاي، اق تەر، كوك تەرگە ءتۇسىپ تىنىم تاپپاي ەڭبەك ەتتى. ءۇمىت پەرىشتەسى مەن كۇدىك ساي­تانى بويىندا ارپالىسقان ءتورت جىل تەڭدەسى جوق تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋگە ۇمتىلىپ، وقىرماندى اۆتوردىڭ ويىنا رۋحاني كىرىپتار بولۋدان ازات ەتۋدى اڭساعان   فلوبەر شىعار­ماشىلىعىنىڭ  ەڭ جەمىستى كەزەڭى.

1856 جىلدىڭ 31 مامىرىندا تىڭ تۋىندىسىنىڭ سوڭعى نۇك­تەسىن قويىپ، جانى ءسال سايابىر تاپقانداي بولعان سۋرەتكەر قالامىنىڭ سياسى ءالى كەپپەگەن «بوۆاري حانىمنىڭ» قولجازباسىن «رەۆيۋ دە پاريگە» جولداپ، رومان جۋرنالدىڭ 1 قازان مەن 15 جەلتوقسان ارالىعىنداعى ساندارىندا جارىق كوردى. قالامگەردىڭ جاڭا ەڭبەگىنە «نۋۆۆەليست دە رۋان» باسىلىمى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، العاشقى بولىمدەرىن جاريالاۋدى باستاپ جىبەرگەنىمەن، كەنەتتەن كىلت توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. ۇزاق جىلدار بويى جۇرەگىندە سابيىندەي ماپەلەپ، دۇنيە جالعاننىڭ قىزىعىن ۇمىتىپ، ىشكەنى ءىرىڭ، جەگەنى جەلىم بولىپ، ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ جازعان تۋىندىسى حا­لىق­تىڭ قوشەمەتىن ەمەس، قايتا كەرىسىنشە نارازىلىعىن تۋعىزىپ، ولار شىعارما اۆتورى مەن ونى جاريالاعان جۋرنالدىڭ جاۋاپقا تارتىلىپ، سوت الدىندا جاۋاپ بەرۋىن تاباندى تۇردە تالاپ ەتتى. 

زادى تالانتتى سۋرەتكەردىڭ جاۋاپقا تارتىلىپ، تۋىندىسىن جاريالاۋعا تىيىم سالىنۋى ءحىح عاسىرعا دەيىن دە تاريحتا تالاي ورىن العان وقيعا. الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى دانيەل دەفو نەمەسە لوپە دە ۆەگالار قوعامنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعان ەڭبەكتەرى ءۇشىن تۇرمەگە قامالدى، مولەردىڭ پەسالارىن تەاتر ساحنالارىندا قويۋعا بىرنەشە رەت تىيىم سالىندى. ەسىمدەرى اتالعان ۇلىلاردى سەرگەلدەڭگە سالعان جاعدايدىڭ فلوبەردىڭ باسىنا دا تۋىپ، تاعدىرىن تالكەك ەتپە­سىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ كىم؟ باسپاگەر ماكسيم ديۋكان دا ءبىر پالەنى ءىشى سەزىپ، قوعامدىق مو­رالدى قورعاۋشىلاردىڭ سىرت قالمايتىنىن جازۋشىعا ەسكەر­تۋدەيىن-اق ەسكەرتتى. اۋىزشا ايتىپ قانا قويماي، «جالدامالى جەڭىل ارباداعى كورىنىس (وندا ەمما بار جان-تانىمەن كوڭىلدەسىنە بەرىلەدى) ادەپتىڭ شەڭبەرىنە سىيمايدى» دەپ، وسىنداي سيۋجەتتەردىڭ كەسىرىنەن ءىستىڭ ناسىرعا شابۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ، دوسىنا حات تا جازدى.

تسەنزۋرا ءداستۇرى فرانتسيادا بۇرىننان بار ءۇردىس ەدى. كىتاپ بيزنەسى قارقىن العاننان بەرى رەسمي بيلىك تاراپىنان ونى رەتكە كەلتىرۋ ىسىنە قاتتى كوڭىل ءبولىندى. قانداي دا ءبىر قالامگەردىڭ تۋىندىسىن باسىپ شىعارۋ ءۇشىن اناۋ-مىناۋ ەمەس، كورولدىڭ رۇق­ساتى كەرەك-تۇعىن. ءتىپتى، كىتاپ شىققان كۇننىڭ وزىندە ەگەر دە ودان ءدىن وكىلدەرى ورەسكەل كەمشىلىك تاپسا، تاريح ءۇشىن 20 داناسى عانا كورولدىڭ مۇراعاتىندا قالدىرىلىپ، قالعانى تۇگەل وتقا تاستالاتىن.

كىتاپ پايدا اكەلەتىن بيزنەس­كە اينالعاننان كەيىن، جولىن تاپ­قان ايلاكەر كاسىپكەرلەر تى­يىم سالىنعان ادەبيەتتى (ساياسي، ەروتيكالىق نەمەسە تاعى دا باسقا) كورشى ەلدەر – انگليا، گوللانديا، شۆەيتساريادا باسىپ شىعارىپ ەلگە تاسىدى. فرانتسيا مەملەكەتى تسەنزۋرانى اينالىپ ءوتىپ جاتقان بۇل جولعا دا توسقاۋىل قويعاندا، باسپاگەرلەر ونداي ەڭبەكتەردى جاسىرىن شىعارۋدىڭ ايلا-ارەكەتىنە كوشتى. ارينە، ول ءوز كەزەگىندە قارا تىزىمگە ەنگەن ادەبيەتكە دەگەن وقىر­مان سۇرانىسىن ارتتىرىپ جىبەر­گەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قايت­پەك كەرەك؟

كىتاپتى ورتەۋ ساياساتىنىڭ تىيىم سالىنعان ادەبيەتتىڭ باسى­لىپ شىعۋىنا توسقاۋىل قويا الماي، قايتا كەرىسىنشە، داڭقىن اسىرىپ، ونى وقۋعا قۇمارتقان ەلدىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا بەرەتىنىنە بيلىكتىڭ كوزى ەندى ابدەن جەتتى. ءحىح عاسىردا فرانتسيا مەملەكەتى كىتاپتارعا قولدانىلاتىن ەڭ قاتال ۇكىمدى، ياعني ولاردى ورتەۋ جازاسىن امالسىزدان الىپ تاستاپ، ونىڭ ورنىنا ەكى رەت تىيىم سالىنعان تۋىندىلاردىڭ تاراتىلۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيتىن زاڭ قابىلدادى. فرانتسۋز كلاس­سيگى دۇنيەگە كەلىپ، شىعار­ما­شى­لىقتىڭ قىزىعىنا بە­رىل­گەن 1819-1871 جىلدارى «قوعام­دىق نەمەسە ءدىني مورالعا، ادام­گەر­شىلىك قاعيداتتارىنا زيانىن تيگى­زەتىن» ادەبيەت پەن بەينەلەردى ناسي­حاتتاۋعا جانە تاراتۋعا تى­يىم سالۋ ءىسى جەكە قۇجاتتارمەن بەكىتىلدى.

تىرناق استىنان كىر ىزدەي­تىندەردىڭ پيعىلىن جاقسى بىلەتىن ماكسيم ديۋكان بەكەر الاڭداماپتى. روماندى سوڭىنا دەيىن باسىپ ۇلگەرمەگەن «نۋۆەليست دە رۋان» جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قۇرىعىنان قۇتىلىپ كەتتى دە، ال ونى تولىق جاريالاپ، وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان «رەۆيۋ دە ءپاريدىڭ» باسىنا قاۋىپتىڭ قارا بۇلتى ءۇيىرىلدى. ليبەرالدىق باعىتتى ۇستاناتىن «رەۆيۋ دە پاريگە» بيلىكتەگى ات­قا­مىنەرلەر ونسىز دا قىرىن قا­رايتىن. ءىستىڭ ناسىرعا شاۋىپ، بيلىكتىڭ ەمەس، بۇقارانىڭ تالابىمەن تىم ەركىنسىپ كەتكەن جۋرنالدى جاپتىرۋ، ولارعا رەپرەسسيا جاساۋ ءۇشىن تابىلا كەتكەن «كەرەمەت» سىلتاۋ بولدى.

فرانتسۋز جازۋشىسى گيۋستاۆ فلوبەر، شىعارمانى جاريالاعان باسىلىم مەن باسپاحانانىڭ ۇستى­نەن قوزعالعان سوت ءىسى 1857 جىل­دىڭ 31 قاڭتارىندا باستالىپ، ءبىر ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. ءىستى سوتقا دەيىن قۇلاعىنان سۇيرەپ جەتكىزگەندەر روماننىڭ ادامگەرشىلىكتەن ادالىعىن،
يدەال تۇتاتىن بىردە-ءبىر كەيىپكەر­دىڭ جوقتىعىن، ونداعى سيپاتتالاتىن جالاڭاش شىندىقتىڭ قوعامدىق مورالعا زيانىن تيگى­زەتىنىن ءسوز قىلىپ، اۆتوردى ايىپتادى. سوت پروتسەسىن باقىلاعان ساراپشىلار ونىڭ ناعىز سەبەبى تۋرالى ءتۇرلى جورا­مال جاسايدى. اتاقتى اندرە مورۋا مەمۋارىندا بۇل جو­نىندە بىلاي دەپ جازىپتى: «شىن مانىسىندە ۇكىمەت جازۋشىعا قارسى ءىس قوزعاي وتىرىپ، جۋرنالدى اۋىزدىقتاعىسى كەلگەندىكتەن، بۇل ءىستىڭ ادەبيدەن گورى، ساياسي سيپاتى باسىم بولدى. ادەبيەتشىلەردىڭ ءبارى فلوبەردىڭ جاعىندا بولىپ، ونى قورعادى. ويتكەنى ولار داۋ­لى ءىستىڭ جالعىز فلوبەرگە عانا ەمەس، جازۋشىلىقتىڭ تاعدىرىنا قا­تىسى بار ەكەنىن جاقسى ءبىلدى». مۇمكىن، سوندىقتان با ەكەن، دۇ­نيەنى دۇرلىكتىرگەن ءىس جازۋشىنى جاۋاپقا تارتۋدى كوزدەگەن حالىقتىڭ پايداسىنا شەشىلگەن جوق، سوت شىعارمانى جازعان اۆ­توردى دا، ونى جاريالاعان باسپاگەردى دە اقتاپ الدى. فرانتسۋز كلاسسيگىنىڭ مۇددەسىن قورعاعان بىلىكتى دە ءبىلىمدى ادۆوكات ماري-انتۋان-جيۋل سەنار سۋرەتكەرگە تاعىلعان ايىپتاۋلاردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن بۇلتارتپاس دەرەكتەرمەن سوتتا دالەلدەپ شىقتى. ەكى ايدان كەيىن رومان ەكى توم بولىپ جارىق كورىپ، وقىرمان قولىنا ءتيدى.

«قالاۋىن تاپسا قار جانادى»، دەگەندى دانا حالقىمىز قىزىل سوزگە قىزىققاندىقتان عانا ايتپاعان-اۋ، شاماسى. بۇكىل فرانتسيانى شۋلاتقان وقيعادان  كەيىن قاتارداعى جازۋشىنىڭ داڭقى دۇركىرەپ، ەلدىڭ  «بوۆاري حانىمدى» وقۋعا دەگەن ىنتىزارلىعى بۇرىنعىدان بەتەر ارتا ءتۇستى. روماندى باسىپ شىعاراتىن جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتەتىن پىسىق كاسىپكەر دە اياق استىنان تابىلا كەتتى. ميشەل لەۆي ەسىمدى ىسكەر باسپاگەر كىتاپتى بەس جىل قاتارىنان باسۋ قۇقىعىن اۆتوردان ساتىپ الىپ، جازۋشىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىردى. اقشانىڭ ءيىسىن الىستان سەزەتىن، تۇلكى زاماندى تازى بولىپ شالۋدىڭ امالىن بىلەتىن ايلاكەر ەسەبىنەن قاتەلەسكەن جوق. روماننىڭ العاشقى تيراجى قۇمعا سىڭگەن سۋداي كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جوق بولىپ، باسپا ءبىر جىل ىشىندە بىرنەشە رەت كىتاپتىڭ قوسىمشا تيراجىن شىعارىپ مول تابىسقا كەنەلدى دە قالدى. ازايۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە كىتاپقا دەگەن سۇرانىستىڭ ۇلعايا تۇسكەنى سونشاما، باسپاگەر 1862، 1866، 1868 جىلدارى «بوۆاري حانىمدى» قايتا-قايتا جارىققا شىعاردى.

«التىن كورسە، پەرىشتە جولدان تايادى». ال، ميشەل لەۆي پەرىشتە ەمەس، باس پايداسىنان باسقا ەشتەڭەنى ويلامايتىن، شىق بەرمەس شىعايبايدىڭ تاپ ءوزى. كىتاپتىڭ ارقاسىندا  اقشانىڭ استىنا كومىلىپ قالعانىنا قاراماستان شىعارما اۆتورىنا قايىرشىنىڭ قولىنا ۇستاتىن ساداقاداي بولماشى تيىن-تەبەن عانا بەردى. ەلدىڭ قۇلاعىن شۋلاتقان وقيعادان كەيىن دە فلوبەردىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە «بوۆاري حانىم» فرانتسيادا ءۇش رەت قايتا باسىلدى. بىراق، بىرنەشە مارتە قايتا باسىلىپ، قالىڭ وقىرمانداردىڭ سۇرانىسىن مولىنان قاناعاتتاندىرعانىنا قاراماستان، ادەبيەتشىلەر شىعارمانىڭ شىن مانىسىندەگى شەدەۆر ەكەنىن مويىنداعىسى كەلمەي ءبىراز بۇلتاقتادى.

1857 جىلعى 4 مامىردا  «مونيتور» گازەتىندە جارىق كورگەن بەلگىلى فرانتسۋز سىنشىسى ش.و. سەنت-بەۆتىڭ ماقالاسىنان كەيىن عانا جىلىمىقتىڭ جەلى ەسىپ، سەڭ قوزعالدى. ءوز ماقالاسىندا ول رومانعا جاقسى باعا بەردى. سوعان قاراماستان، اشۋ-ىزاسى تارقاماي قويىپ، رايىنان قايتىسى كەلمەگەن حالىق  سوتتاعى ايتىلعان ايىپتاۋلاردى توتىقۇستاي قايتالاۋدان جالىقپادى.

ءبارىنىڭ دە تورەشىسى – ۇلى مارتەبەلى ۋاقىت. جىلدار وتكەن سايىن  سىناۋشىلاردان گورى، روماننىڭ ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارىپ جازۋشىنى قولداۋشىلاردىڭ قاتارى قالىڭداي ءتۇستى. بارىنەن بۇرىن فلوبەرگە شىعارمانىڭ تەرەڭدىگىن جاقسى ءتۇسىنىپ، ءوز ويىن بىلدىرگەن شارل بودلەردىڭ ماقالاسى قاتتى ۇنادى. تاعى بىرنەشە جىلدان كەيىن اتاقتى ەميل زوليا «گيۋستاۆ فلوبەردىڭ «بوۆاري حانىمىنىڭ» دۇنيەگە كەلۋىمەن ادەبيەتتىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى» دەپ روماننىڭ ءوز زامانىنىڭ ەڭ كەمەل تۋىندىسى ەكەنىن مويىنداپ، ايداي الەمگە جار سالدى.

                                                      ***                                                

كىتاپتىڭ دا ادام ومىرىنە ۇقسايتىن ءوز تاعدىرى بار. باسپاحانادان ءيسى بۇرقىراپ شىعا سالىسىمەن ءبىر كىتاپتار جونىندە لەزدە جاقسى پىكىر قالىپتاسادى. جۇرت  جىلى قابىلداپ، ادەبيەتشىلەر زەرتتەپ، سىنشىلار قيۋىن كەلىستىرىپ اياعىن جەرگە تيگىزبەي كوككە كوتەرىپ، اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ماقتاپ، تامسانىپ، ءار ءسوزىنىڭ ماعىناسىن تالداپ ماقالالار جازعان ونداي تۋىندىلاردىڭ تاعدىرى كەيدە ادام ومىرىندەي عانا قىسقا بولادى.

جولى اۋىر بولعان كەيبىر كىتاپتاردىڭ تاعدىرى قالىپقا سيماي، شەڭبەردەن شىققىسى كەلىپ ازاپ شەككەن اقىنداردىڭ  ايانىشتى  عۇمىرىن ەسكە تۇسىرەدى. دۇنيەگە كەلە سالىسىمەن قوعامنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعان  ونداي كىتاپتاردى وقۋعا قاتاڭ تيىم سالىنادى، كەيدە ءتىپتى، وتقا جاعىلادى. ونداعان جىلدار وتكەننەن كەيىن عانا وندا ايتىلعان كوركەمدىك شىندىقتىڭ ءومىرى ەسكىرمەيتىنى مويىندالىپ، باعى اشىلعان كىتاپتاردىڭ ەكىنشى – ماڭگىلىك عۇمىرى باستالادى. فلوبەردىڭ «بوۆاري حانىم» رومانى - ماڭگىلىك عۇمىرى جالعاسىپ كەلە جاتقان سونداي سيرەك كىتاپتاردىڭ سويىنان.

كۇيەۋىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالعان ايەلدەر جونىندە فلوبەرگە دەيىن دە جۇزدەگەن كوركەم شىعارمالار جازىلدى. وي سۇزگىسىنەن وتكىزىپ، اقىل تارازىسىنا سالساڭىز فرانتسۋز كلاسسيگى ءوز رومانىندا قوعامنىڭ نامىسىنا قامشىداي تيەتىندەي  پالەندەي ەشتەڭە ايتا قويماعان سىڭايلى. بار-جوعى ماحابباتقا تۇراقسىز بيكەشتىڭ ولىممەن اياقتالاتىن ايانىشتى تاعدىرىن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن بايانداپ بەردى. وندا تۇرعان نە بار؟ تىرناق استىنان كىر ىزدەسەڭىز اتاقتى مەريمە، بالزاك، ستەندال، زوليالاردان ودان ءجۇز ەسە سوراقى، «قوعامدىق مورالعا قاۋىپ توندىرەتىن» تۋىندىلاردى قينالماي تاباسىز. «اتى شىقپاسا جەر ورتەۋگە» دايىن شۋىلدىقتاردىڭ تيىسەتىن  تانىمال تۇلعا تاپپاعانداي، كوركەم پروزاداعى تۇڭعىش قادامى وتە ءساتسىز بولعان فلوبەردىڭ جاعاسىنا  جارماسىپ، ءىستى سوتقا جەتكىزۋىن قاراسايشى.

داۋ ورتتەي ورشىگەنگە دەيىن «بوۆاري حانىمنىڭ» اۆتورىن ەشكىم تانىمايتىن،  سوتتان كەيىن، ونى رۋان مەن پاريج تۇگىل، بۇكىل فرانتسيادا بىلمەيتىن پەندە قالمادى. جۇرتتىڭ ءبارى كىتاپتى ساتىپ الىپ وقىپ، فرانتسۋز قوعامىن سۇمىراي ەتىپ كورسەتكەن سۋرەتكەردى اتارعا وق تابا الماي قينالىپ، زىعىردانى قاينادى.

اكەم-اۋ، كوركەم شىعارما دەگەنىمىز بار-جوعى قالامگەر قيالىنىڭ جەمىسى عانا ەمەس پە؟ ونەردە اۆتوردىڭ دۇنيەگە اكەلگەن تۋىندىسى ارقىلى ايتقىسى كەلگەن ءوز شىندىعى بولادى. ەگەر ونى قابىلداي الماساڭىز كىتاپتى وقىماي-اق قويىڭىز. سونى ىستەۋ دە قيىن با، ءتايىرى؟

ء«يتتىڭ قورىعان جەرگە ءوش كەلەتىنىن»  قاراسايشى. وقىرمان ءالى جىعا تاني قويماعان جازۋشى كىتابىنا دەگەن تاپ وسىنداي قوماعاي سۇرانىس فرانتسيا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي. رومانتيزم مەكتەبىنىڭ وكىلى، اقىن، جازۋشى، جۋرناليست، ءارى سىنشى تەوفيل گوتەنىڭ ايتۋىنشا، فلوبەر جاڭا تۋىندىسى ارقىلى وزدەرىنىڭ شىن مانىسىندە كىم ەكەنىن مۇلدە بىلمەيتىن، زيالىلىقتىڭ ماسكاسىن كيگەن اقسۇيەكتەردىڭ زىميان بولمىسىن  اياۋسىز اشكەرەلەدى.

رومانعا تاعىلعان ايىپتاۋلاردىڭ الىنىپ تاستالعانىنا قاراماستان، وعان  شۇيلىگۋشىلەردىڭ قاتارى ازايۋدىڭ ورنىنا، قايتا جىل وتكەن سايىن جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي كوبەيە ءتۇستى. 1888 جىلى «قىراعىلاردىڭ ۇلتتىق قاۋىمداستىعى» وقىرماندى ازعىندىققا ۇندەيتىن تۋىندىنى جاقتاۋشىلاردى جازعىرىپ، جوعارى بيلىكتەن تسەنزۋرالىق زاڭنامانى قاتايتۋدى سۇرادى. فلوبەردىڭ رومانىن جارىققا شىعارعان اعىلشىن باسپاگەرىنە ايىپپۇل سالىنىپ، دەنساۋلىعىنا قاراماستان ءتورت ايعا تۇرمەگە قامالدى. 1893 جىلى امەريكا قاۋىمداستىعى تۇڭعىش رەت دۇنيەجۇزىندەگى كىتاپحانالار مەن ونىڭ بولىمشەلەرىنە ارنالعان بەس مىڭ اتاۋدان تۇراتىن كىتاپتاردىڭ انىقتاماسىن جاساپ، ول، تىزىمگە ۇلى جازۋشىنىڭ بىردە-ءبىر دۇنيەسىن ەنگىزبەي تاستادى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتساق، فرانتسۋز كلاسسيگىنىڭ الەمگە تانىلۋىنا تاۋداي توسقاۋىلدار قويىلىپ، «بوۆاري حانىمدى» ەلدىڭ قولىنا تيگىزبەۋ ءۇشىن استىرتىن ارەكەتتەردىڭ ءبارى ىسكە قوسىلدى.

قوعامنىڭ نارازىلىعىنا، بيلىكتىڭ سىنىنا  قاراماستان اتى-شۋلى روماندى وقۋعا دەگەن ەلدىڭ ىنتىزارلىعى ارتىپ، سۇرانىس كوبەيە ءتۇستى. شىعارمانى جامانداعان، ودان قانداي دا ءبىر ءمىن تاپقان سايىن ونى وقۋعا قىزىققان حالىق قارا ورمانداي كوبەيە بەردى. فلوبەردىڭ جاڭا شىعارماسى رەسەي زيالىلارىنىڭ دا نازارىنان تىس قالعان جوق. 1857 جىلى «سوۆرەمەننيك» جۋرنالى «شەتەل جاڭالىقتارى» بولىمىندە وسى روماننىڭ فرانتسۋز باسىلىمدارىندا شىعىپ جاتقانى تۋرالى ءسۇيىنشى جاڭالىقتى جاريالادى. «رۋسسكي ۆەستنيك» تە شىعارمانىڭ وقيعاسىن مازمۇنداپ بەرىپ، فرانتسۋز قوعامىنداعى ىزگىلىكتىڭ كۇيرەگەنىن اشىنا جازدى. ال، «وتەچەستۆەننىە زاپيسكي» باسىلىمىندا تۇڭعىش رەت «بوۆاري حانىمعا» ارنالعان ماتەريال شىقتى. بىراق، شەتەل ادەبيەتىنە شولۋ جاساعان ك.شتاحەل روماندى سىناپ، فلوبەردىڭ ديللەتانت ەكەنىن دالەلدەپ، كىتاپقا دەگەن وقىرمان سۇرانىسىنىڭ كوبەيە بەرۋىنىڭ سەبەبىن «بوۆاري حانىمعا» بايلانىستى بولعان سوت پروتسەسىمەن بايلانىستىردى. الايدا،  ەكى جىلدان كەيىن جۋرنال رايىنان قايتىپ روماندى جوعارى باعالادى. «بۇل راسىندا دا تاڭعاجايىپ رومان; رابلەدەن باسقا فرانتسۋز جازۋشىلارىنىڭ بىردە-بىرەۋى فلوبەر سياقتى بىزگە تاپ وسىنداي كەمەلدەنگەن تۋىندىنى ۇسىنا العان ەمەس... فرانتسۋز سىنشىلارى مەن فرانتسۋز قوعامى بۇل تۋىندىعا لايىقتى باعاسىن بەرە الماي وتىر»، - دەپ جازىلدى وندا جارىق كورگەن ماقالادا.

«ۆەستنيك ەۆروپى» باسىلىمى دا روماندى ماقتاپ،  ورىستىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ي.س.تۋرگەنەۆتىڭ «بوۆاري حانىم» جاڭا فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ ەڭ وزىق تۋىندىسى» دەگەن سوزدەرىن مىسالعا كەلتىردى. 1858 جىلى ۇلى سۋرەتكەردىڭ تۋىندىسى ورىس تىلىنە ءتارجىمالاندى. 1881 جىلى جاڭا اۋدارماسى جاسالىپ، جەكە كىتاپ بولىپ شىعىپ، وقىرمانعا جول تارتتى. 

مىنە، سودان بەرى اتتاي ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. جازۋشىنىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ روماندى جەر-جەبىرىنە جەتىپ داتتاعان دانىشپانداردىڭ دا، قوعامدىق مورالعا زيان ءتيىپ كەتپەۋدىن قامىن ويلاپ الاڭداپ، كىتاپتى شىعارۋعا كەدەرگى كەلتىرگەن شەنەۋنىكتەردىڭ دە، ءتۇرلى قاۋىمداستىقتار مەن قوعامداستىقتاردىڭ دا تاريحتا ءىزى قالعان جوق. ادامزاتتىڭ ورتاق قازىناسىنا اينالعان «بوۆاري حانىم» بولسا الەمنىڭ بارلىق تىلدەرىنە اۋدارىلىپ، دۇنيەجۇزىنىڭ بەدەلدى باسپالارى جىل سايىن روماندى كىتاپ قىلىپ شىعارىپ، ءالى كۇنگە دەيىن ول بىزبەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. شىعارمانىڭ جەلىسى بويىنشا ساحنالانعان درامالىق قويىلىمدار قانشاما.

ء بىر ايتا كەتەرلىگى كوزى تىرىسىندە ءوز رومانىنىڭ ساحنالانۋىنا فلوبەر ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق تانىتتى. اتاقتى جازۋشى، ءارى اكتەر انرە مونەگە دە كوركەمدىك تابيعاتىنا نۇقسان كەلتىرەسىڭ دەپ، شىعارماسىن ساحنالاۋعا رۇقسات ەتپەي قويدى. فرانتسۋزداردىڭ عانا ەمەس، كوركەم پروزاداعى الەم ادەبيەتىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاپ بەرگەن ۇلى جازۋشى دۇنيە سالعاننان كەيىن عانا 1906 جىلى «بوۆاري حانىم» ساحنالانعانىمەن، كورەرمەن كوڭىلىن قاناعاتتاندىرمادى. 1936 جىلى پاريجدەگى مونپارناس تەاترىندا سپەكتاكلدىڭ جاڭا قويىلىمى ءوتتى. سوڭعى ون جىل ىشىندە عانا شىعارمانىڭ جەلىسى  بويىنشا بىرنەشە كوركەم فيلم ءتۇسىرىلدى.                                         

                                                          ***

ء ادىلىن ايتساق، «بوۆاري حانىم» ەسىڭدى الىپ، ەلىكتىرىپ اكەتەتىن تاڭعاجايىپ وقيعادان دا، قىزىعۋشىلىعىڭدى تۋعىزاتىن كەرەمەت سيۋجەتتەن دە ادا تۋىندى. ءسوزىمىزدىڭ شىندىعىنا ەلدىڭ كوزىن جەتكىزۋ ءۇشىن كولەمى كەرە قارىس روماننىڭ مازمۇنىن قىسقاشا تاپسىرلەپ بەرگەندى ءجون سانادىق.

رومانداعى نەگىزگى  وقيعانىڭ ءوربۋى فەرمەر رۋونىڭ اياعىن سىندىرىپ الىپ، ۇيىنە كەلگەن جاس دارىگەر شارل ءبوۆاريدىڭ ونىڭ قىزى ەممامەن تانىساتىن ساتىنەن باستالادى. ءشاشى دە، ك ۇلىمدەگەن كوزى دە كومىردەي قاپ-قارا، قىزىل شىرايلى سىلقىم بيكەشتى ۇناتپاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. فەرمەردىڭ  جاراقاتى اۋىر بولماسا دا سۇيكىمدى قىزىن ءبىر كورۋ ءۇشىن دارىگەر سىلتاۋ تاۋىپ وعان قايتا-قايتا كەلۋىن توقتاتپايدى. كۇيەۋىنىڭ بوتەن بىرەۋدى ۇناتىپ قالعانىن سەزگەن ايەلى قىزعانىشتان جارىلىپ كەتە جازدايدى.

كەنەتتەن ايەلى قايتىس بولىپ شارل سۇيگەنىنە قوسىلدى. ەنەسى جاڭا تۇسكەن كەلىنىن سالقىن قابىلداپ، جاقتىرمادى. ەمما ءۇي شارۋاسىنا پىسىق ەكەن. ال، باقىت قۇسىن قولىنا قونعىزعان دارىگەردىڭ قۋانىشىن سوزبەن ايتىپ بەرۋگە ءتىل قۇدىرەتى جەتپەيدى.  

ايتكەنمەن، ەممانىڭ كوڭىل-كۇيى قوبالجۋلى. ۇيلەنگەن كەزدە دۇرىس تاڭداۋ جاساعانىنا سەنىمدى بولعان سۇلۋدىڭ كوڭىلىنە كۇمان تىعىلىپ، شىقپاي قويعانىن قاراسايشى. سيقىرلى اۋەندەي سەزىمىڭدى باۋراپ الاتىن رومانداردى ىنتى-شىنتىسىمەن بەرىلىپ وقيتىن بيكەش وڭاشا قالعاندا جۇرەگىن ەلجىرەتكەن شىعارمالارداعى سۋرەتتەلەتىن ءساندى سارايلاردىڭ بىرىندە تۇرىپ، اقىلىنا كوركى ساي ازاماتپەن ومىردە قول ۇستاسىپ ءجۇرۋدى قيالدايتىن، نازىك جۇرەگىن جاندىرىپ جىبەرەتىن سۇلۋ دا، كۇشتى سەزىمدەردىڭ تاسقىنىن اڭسايتىن. ءومىر شىندىعى قيالىن نۇرلاندىرعان  الەمنەن مۇلدە وزگەشە بولىپ شىققانى قانداي وكىنىشتى.

ارينە، قۇداي قوسقان قوساعى وتە مەيىرىمدى، اقكوڭىل، ەڭبەكقور جان. بىراق بويىندا قايسارلىق تۇگىل، ناعىز ەركەككە ءتان كەسەك مىنەزدىڭ جۇعىنى دا قالماعان. ءوز ويى جوق، ءسوزى سىلبىر، ىنجىق، ەشتەڭەنى ۇقپايتىن، ەش نارسەنى قالامايتىن، مانساپقا دا، بايلىققا دا ۇمتىلمايتىن قوڭىرتوبەل تىرلىگىنە ءدان ريزا كوپتىڭ ءبىرى.

مۇنار مۇڭنان ارىلا الماي جۇرگەن كوڭىلسىز كۇندەرىنىڭ بىرىندە ەممانىڭ ومىرىندە ەرەكشە وقيعا بولدى. جۇبايى داۋلەتى تاسىعان  ماركيزدى ەمدەپ، ول بوۆاريلەردى سالتاناتتى سارايىندا وتەتىن بالعا قوناققا شاقىردى.

سول كۇنى ات شاپتىرىمداي اسەم زالداردى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ تاماشالاپ، اتاقتى قوناقتارمەن تانىسىپ، كوزدىڭ جاۋىن العان سان-الۋان گۇلدەردىڭ حوش يىسىنەن ساناسى تۇماندانعان ادەمى كەلىنشەكتىڭ كوڭىل-كۇيى ءتاتتى سەزىمنىڭ قۇشاعىندا بالقىدى. ۇمىتىلماس اسەر سىيلاعان كەشتە ول پاريجگە كەتىپ بارا جاتقان ۆيكونتپەن ۆالس بيلەدى.

جانىن جادىراتقان جاقسى كەشتەن كەيىن ول تاعى دا ءبىر وسىنداي شاقىرۋدىڭ بولۋىن سارعايا كۇتكەنىمەن، ۇكىلەگەن ءۇمىتى اقتالمادى، ءومىر قالىپتى ارناسىنا ءتۇسىپ، باياعى ەسكى باعىتىمەن زىمىراپ اعا بەردى. 

سۇرەڭسىز تىرشىلىكتەن جالىعىپ، جانى جابىرقاعان ول  كەنەتتەن سىرقاتتانىپ، جۇرەگىنىڭ سوعۋى جيىلەپ، تۇنشىعىپ، قۇرعاق جوتەل مازالاپ، بويىندا ەنجارلىق پايدا بولدى. سارى ۋايىمعا سالىنعان جۇبايى بۇل جاقتىڭ اۋا رايى ايەلىنىڭ دەنساۋلىعىنا جاقپاعانىنا كوزى جەتىپ،  باسقا ءبىر ەلدىمەكەنگە كوشۋدىڭ قامىن قاراستىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. جەر اياعى كەڭىپ، كوكتەم شىعا سالىسىمەن شارل اياعى اۋىر ايەلىن الىپ رۋان ماڭىنداعى يونۆيل قالاشىعىنا قونىس اۋداردى.

جاس جۇبايلار قونىس تەپكەن جاڭا مەكەن بۇرىنعىدان دا بەتەر سۇرەڭسىز ءوڭىر بولىپ شىقتى. ورتالىق الاڭعا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا ۇنەمى جۇپىنى پاۋەسكە توقتايتىن. قالا تۇرعىندارى ءبىر مەزگىلدە توساپ قايناتىپ، كەلەر جىلدىڭ قامىنا كىرىسىپ كەتەتىن. شاعىن قالاداعى وقيعالاردىڭ ءبارىن جۇرت لەزدە ءبىلىپ قويىپ، وسەكتەي جونەلەتىن.

امال نەشىك، ءبىر كۇندە بوتەن قوعامنىڭ جاڭا مۇشەسىنە اينالىپ شىعا كەلگەن بوۆاريلەر وتباسىنىڭ ارالاساتىن كىسىلەرى تۇرىنەن وزىمشىلدىكتىڭ بەلگىسى بايقالىپ تۇراتىن ءدارىحاناشى ومە مىرزا، ماتا ساتۋشى لەرە مىرزا، ءدىن قىزمەتشىسى سياقتى بىرنەشە ادام عانا بولدى. تەك، نوتاريۋستىڭ كومەكشىسى اققۇبا ءجۇزدى جيىرما جاستاعى سىپايى جىگىت لەون ديۋپيۋي عانا وزگەلەرگە ۇقسامايتىن. ول كىتاپ وقىعاندى جاقسى كورەتىن، سۋرەت سالاتىن، پيانيوندا دا وينايتىن. العاش كورگەن ساتتەن-اق جاس جىگىتتى  ەمما ۇناتىپ قالدى. جالعىزدىق پەن زەرىگۋدەن ازاپ شەككەن ەكەۋى ءبىر-بىرىنە مۇڭىن شاعىپ، ماۋقىن باسىپ، كوڭىلسىزدىكتىڭ تۇمانىن ءسال سەيىلتكەن ءتارىزدى.  

ەمما ۇل سۇيگىسى كەلدى، بىراق، قىز تاپتى. اتىن بەرتا قويىپ، كۇتۋشى ايەلدىڭ قولىنا بەردى. كوڭىلسىز تىرشىلىك جالعاسىپ جاتتى. اكەسى كۇيەۋ بالاسى مەن قىزىنا جىل سايىن كوكتەمدە ءبىر كۇركەتاۋىق جىبەرىپ تۇردى. كەيدە ولاردىڭ شاڭىراعىنا ىسىراپشىل كەلىنىن جاقتىرمايتىن ەنەسى دە باس سۇعىپ قالاتىن. لەونمەن سىرلاسۋ عانا جاس كەلىنشەكتىڭ جانىن جادىراتاتىن جالعىز جۇبانىشى بولدى.

بويىندا كۇش-قۋاتى تاسىعان سەرى جىگىت تە ەمماعا عاشىق ەدى، باسى بوس ەمەس ايەلگە ىشىندەگى لاپىلداعان وتتاي سەزىمىن بىلدىرە الماي قاتتى قينالدى.  لەوننىڭ  كوزىنە مىنا سۇلۋ سوناۋ ءبىر الىستاعى،  قانشا سوزساڭ دا قولىڭ جەتپەيتىن قيالدىڭ بيىك اسپانىنداعى ارمانداي بولىپ ەلەستەدى. بىراق ول وڭاشا قالعاندا جاس كەلىنشەكتىڭ دە ءوزى تۋرالى ءجيى ويلاپ، ارماننىڭ اق تەڭىزىنە شومىلىپ جۇرگەنىن قايدان ءبىلسىن. 

لەون وقۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن پاريجگە كەتىپ قالدى. ول قالاعا اتتانا   سالىسىمەن ەممانىڭ جانى جابىرقاپ، تاعى دا كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. بولا الماي قالعان باقىتى تۋرالى جەلىمشە جابىسقان ويلار ونى كەمىرىپ، جانىن جەگىدەي جەپ جاتتى. كوڭىلىن كوتەرۋ ءۇشىن لەرەنىڭ دۇكەنىنەن جاڭا زاتتار ساتىپ الدى.

لەرە وتە پىسىق، زىميان ساۋداگەر بولاتىن.  سۇلۋ بيكەشتىڭ قىمبات زاتتارعا  جانى قۇمار ەكەنىن جاقسى بىلەتىن ول ۇنەمى وعان نەشە ءتۇرلى بۇيىمداردى ۇسىنىپ، جاس كەلىنشەكتى قارىزعا بەلشەسىنەن باتىردى. ايەلىنىڭ موينىندا بەرەشەگى بار ەكەنىن وتاعاسى بىلمەيتىن.

شارلدىڭ ۇيىنە ءبىر كۇنى قىزمەتشىسىن قاراتۋ ءۇشىن پومەششيك رودولف بۋلانشە باس سۇقتى. ءبىر كورگەننەن-اق ول ەممانى ۇناتىپ قالدى. ۇيالشاق لەونداي ەمەس، وتىز ءۇش جاستاعى بويداق رودولف وزىنە سەنىمدى، نازىك جاندىلاردىڭ جۇرەگىنە جول تابۋدىڭ ءتاسىلىن جاقسى بىلەتىن - تاجىريبەلى ەركەك.

رودولف جالعىزدىقتان جانى جابىرقاعان قيالي ايەلدىڭ باسىن تەز اينالدىرىپ الدى، اقىر سوڭىندا ەمما كۇيەۋىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالىپ، بىرەۋدىڭ  كوڭىلدەسىنە اينالدى. بويىندا قۇمارلىق سەزىمى تۇتانىپ، عاشىقتىق جىلانىنا اربالعان ايەل ءۇشىن قۇپيا كەزدەسۋلەر ءومىرىنىڭ جالعىز ماعىناسى بولدى. قيال پاتشالىعىنداعى ناعىز باتىرلارعا ءتان كەسەك مىنەزدەردىڭ ءبارىن دە ول كوڭىلدەسىنىڭ بويىنان تاپقانداي قۋانىپ، ارمان ساعىمنىڭ ىشىندە بوراندا قالعان كۇشىكتەي اداستى. رودولفتان ءوزىن ماڭگىلىك ءسۇيىپ وتەتىنى، كەرەك بولسا جانىن قۇرباندىققا شالۋعا  دايار ەكەنىن  ايتىپ سەرت بەرۋىن تالاپ ەتتى. كوڭىل-كۇيى رومانتيكالىق سەزىمدەردىڭ تۇڭعيىعىندا تۇنشىققان جان اقىل-ەسىن جوعالتىپ، كۇيەۋىنە بىلدىرمەي لەرەدەن قىمبات زاتتاردى قارىزعا الىپ رودولفقا باعالى سىيلىقتار جاسادى.   

ناعىز ماحابباتتى اڭساپ جانى الاسۇرعان ايەل بويىنداعى قۇمارلىق جالىنى ورشىگەن سايىن رودولفتىڭ سەزىمى كەرىسىنشە سۋي بەردى. بەتىنىڭ قىزىلى بار ۇرعاشى كورسە ءوزىن ۇستاي الماي قالاتىن ول ارامدىعى جوق اڭقاۋ، اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن اقكوڭىل ەممانى شىنىمەن دە ۇناتاتىن. بىراق جەكە باسىنىڭ تىنىشتىعى مەن ابىروي-بەدەلىن بارىنەن جوعارى باعالايتىن. ال، كۇيەۋى بار قاتىنمەن  بايلانىس مانساپقۇمار ەركەكتىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋى ابدەن ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە ەمما دا سوڭعى كەزدەرى مۇلدە ساقتىقتى ۇمىتىپ، رودولفتىڭ قايتا-قايتا ەسكەرتۋ جاساۋىنا تۋرا كەلدى. ءتىپتى، ساباق بولسىن دەپ، قاتارىنان ءۇش رەت ۋاعدالاسقان جەردەگى كەزدەسۋگە كەلمەي قويدى. سودان كەيىن ەمما نامىستانىپ، كونبىس كۇيەۋىن نەگە سۇيمەيتىنىن ويلانىپ، ونى جاقسى كورۋگە تىرىسقانىمەن ەش ناتيجە شىعارا المادى. ال، ءدارىحاناشىنىڭ كەسىرىنەن بولعان ءبىر وقيعادان كەيىن ءوز كۇيەۋىن ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورىپ كەتتى.

ءدارىحاناشى ومە مىرزا يونۆيلدەگى پروگرەستى جاقتاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن. ۇنەمى عىلىمداعى جاڭالىقتاردى باقىلاپ، «رۋون شامشىراعى» گازەتىنە ماقالالار دا جازاتىن. نە تۇلەن تۇرتكەنى بەلگىسىز، ءبىر كۇنى اياققا جاسالاتىن جاڭا وتا تۋرالى وقىپ، ونى يونۆيلدە ىسكە اسىرۋعا بولاتىنى  تۋرالى وي ومەنىڭ باسىنا كىرىپ الىپ، شىقپاي قويدى. كۇنى-ءتۇنى مازا بەرمەگەن جەلىمشە جابىسقان ويىن ول شارل مەن ەمماعا ايتىپ، ولاردى ازعىرىپ، ءبىر كۇندە بايىپ كەتۋگە بولاتىنىنا سەندىرىپ، اقىرى ەكەۋىن دە كوندىردى. وتاندىق عىلىمداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا وتانى وزىنە جاساتۋعا، تابانى قيسىق بولىپ تۋعان ات كۇتۋشىسى كەلىسىم بەردى.

وتانى جاساپ بولعاننان كەيىن قالاي بايىپ كەتەتىندەرىن ويلاعان ەرلى-زايىپتىنىڭ قۋانىشتان جۇرەكتەرى جارىلا جازدادى. كەش باتقاندا توسەكتە جاتىپ سىرلاسىپ، سان-الۋان جوسپارلار قۇردى.

بەس كۇننەن كەيىن ات كۇتۋشىنىڭ جانى قىسىلىپ قينالىپ، اياعى ىرىڭدەي باستادى. جان تاپسىرۋعا ءسال قالعان بايعۇستى قۇتقارۋ ءۇشىن امالسىزدان جەرگىلىكتى جەردەگى بەلگىلى دارىگەردى شاقىرۋعا تۋرا كەلىپ، ول وسى وتانى جاساعانداردىڭ ءبارىن قارعاپ-سىلەپ، اۋرۋدىڭ اياعىن تىزەسىنە دەيىن كەسىپ تاستادى.

شارل نە ىستەرىن بىلمەي تورىعىپ، ەمما ۇياتتان جەرگە كىرىپ كەتە جازدادى. شىبىن جانى شىرقىراعان ات كۇتۋشىنىڭ قۇيقا تامىرىڭدى شىمىرلاتاتىن جان تۇرشىكتىرەتىن زارلى ايقايىن قالا حالقىنىڭ ءبارى ەستىدى. كۇيەۋىنىڭ قولىنان تۇك كەلمەيتىن ءمۇساپىر ەكەنىنە ەممانىڭ ەندى ابدەن كوزى جەتتى. سول كۇنى كەشكە ول تاعى دا رودولفپەن كەزدەسىپ، ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىنتىزارلىعى قايتا ويانىپ، بۇرىنعى اشۋ-ىزالارى ايقاسقان قۇشاقتارىنىڭ ىستىعىندا كوكتەمگى قارداي ەرىپ كەتتى.

ەندى ول كۇيەۋىن تاستاپ، اشىناسىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ بۇل جاقتان ءبىرجولا كەتۋدى ارمانداپ، سۇيىكتىسىنىڭ اياعىنا جىعىلىپ، جالىنىپ-جالبارىنىپ ونى قاشۋعا كوندىرگەندەي بولدى. ەكەۋى قالاي قاشاتىندارىن ويلاستارىپ جوسپار قۇردى. ەمما ءتىرى جانعا بىلدىرمەي ساۋداگەر لەرەدان شەكپەن، چەمودان مەن جولدا كەرەك بولاتىن ۇساق-تۇيەكتەرگە تاپسىرىس بەردى. الايدا، كەنەتتەن رودولف ويىنان اينىپ قالىپ، ەممامەن قارىم-قاتىناسىن ءبىرجولا ۇزۋگە بەل بۋىپ، كوڭىلدەسىنە ءبىر ءتىلىم قوشتاسۋ حاتىن جازىپ، تەز ارادا تابانىن جالتىراتتى.

ەمما تاعى دا سىرقاتتانىپ قالدى. كۇيەۋى قىرىق ءۇش كۇن بويى ميىنىڭ قابىنۋى باستالعان ايەلىنىڭ قاسىنان كەتپەدى. كوكتەمگە تامان عانا ەممانىڭ بەتى بەرى قاراپ، دەنساۋلىعى تۇزەلە باستادى.

ەندى ول مىنا دۇنيەدەگىنىڭ بارىنە دە نەمقۇرايلى قارايتىن بولدى. قايىرىمدىلىقپەن اينالىسىپ، قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋگە نيەتتەندى. ءدال وسى كەزدە رۋانعا اتاقتى تەنور گاسترولمەن كەلىپ جاتقان-تۇعىن. ءدارىحاناشىنىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسقان شارل كوڭىلىن سەرگىتۋ ءۇشىن جۇبايىن تەاترعا اپاردى.

ۆالتەر سكوتتىڭ «لامەمۋر قالىڭدىعى» رومانىنىڭ جەلىسى بويىنشا جازىلعان  دونيتسەتتيدىڭ «ليۋچيا دە لامەمۋر» وپەراسىن ۇيىپ تىڭداعان ەمما جالعان دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتىپ كەتتى. ەڭ سوڭىندا قايتىس بولاتىن ليۋچيانىڭ جان كۇيزەلىسىنەن ول ءوز باسىنداعى تارقاماي قويعان قايعى-قاسىرەتتىڭ بۇلتىن  كورگەندەي اسەر الدى. ءۇزىلىس كەزىندە ەمما كۇتپەگەن جەردەن رۋاندا تاجىريبە جيناپ جاتقان لەونمەن كەزدەسىپ قالدى.

ۋاقىت قانداي زىمىران! ەكەۋىنىڭ ءبىر-ءبىرىن كورمەگەنىنە ءۇش جىل زاۋلاپ وتە شىعىپتى. ءۇش جىلدا ەمما قاتتى  وزگەرگەن، بىراق، لەون دا بۇرىنعىداي ۇيالشاق جىگىت ەمەس. كەزىندە ۇناتقان ايەلدىڭ جۇرەگىنە قالاي شوق سالۋدىڭ امالىن ىزدەگەن ول لاگارديدى تىڭداۋ ءۇشىن بوۆاري حانىمنىڭ تاعى دا ءبىر كۇنگە رۋاندا قالا تۇرۋىن وتىنە سۇرايدى. ايەلىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاعان شارل ونىڭ بۇل ۇسىنىسىن قىزۋ قولداپ، يونۆيلگە جالعىز اتتاندى.

امال نەشىك، ەمما تاعى دا بىرەۋدىڭ كوڭىلدەسى بولىپ، تاعى دا كۇيەۋىن الداپ، اقشانى سۋشا شاشتى. بەيسەنبى سايىن مۋزىكادان ساباق الامىن دەگەن سىلتاۋمەن رۋانعا كەتىپ، لەونمەن قوناقۇيدە كەزدەسىپ تۇردى. ايلاكەر لەرە وسى كەزدە ەممادان قارىزىن قايتارۋىن تاباندى تۇردە تالاپ ەتە باستاماعاندا  ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ماحاببات دراماسىنىڭ ءالى قانشا جىلعا سوزىلارىن ءبىر قۇداي بىلەدى.

قول قويىلعان ۆەكسەلدەر بويىنشا قوماقتى سومما جينالىپ قالىپتى. ءىس ناسىرعا شاپسا بوۆاريلەر وتباسىنا بۇكىل دۇنيە-م ۇلىكتەرىنەن ايىرىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر.

سۋعا كەتكەن تال قارمايدى. نە ىستەرىن بىلمەي الاڭداپ باسى ابدەن قاتقان ايەل لەوننان كومەك سۇرادى. قورقاق لەون جاردەمدەسپەك تۇگىل ونى الداپ، قاشىپ كەتتى. نوتاريۋستان دا، ينسپەكتوردان دا قايىر بولمادى. 

مىنە وسى كەزدە ونىڭ ەسىنە رودولف ءتۇستى. اپتىعى باسىلعان بۇرىنعى كوڭىلدەسىنىڭ قايتىپ ورالعانىن ول بىلەتىن. دەگەنمەن، ونى كورگەندە قاتتى قۋانعانداي سىڭاي تانىتقان رودولف، قانداي ماقساتپەن ەممانىڭ ءوزىن ىزدەپ كەلگەنىن ەستىگەندە كۇرت وزگەرىپ «مەندە ونداي اقششا جوق» دەپ سۇيىكتىسىنىڭ بەتىن بىردەن قايتارىپ تاستادى.

رودولفتىڭ شىرىگەن باي ەكەنىن جاقسى بىلەتىن ەمما جىندانىپ كەتە جازدادى. ءۇمىتىنىڭ ءبارى تاسقا سوعىلىپ، بىت-شىتى شىعىپ قيرادى. ءارى قاراي ءومىر سۇرۋدە ەش ماعىنا قالمادى. ادەمى ءومىردى اڭساعان ونى ەندىگى قالعان عۇمىرىندا جەك كورەتىن كۇيەۋىمەن بىرگە اركىمنىڭ ەسىگىنە تەلمىرىپ، مىنا جالعاننان قايىرشى بولىپ ءوتۋ باقىتسىزدىعى كۇتىپ تۇر. 

دۇنيەدەن ابدەن تۇڭىلگەن ەمما ۇيىنە ازەر جەتىپ ۋ ساقتالعان قاڭىلتىر قالبىردى تاۋىپ الىپ، ۇن سياقتى ۇنتاقتان اساپ-اساپ الدى. ۋ ىشكەن ايەل بىردەن ەمەس، بىرنەشە كۇننەن كەيىن، قاتتى قينالىپ دۇنيە سالدى. 

ايەلىنىڭ قازاسى جانى جىبەكتەي نازىك ءشارلدى قاتتى كۇيزەلتىپ جىبەردى. ال، رودولف پەن لەوننىڭ ايەلىنە جازعان حاتتارىن تاۋىپ الۋ وعان بارىنەن دە اۋىر ءتيىپ، جۇرەگىن جازىلماستاي ەتىپ جارالاعان سوققى بولدى. ساقال-مۇرتى ءوسىپ كەتىپ، ءۇستى-باسى كىر-كىر بولىپ كوشە كەزگەن ول وكسىپ-وكسىپ جىلاۋدان كوز اشپادى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ول دا اۋلاداعى ساكىلەردىڭ بىرىندە ەممانىڭ ءبىر ۋىس ءشاشىن قولىنا قىسقان كۇيىندە جان تاپسىردى.

كىشكەنتاي بەرتا اۋەلى اجەسىنىڭ، ول قايتىس بولعاننان كەيىن اپاسىنىڭ قولىندا تاربيەلەندى. ەممانىڭ اكەسى دە ومىردەن ءوتتى. كوك تيىن اقشاسىز قالعان بەرتا توقىما فابريكاسىنا جۇمىسقا تۇردى. لەون وتە ءساتتى ۇيلەندى. لەرە جاڭا دۇكەن اشتى. ءدارىحاناشى ارمانىنا جەتىپ، قۇرمەتتى لەگيوننىڭ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.  

                                          ***        

قوش. سونىمەن، شىعارمانى تالداۋ بارىسىندا كەرەك بولاتىن ماڭىزدى دەتالداردى ۇمىتىپ كەتپەۋ ءۇشىن «بوۆاري حانىمدى» وسىمەن ءۇشىنشى مارتە باس الماي وقىپ شىقتىق. تۇڭعىش رەت كولەمى ءتورت ءجۇز بەتتەن اسىپ كەتەتىن ءنان كىتاپتاعى باياندالاتىن وقيعالارمەن مەكتەپ قابىرعاسىندا تانىستىم. ستۋدەنت كەزىمدە «شەتەل ادەبيەتى» پانىنەن ەمتيحان تاپسىرۋعا دايىندالعانىمدا وعان تاعى دا كوز قىرىمدى سالۋىما تۋرا كەلدى. ەندى مىنە گيۋستاۆ فلوبەردىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە ۇلكەن ەڭبەك جازۋعا نيەتتەنىپ، روماندا باياندالاتىن ءار ەپيزودتى قادالىپ زەرتتەپ، مۇسىندەگەن ءار كەيىپكەرىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن، مىنەز-قۇلقىن، سويلەۋ مانەرىن ويشا سارالاپ، سىرتقى فابۋلاسىنا، كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىنا، ستيلىنە شۇقشيىپ،  سيتۋاتسيا جاساۋ شەبەرلىگى مەن نارراتولوگيالىق (اڭگىمەلەۋ) ءتاسىلىن زەردەلەپ، پوليفونيالىعىنا (كوپ داۋىستىلىق) باسا نازار اۋدارىپ، وقيعالارى ويىمدا كوبەيتۋ كەستەسىندەي جاتتالىپ قالعان تۋىندىمەن تەرەڭىرەك تانىسىپ جاتقان جاعدايىم بار.

رەاليستىك پروزانى دامىتۋعا ۇمتىلعان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە دە «بوۆاري حانىم» جان-جاقتى تالقىلانىپ، جۇزدەگەن كىتاپتار مەن مىڭداعان ماقالالار جارىق كورگەنىمەن، وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە وسى روماننىڭ ەرەكشەلىگىن ەگجەي-تەگجەيلى تالداعان ەڭبەكتەر ءالى كۇنگە دەيىن جازىلعان جوق. كوزگە كورىنىپ تۇرعان وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا، ميلليونداعان وقىرمانداردىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان تۋىندىنىڭ جۇمباعىن ىزدەپ، ونى مايىن تامىزىپ تالقىلاعان الەم ادەبيەتىنىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي دانىشپاندارى  ەميل زوليا، البەر تيبودە، اندرە مورۋا، سومەرسەت موەم، دميتري مەرەجكوۆسكي، ۆلاديمير نابوكوۆتاردان باستاپ، جىلىگىن شاعىپ تالداعان ت.ۆ.گرۋدكينا، و.ەرەمەنكو، ز.زەنكين، ا.يۆاششەنكو، و.پولوۆينكينا، ا.پۋزيكوۆ، ب.رەيزوۆ، م.تەپلينسكي، تاعى دا باسقا  عۇلامالاردىڭ ەڭبەكتەرىن دە نازاردان تىس قالدىرماي شولىپ شىقتىق. شامامىز جەتكەنشە، قولىمىزدان كەلگەنشە ەندى ءبىز دە سول جۇمباقتى تابۋعا ارەكەت ەتىپ كورمەكشىمىز.

جارىق كورگەنىنە ءجۇز ەلۋ جىلدان اسسا دا ءالى كۇنگە دەيىن دۇنيەجۇزىنىڭ بەدەلدى باسپالارىنىڭ وسى كىتاپتى قايتا-قايتا شىعارىپ، ونى جۇرتتىڭ قۇمارتىپ وقي بەرۋلەرىنىڭ قۇپياسى نەدە؟ شىنايىلىعى مەن شىنشىلدىعىندا عانا دەسەك قاتتى قاتەلەسەمىز. ءجۇز جەردەن فلوبەر اۋليە بولسا دا فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىن جاساعان ۆيكتور گيۋگو، پروسپەر مەريمە، الەكساندر ديۋما، فرانسۋا-رەنە دە شاتابريون، الفونس دە لامارتين، جەرار دە نەرۆال، شارل نودە، الفرەد دە ميۋسسە، تەوفيل گوتە، الفرەد دە ۆيني، اعايىندى گونكۋرلاردىڭ پروزاسىندا ونداي قاسيەتتەر جوق دەپ ايتۋعا اۋزىمىز بارمايدى. ال، سوڭىنا اتان تۇيەگە ارتاتىن جۇك بولارلىق  ادەبي مۇرا قالدىرعان ستەندال، بالزاك پەن موپاسسانداردىڭ توم-توم كىتاپتارىن قايدا قويامىز، سوندا؟ ەرتەگىدەي ادەمى  ءومىردى اڭساعان ۇشقالاق قاتىننىڭ ونى  ءولىپ-ءوشىپ سۇيگەن كۇيەۋىنە وپاسىزدىق جاساپ، تىرنەكتەپ تاپقان تيىن-تەبەنىن كوڭىلدەستەرىنە شاشىپ، اقىر سوڭىندا بارلىق نازىك ءۇمىتى شىرىگەن جىپتەي ءۇزىلىپ، وزىنە قول سالىپ ءولۋى دە جۇرت سونشاما ەلىرىپ، باس الماي وقيتىنداي، قىزىق وقيعا بولعانى ما؟

«وزىنە دە سول كەرەك. ساۋاپ!»، دەپ كوڭىلى كونشىگەندەي ماساتتانار ەدى، قوعامدىق مورالعا زيان ءتيىپ كەتۋدەن قاۋىپتەنەتىن  ءحىح عاسىرداعى فرانتسيانىڭ اقسۇيەكتىك ورتاسىندا تاربيەلەنگەن  «مادەنيەتتى» وقىرمانى وندايدا. سوسىن كىتاپتان العان ۋىتتى اسەرىنەن ۇزاق ۋاقىت ارىلا الماي وي تەڭىزىنە باتىپ، كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ىستەپ جۇرگەن ء«تاتتى» قىلمىستارى ەسىنە ءتۇسىپ، ەممانى قۋ ءناپسىسىنىڭ جەمى قىلعان سۇمىراي كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنەن ءوزىنىڭ ەش ويلانباستان جاساپ جۇرگەن زىميان تىرلىگىن  ايناداي كورگەندەي قۋىستانىپ، كوڭىلى نىلدەي بۇزىلىپ، ىزادان جارىلارداي بۇلقان-تالقان اشۋلانار ەدى.

«ەلدىڭ كوڭىلىنە قاراماي، كەيىپكەرىنىڭ جان سىرىن تۇك قالدىرماي اقتارىپ، وزىنشە، زالىم قوعامنىڭ تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن  بۇكىل قىلمىسىن قوپارىپ، جالاڭاشتاپ تاستاعانداي بولعان، مىناۋ فلوبەر دەگەن قايدان شىققان دانىشپان ءوزى؟ ەشكىمدى اياماپتى. ەركەگىن دە، ۇرعاشىسىن دا ماسقارالاپ، ءتىپتى، بۇكىل قوعامدى شىتىر جەگەن سيىرداي قىلىپتى. بۇل نە سۇمدىق؟ نە دەگەن بەتىمەن كەتكەن باسسىزدىق؟

اقسۇيەكتەر - الاياق، زيالىلار – زىميان، اسقار تاۋداي اكەلەرىمىز باقۋاتتى ەركەك كورسە جالعىز قىزىن سونىڭ ەتەگىنەن ۇستاتا سالۋعا اسىققان - توعىشارلار، ال، ابزال انالارىمىز بولسا بالاسىنىڭ باقىتىن ويلاعاننان گورى، بايلىققا قۇنىققان - دۇنيەقوڭىزدار. وزگە تۇگىل، ءوزى سياقتى جازۋشىلاردى دا وڭدىرماپتى. ەگەر دە فلوبەر توم-توم رومانداردى بالالاتىپ، قارا ورمانداي وقىرماندارىنىڭ سەزىمىن باۋراعان تانىمال تالانت بولسا – اڭگىمە باسقا. الدە، قالامى سيرەك جورعالايتىنىنا قاراماستان، ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر جاقسى دۇنيە تۋعىزا الماعان اقىماق اتىن شىعارعىسى كەلىپ، ۇرىنارعا قارا تاپپاي ءجۇر مە؟

«بوۆاري حانىمدى» وقىساڭ قۇددى ەممانىڭ ولىمىنە رومانتيكالىق رومانداردى ەرمەك قىلىپ، ساناسىندا مۇنارلانعان ساعىم ارمانى مەن ناعىز ءومىردىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الماي قالعان قيالي قاتىننىڭ ءوزى ەمەس، ءبىزدىڭ ءبارىمىز كىنالى سياقتىمىز. ءبارىمىز. شىنىمەن دە مىنا ەلدە اقىلىنا ساۋلە قونعان ادام قالماعانى ما؟ جو، جو، جوق. مۇمكىن ەمەس. سەنبەيمىن ونداي ساندىرىققا.

قايدان شىققانى بەلگىسىز مىنا ءبىر جولى بولماعان جازۋشى ءوشىن قوعامنان العىسى كەلىپ، بىردەڭەنى شاتىپ-بۇتىپ جۇرتقا  جالا جاۋىپ وتىر. جالا! مەنىڭ ۇلىم – التىن، قىزىم – پەرىشتە. اكەم مەن شەشەمدەي اسىل جانداردى جەر شارىن ءجۇز اينالىپ شىقساڭىز دا تاپپايسىز. كورشىلەرىم - يبالى كىسىلەر.  دوستارىم سوڭعى ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىسىپ جەۋگە دايار - جومارت جاندار».

فرانتسۋز قوعامىنداعى قامىسقا تيگەن ورتتەي قاۋلاعان نارازىلىقتىڭ سەبەبىن تۇسىنۋگە بولاتىن ەدى. ويتكەنى، فلوبەرگە دەيىن اششى شىندىقتى ءدال  وسىلاي شىمبايعا باتىرىپ ايتقان سۋرەتكەر بولعان ەمەس. ال، ار-ۇياتتان بەزگەن قوعامنىڭ ناعىز بەت-بەينەسىن اينىتپاي سۋرەتتەپ، اسقان شەبەرلىكپەن بايانداپ بەرگەن شىعارمانى قابىلداۋ رومانتيزم رۋحىندا تاربيەلەنگەن جۇرتقا اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. سول زامانداعى رومانتيكتەر ماحاباتتى اسقاقتاتىپ، كوككە كوتەرىپ اسپانداتىپ جىبەرسە، فلوبەر ونى جەرگە ءتۇسىردى. جەردەگى تىرشىلىكتىڭ توم-تومداپ توقتاۋسىز شىعىپ جاتقان رومانداردا سيپاتتالاتىن ومىردەگىدەن الدەقايدا كۇردەلى جانە قيىن ەكەنىن كورسەتىپ، شىندىقتان قاشپاۋعا شاقىرىپ، وياتۋ ءۇشىن، قالعىپ كەتكەن قوعامنىڭ ۇياتىنا  قامشى جۇگىرتكەندەي بولدى. 

حاكىم ابايدىڭ وتىز التىنشى قارا سوزىندە «شىن ۇياتتىڭ ادامدى كىرەرگە جەر تابا الماي، كىسى بەتىنە قاراي المايتىنداي ەتىپ جىبەرەتىنى» ايتىلادى. «ۇيات دەگەن – ادامنىڭ ءوز بويىنداعى ادامشىلىعى، يتتىگىڭدى ىشىڭنەن ءوز موينىڭا سالىپ، سوگىس قىلعان قىسىمنىڭ اتى» دەيدى ۇلى اقىن. الايدا، ءوز يتتىگىن ىشتەي مويىنداۋ كىم-كىمگە بولسا دا وڭاي ەمەس.  ەندەشە پەندە بالاسىنىڭ شىن ۇياتىنا قامشىداي وسىپ تۇسەتىن اششى ءۋاج ايتىلعاندا، الدىمەن ونىڭ قاسىنا ەڭ جاقىن سەرىگى اشۋ-ىزانىڭ بارىنەن بۇرىن دالاقتاپ جەتىپ كەلەتىنى زاڭدىلىق بولسا كەرەك. بىراق اشۋ-ىزا  تارقاعاننان كەيىن، بىلىققا باتقان قوعامنان دا ۇياتى ويانعان جاندار تابىلىپ، شىعارماداعى شىندىقتى مويىنداۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. مىنە، وسىلايشا ءسوز ونەرىندەگى رومانتيزم ءداۋىرى اياقتالىپ، فلوبەر وقىرماندارعا ءومىردى تىم اسقاقتاتىپ اسىرەلەۋدەن ادا قاتال رەاليزمنىڭ ەسىگىن ايقارا اشتى.  قانشا قيماسا دا اقيقاتتىڭ اۋىلىنان الىستاپ بارا جاتقان ەرتەگى  كوڭىل-كۇيمەن قوشتاسۋعا تۋرا كەلدى. فلوبەردىڭ كەلۋىمەن ء«ومىردىڭ قاتىگەز شىندىعى ءۇشىن ونەرگە جول اشىلىپ» (اندرە مورۋا)  ادەبيەتتىڭ جاستىق شاعى اياقتالىپ، ەسەيۋ كەزەڭى باستالدى.

«بوۆاري حانىمعا» دەيىن اۆتورلىق بايانداۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلسە، ەندى پروزا ونداي وكتەمدىكتەن ءبىرجولا ادالاندى. ەندىگى ۋاقىتتا شىعارماداعى جازۋشى پوزيتسياسى السىرەپ، كەيىپكەردىڭ پوزيتسياسى العا شىقتى. اۆتوردىڭ شىعارماعا ءوز ويىن تىقپالاۋ قۇقىعى شەكتەلىپ، پوليفونيا (كوپ داۋىستىلىق) كۇشەيدى. ومىرگە ونەر تۋىندىسىن اكەلگەن سۋرەتكەردىڭ ەمەس، كەيىپكەردىڭ كوزىمەن قاراۋ باسىمدىق الدى.

ونەر تەك ەلدىڭ قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزەتىن ايرىقشا وقيعالار مەن ەرەكشە سيتۋاتسيالارعا عانا باسا نازار اۋدارماي، قاراپايىم ومىردەگى موماقان تىرشىلىكتەن دە بۇكىل ادامزاتتى تولعاندىراتىن تراگەديانىڭ كورىنىسىن تابا ءبىلۋى ءتيىس. سەبەبى، «قوعام تەك وڭشەڭ شىدەر ۇزگەن جۇيرىكتەر مەن اۋزىمەن قۇس تىستەگەن سۇڭعىلالاردان تۇزىلمەيدى». ەندەشە وسى كەزگە دەيىن قالىپتاسقان جانە ۇستەمدىك ەتىپ كەلە جاتقان ونەرگە دەگەن ءداستۇرلى كوزقاراستى تۇبىرىمەن وزگەرتۋ قاجەت. سۋرەتكەر ءوز تالانتىنىڭ قۇدىرەتىنە وقۋشىسىن تابىندىرىپ، ەستەتيكالىق ءلاززات الدىرىپ قانا قويماي، ونى ار ازابىن كەشكەندەي حالگە تۇسىرە بىلگەنى ءلازىم. پروزالىق شىعارمانىڭ ماتىندىك ءبىتىمىن قۇرايتىن اۆتورلىق بايانداۋ، سۋرەتتەۋ، ىشكى مونولوگ، پوليفونيا ت.س.س. ەلەمەنتتەردىڭ ارا-جىگى ايقىن سارالانباي بايانداۋشى مەن كەيىپكەر سينتەزدەلىپ، ءبىر تۇلعاعا  اينالىپ كەتۋى قاجەت. (كەيىن ورىستىڭ ۇلى سۋرەتكەرى چەحوۆ ءوزىنىڭ بارلىق شىعارمالارىن ءبىرجولا وسى تاسىلمەن جازۋعا كوشتى. حح عاسىردا اعىلشىن جازۋشىسى ريچارد ولدينگتون «قاھارماننىڭ قازاسى» رومانىندا،  بەيسانالى تۇردە بولسا دا ۇلتتىق پروزامىزدا بەيىمبەت مايلين «كۇلپاش» اڭگىمەسىندە فلوبەردىڭ ونەرگە اكەلگەن جاڭالىعىن قايتا جاڭعىرتتى).

ءومىردى بارىنشا وبەكتيۆتى ەتىپ سۋرەتتەۋگە ۇمتىلعان فلوبەردىڭ ناتۋراليستىك  مەكتەپكە ارقا سۇيەگەنى جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن، دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىنا قاراماستان ەميل زوليانىڭ ناتۋراليستىك مەكتەبىن اسا مويىندامايتىن ول ءوز كەيىپكەرىنىڭ كوڭىل-كۇيىن، ءىس-ارەكەتىن، مىنەز-قۇلقىن  زامانداستارىنان الدەقايدا شىنايى ەتىپ جەتكىزۋگە ۇمتىلدى. شىعارمانىڭ كۋلميناتسياسىندا ۋ ءىشىپ ولەتىن ەممانىڭ دۇنيە سالار الدىنداعى ازاپتى ارپالىسىن جازۋشى قانداي مەديتسينالىق دالدىكپەن، كاسىبي دارىگەردىڭ كوزىمەن كورگەن وقيعاسىنداي ەتىپ قالاي ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاپ بەرگەن دەسەڭىزشى. فرانتسۋز كلاسسيگىنە دەيىن  تال بويىندا ءبىر ءمىنى جوق،  كۇش-قۋاتى تاۋ سۋىنداي تاسىعان ادەمى ايەلدىڭ اجالىن تاپ وسىلاي سۋرەتتەي العان قالامگەردى ءسىز ايتپاساڭىز، مەن بىلمەيمىن. 

فلوبەر ونەردە عىلىمي تاسىلگە سۇيەنۋدى جاقتاپ، قيال مەن جورامالعا قارسى شىقتى. كەز-كەلگەن دەتالدىڭ ءوز ورنىندا تۇرىپ، ماتەماتيكالىق دالدىكپەن بەرىلۋىن قالادى. كەزەكتى دۇنيەسىن جازۋعا وتىرار الدىندا كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ، ءوزىن قىزىقتىرعان دەرەكتەردى ىقتياتتى زەرتتەپ، كوز مايىن تاۋىسىپ جۇزدەگەن تومداردى شولىپ شىعۋدان ەرىنبەدى. مىسالى، ەممانىڭ اجال الدىنداعى جان ارپالىسى سۋرەتتەلەتىن وقيعادان ءبىز ۇلى قالامگەردىڭ   ادامنىڭ ۋلانىپ ولۋىنە بايلانىستى مەديتسينالىق ەڭبەكتەردەن جان-جاقتى حاباردار بولعانىن انىق كورەمىز. 

ناعىز سۋرەتكەر ءۇشىن ۇساق-تۇيەك دۇنيەنىڭ اتىمەن بولماۋى كەرەك ەكەنىنە كامىل سەنگەن ول بۇرىن-سوڭدى ەشكىم جازباعان،  كەمەلىنە كەلىپ، شارشىسىنا تولعان تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋدى اڭسادى. قيالىنداعى ارمانىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىندا اق تەر، كوك تەرگە ءتۇسىپ،  بەينەتتىڭ اششى تەرىنە مالشىنعان ميكەلاندجەلوداي قينالىپ، كەيدە ءۇش كۇن قاتارىنان تاپجىلماي وتىرىپ جازعانى جارتى بەتتەن اسپادى. قاعاز بەتىنە تۇسىرگەنىن  مىڭ مارتە وڭدەپ، ءجۇز رەت كوشىرىپ كۇنى-ءتۇنى ءماتىندى وڭدەۋمەن ارپالىسقان جازۋشى جانى ءبىر مەزەتكە تىنىشتىق تاپپادى.

جارىق دۇنيەگە «ىڭگالاپ» كەلگەن سابيگە انانىڭ ءسۇتى قالاي كەرەك بولسا، ءومىردىڭ ەسىگىن ەندى اشقان رەاليستىك ونەرگە دە جاڭا ەستەتيكالىق كوزقاراستىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىن ول قاتتى سەزدى. سوندىقتان دا وزىنە دەيىنگى رەاليست جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىندا بولعان اۆتوردىڭ تاقىرىپقا قاتىستى كوزقاراسىن بىلدىرەتىن پورتەتتىك مىنەزدەمە، اسىرەلەۋ سياقتى تاسىلدەرىنەن  باس تارتتى. فرانتسۋز پروزاسىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كوركەمدىك جاڭالىقتار اكەلدى. رەاليستىك سيپاتتاۋدىڭ تاپ وسىنداي ءتاسىلىن جازۋشىدان جاڭا ءداۋىردىڭ سۇرانىسى تالاپ ەتتى. ونەردەگى سيپاتتالاتىن ورتا سول باياعى بۋرجۋازيالىق قوعام بولىپ قالعانىمەن، ونى سۋرەتتەۋدىڭ باسقا ادىستەرى دۇنيەگە كەلدى. 

ز ۇلىمدىق پەن ىزگىلىكتىڭ كۇرەسى، ادىلەتتىلىك ىزدەپ قىلىشتاسقان جەكپە-جەكتەر بەينەلەنەتىن شەكسپيردىڭ درامالارى، بالزاكتىڭ «ادامدىق كومەدياسىنداعى» قورقىنىشتى كەيىپكەرلەرى ۇرەيىڭدى ۇشىراتىن  روماندارى، ستەندال، مەريمە، گەتە مەن ديككەنستىڭ بيىك ارماندارعا جەتەلەپ، جۇرەك  قىلىن شەرتىپ، سەزىمىڭدى شاباقتايتىن رومانتيكالىق تۋىندالارى ادەبيەتتەگى فلوبەر الىپ كەلگەن جاڭا باعىتقا  جولىن بەردى.

وي ەڭبەگى تۋىندىسىنىڭ تاپ وسىنداي كەمەلدىكتىڭ زاڭعار شىڭىنا كوتەرىلگەنى تاڭ قالدىرماي قويمايدى. قالاي تاڭدانبايسىز؟ وقيعاسى قاراپايىم رومانداعى سيۋجەتتەر وتە جاقسى ويلاستىرىلعان، اۆتور سۋرەتتەپ وتىرعان ورتانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەگەن، ءبىر اۋىز ارتىق ءسوزى جوق كەتپەكتەي رومانداعى  ءبىر دەتالدى ورنىنان قوزعاي المايسىڭ.  سىنشىلار شىعارمانىڭ ستيلىنەن ينەنىڭ جاسۋىنداي ءمىن تابا الماي قينالعان مۇنداي وقيعا فرانتسيا ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس.

ايتكەنمەن، «بوۆاري حانىمدى» ءومىردىڭ اينا-قاتەسىز كوشىرمەسى رەتىندە قابىلداۋ – ونەردىڭ جۇمباعىن تۇسىنبەۋگە اكەلىپ سوقتىرار ەدى. ۆلاديمير نابوكوۆ دۇرىس ايتادى. «رومانداعى سۋرەتتەلەتىن قوعامدىق ورتانى دا، ەممانى دا جازۋشى ويدان شىعارعان». ومىردەگى سايكەستىكتەردىڭ ءبارى – كەزدويسوقتىق.  سوندىقتان دا شىعارمادان قوعامدا بولعان قانداي دا  ءبىر وقيعانى، ال، كەيىپكەرلەردەن سول زاماندا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ تۇپبەينەسىن ىزدەۋدىڭ بەرەتىن ناتيجەسى شامالى.

مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، «بوۆاري حانىم» جارىق كورگەن كەزدە وسىنداي ساۋال تۋىپ، كەيبىر سىنشىلار ءالى كۇنگە دەيىن سوعان ەرەكشە نازار اۋدارىپ، وقىرماننىڭ باسىپ قاتىرىپ ءجۇر. ول جونىندە كوپتەگەن ەڭبەكتەر  مەن ماقالالار جازىلىپ، ءتۇرلى-ءتۇرلى بولجامدار مەن جورامالدار جاسالدى. فرانتسۋز ءجۋرناليسى، «Revue Nationale» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى، 1849-1851 جىلدارى فلوبەرمەن بىرگە شىعىسقا ساياحاتتاپ  قايتقان دوسى ماكسيم ديۋكان  «ەستەلىكتەر» كىتابىندا  روماننىڭ سيۋجەتىن فرانتسۋز كلاسسيگىنە ءوزىنىڭ ايتىپ بەرگەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. سول كەزدە شىققان تاعى ءبىر جورامالعا جۇگىنسەك، بۇل تۋىندىدا ءمۇسىنشىنىڭ ايەلى، پرادە حانىمنىڭ تاعدىرى كورىنىس تاپقان.  فلوبەردىڭ رومانداعى كەيىپكەرلەردىڭ قانداي دا ءبىر ناقتى تۇپبەينەلەرىنىڭ جوق ەكەنىن، شىعارماسىنان ومىرباياندىق قاينارلاردى ىزدەۋگە بولمايتىنىن تالاي مارتە ەسكەرتكەنى ءمالىم. «كىتاپتاعى كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى دە تولىعىمەن ويدان شىعارىلعان، ال، يونۆيل-ل' اببەي  دەگەن جەر ومىردە جوق. «بوۆاري حانىمدا» ايتىلعانداردىڭ ءبارى دە ومىردە مۇلدە بولماعان. ونداعى وقيعالاردىڭ ءبارى ويدان شىعارىلدى. مەن وندا ءوزىمنىڭ سەزىمىمدى دە، ءومىرىمدى دە بەينەلەگەن جوقپىن»، دەيدى جازۋشى ءبىر سوزىندە.

دەگەنمەن، روماننىڭ ادەبيەتتەگى الاتىن ورنى مەن شىعا سالىسىمەن وقىرمانداردىڭ ىستىق ءىلتيفاتىنا بولەنگەن داڭقىن شىعارمانىڭ ستيلىمەن نەمەسە ودان الدەكىمدەردىڭ تۇپبەينەسىن ىزدەگەن جۇرتتىڭ قىزىعۋشىعىمەن عانا بايلانىستىرۋعا بولمايدى.

فرانتسۋزداردىڭ ادەبيەت سىنشىسى  البەر تيبودە ۇلى جازۋشى تۋرالى مونوگرافياسىندا سەرۆانتەستىڭ «دون كيحوتى» مەن فلوبەردىڭ «بوۆاري حانىم» شىعارمالارىنىڭ بىردەن داڭقىنىڭ اسپانداپ كەتۋىنىڭ باسقا سەبەپتەرى بار ەكەنىنە ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاسايدى. تيبودەنىڭ ايتۋىنشا، الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارىنا اينالعان ەكى ۇلى تۋىندى دا انتيروماندىق روماندار. ەگەر دە سەرۆانتەستىڭ «دون كيحوتى» سول كەزدەگى جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەن رىتسارلىق روماندارعا قارسى جازىلعان شىعارما بولسا، فلوبەردىڭ «بوۆاري حانىمى» ماحاباتتى اسقاقتاتىپ جىرلاعان - رومانتيزمگە كۇيرەتە سوققى بەرگەن تۋىندى.

ەكى شىعارمادا دا ادامنىڭ ماڭگى وزگەرمەيتىن تابيعاتىنىڭ ارحەتيپى بار، كوتەرگەن پروبلەماتيكاسى دا ءبىر-بىرىنە قاتتى ۇقسايدى. «دون كيحوتتا» دا، «بوۆاري حانىمدا» دا كىتاپتا جازىلعان يدەالدار مەن ناعىز ءومىردىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار ەكەنى سۋرەتتەلەدى. رىتسارلىق رومانداردى وقىپ الىپ جابىرلەنگەندەر مەن جاپا شەككەندەردى قورعاعىسى كەلىپ باتىرلىق ىزدەگەن  دون-كيحوت تا، رومانتيكالىق شىعارمالارمەن ساناسى ۋلانىپ، شىن ماحاباتتى اڭساعان ەمما بوۆاري دا - ءوز يدەالىنىڭ تۇتقىنى.                                         

                                                   ***

«بوۆاري حانىمنىڭ»  ادەبيەت تاريحىنداعى الاتىن ورنىنا  باعا بەرۋ ءۇشىن، ونەردەگى رەاليستىك باعىتتىڭ قالاي وزگەرىپ، جاڭا ارناعا قالاي تۇسە  باستاعانىنا قىسقاشا شولۋ جاساي كەتكەننىڭ ارتىعى بولا قويماس. 

ءحىح عاسىر فرانتسيانىڭ مادەني تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ سورپاسى قايناپ، ينتەللەكتۋالدىق پوتەنتسيالىنىڭ  كەمەرىنەن اسىپ، سان-الۋان  باعىتتاردىڭ دۇنيەگە كەلىپ، ونەردەگى قولتاڭبالارى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن كەسەك تالانتتاردى ءۇستى-ۇستىنە تۋعىزىپ جاتقان التىن ءداۋىرى بولدى. سول جىلدارى رۋحاني ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا عىلىمي تاسىلگە سۇيەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ، ول ۇلكەن ىزدەنىس ۇستىندە جاڭا ەستەتيكانى تولعاتىپ جاتقان ادەبيەتكە اسەرىن تيگىزبەي قالعان جوق.

شىعارماشىلىق ىزدەنىسىن جۇرت دۇرىس قابىلداي الماي، قوعامدىق كوزقاراستىڭ  توپەلەگەن سىنىنىڭ استىندا قالعان «تەرەزا راكەن» رومانىنا جازعان العىسوزىندە ەميل زوليا بىلاي دەگەن بولاتىن: «مەن بۇل شىعارماعا وتىراتىن كەزىمدە الدىما ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىمي ماقسات قويدىم. ەكى كەيىپكەردى سومداۋ ارقىلى مەن بەلگىلى ءبىر پروبلەمانى كورسەتۋ نەمەسە شەشۋمەن ەمەس،  مىنەزدەرى مۇلدە ۇقسامايتىن ەكى ءتۇرلى ادامنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇشتارلىعىن تانۋعا تىرىستىم... حيرۋرگتەر ءمايىتتى قالاي زەرتتەسە، مەن دە تاپ سولاي ەكى ءتىرى ءتاندى زەرتتەدىم».

زوليانىڭ تىلىمەن تاپسىرلەسەك،  «اتاقتى بالزاك تا اقىندىق قيالدان گورى عىلىمي باقىلاۋعا سۇيەنگەندى ءجون كورگەن».  بىراق ول ءوزىن قوعام تاريحىن جازۋشى سۋرەتكەرمىن دەپ ەسەپتەدى.  «ادامدىق  كومەدياعا» جازعان العىسوزىندە عۇلاما عالىمدار جورج لەوپولد كيۋۆە، جوففۋا سەنت-يلەر ەتەن، جورج-لۋي لەكلەرك دە بيۋففوننىڭ ەڭبەكتەرىنە سىلتەمە جاساۋى، بالزاكتىڭ قوعامدى ورگانيزم رەتىندە زەرتتەپ، ارەكەت ەتۋ زاڭدىلىعىن تۇسىنۋگە تىرىسقانىن اڭعارتادى. اعايىندى گونكۋرلار، ودان كەيىن ەميل زوليا دا بارلىق پسيحيكالىق ارەكەتتەردىڭ قاينارلارىن ادام فيزيولوگياسىنان ىزدەدى. باسقاشا سوزبەن  ايتقاندا، ادامنىڭ قانداي جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋى ونىڭ تاعدىرىنا اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى.

زوليانىڭ تۋىندىلارى ارقىلى كورىنىس تاپقان ادەبيەتتەگى ناتۋراليزمدە ادام تابيعاتقا ورالىپ، ونىڭ ورگانيكالىق بولىگى رەتىندە قابىلدانادى. ناتۋراليزم تەرمينىن زوليانىڭ ءوزى ۇسىنىپ، جاڭا ەستەتيكاسىنىڭ ءمان-ماعىناسىن «ونەر تۋىندىسى دەگەنىمىز سۋرەتكەردىڭ ارقاسىندا ءۇزىپ الىنعان تابيعاتتىڭ ءبىر كىشكەنتاي بولىگى» دەپ تۇجىرىمدادى. 

ناتۋراليزمدە ورتا دەگەن تۇسىنىكتىڭ ماعىناسى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. ناتۋراليستەردىڭ تۋىندىلارىندا الەۋمەتتىك ورتانىڭ تىنىس-تىرشىلىگى بيولوگيالىق ورتانىڭ كىندىگىنە مىقتاپ بايلانعان. ول تاربيە، قوعامدىق شارتتىلىق، قارجىلىق احۋال ارقىلى كەيىپكەرلەرىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا عانا اسەر ەتىپ قويماي، ولاردىڭ فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن دە قالىپتاستىرادى. مىسالى، ەميل زوليانىڭ «ناۋرىز» رومانىندا بەينەلەنەتىن ورتانىڭ شىعارماداعى كەيىپكەرلەردىڭ سىرتقى كەسكىن-كەلبەتىنە دە اسەر ەتكەنىن ايقىن كورەمىز.  شاحتاداعى اۋىر ەڭبەك ادامداردىڭ جىگەرىن جانشىپ قانا قويماي، ولاردى ابدەن جۇدەتىپ، بويلارىن تاپال ەتىپ تاستاعان.

ناتۋراليستىك ورتا تۇسىنىگىن قيسىنداعان فرانتسۋز سىنشىسى يپپوليت تەن ەدى. ءپوزيتيۆيزمنىڭ نەگىزىن قالاعان  فيلوسوف وگيۋست كونتتىڭ ءىلىمىن جالعاستىرعان تەن ء«پوزيتيۆتى»، ياعني، ءشۇباسىز انىقتالعان دەرەكتەردىڭ اقيقاتىنا سەنىپ، ولار ادام ءومىرىنىڭ بارلىق قىرىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ توپشىلادى. تەننىڭ ۋاجىنە سەنسەك:  «ادام بويىنداعى كەمباعالدىق پەن ادامگەرشىلىك تە حيميالىق پروتسەسستەردىڭ ونىمدەرى سانالاتىن مىستىڭ كۇكىرت قىشقىلىنداي  - الەۋمەتتىك پروتسەسستەردىڭ ءونىمى». «اعىلشىن ادەبيەتىنىڭ تاريحى» كىتابىندا ول ادام ءومىرىن ايقىندايتىن ءۇش شەشۋشى فاكتوردىڭ بار ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى، ولار - ءناسىل، ورتا جانە كەزەڭ.

ناتۋراليزم سانگە اينالىپ، رومانتيزم ءداۋىرى اسقاقتاپ، رەاليزم ءوز مۇمكىندىگىن ءالى تولىق اشىپ ۇلگەرمەگەن ءولىارا مەزگىلدە شىعارماشىلىعى كەمەلدەنىپ، اقىل-ويى تولىسقان  گيۋستاۆ فلوبەر ادەبيەتتەگى وسى ءۇش باعىتتىڭ ارتىقشىلىعىن دا، كەمشىلىگىن دە كورە ءبىلدى.

فرانتسۋز كلاسسيگى عىلىمنان باس تارتپايدى، قايتا كەرىسىنشە ونداعى  كوپتەگەن تاسىلدەردىڭ ونەرگە دە كەلۋى كەرەك ەكەنىن قۇپتايدى. ايتكەنمەن، پوزيتيۆيستەر سياقتى عىلىمنىڭ قوعام ومىرىندەگى الاتىن ورنىن تىم اسىرىپ جىبەرىپ، ونى ءدىن مەن الەۋمەتتىك سەنىمدەردىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى. ناتۋراليستەردەن كوپ نارسەنى ۇيرەنگەنىمەن ۇلى جازۋشى رەاليزم داستۇرىنە ادال بولىپ قالدى. دەگەنمەن، ونەردەگى رەاليستىك باعىت تا قالىپتاسۋ  كەزەڭىنەن ءوتىپ، كەمەلدەنۋى كەرەك. ءبىر ورنىندا تۇرىپ قالماي قارعا قادىمداپ بولسا دا العا جىلجۋى ءتيىس.

قوعامنىڭ نازارى كۇننەن-كۇنگە ەميل زوليانىڭ ەكسپەريمەنتشىلىك روماندارىنا قاراي قاتتى اۋىپ بارا جاتتى. جۇرتتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعانىنا قاراماستان، ونداي تۋىندىلاردىڭ عۇمىرى ۇزاق بولاتىنىنا فلوبەر سەنبەدى. ارينە، زوليانىڭ باسىنا ونداي يدەيانىڭ فرانتسۋز فيزيولوگى كلود بەرناردىڭ  «ەكسپەريمەنتشىلىك مەديتسينانى زەرتتەۋگە كىرىسپە» ەڭبەگىن وقىپ شىققاننان كەيىن كەلگەنى ايدان-انىق. بىراق، باقىلاعان دەرەكتەردى قاز-قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ، جازۋشىنىڭ قيالىنا ساڭىلاۋ قالدىرماۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ ادامنىڭ رۋحىن عىلىمي تۇرعىدان تانۋ ادەبيەتتىڭ ءىسى ەمەس سياقتى ەدى عوي. اتاعى جەر جارىپ تۇرعان زوليانىڭ «ەكسپەريمەنتشىلىك رومان ابستراكتىلى ادامدى زەرتتەۋدى قويىپ، فيزيكو-حيميالىق زاڭداردىڭ ارەكەتىنە باعىناتىن تابيعات جاراتقان ناعىز ادامدى زەرتتەۋمەن اينالىسادى» دەگەن بولجامىنا جول بولسىن. جۇمىر باستى پەندەنى تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلعان ناتۋراليستەردىڭ ادام فيزيولوگياسىنا عانا باسا نازار اۋدارۋى ءسوز ونەرىنىڭ مۇراتىن دۇرىس تۇسىنبەۋ ەمەس پە؟ ونەر – ءومىردىڭ كوشىرمەسى ەمەس قوي.

فلوبەردىڭ ەستەتيكالىق كونتسەپتسياسىندا ونەر - ادام رۋحىنىڭ ەڭ بيىك كورىنىسى. ءومىردىڭ كوشىرمەسىن شيمايلاپ بەرۋ كەز-كەلگەن جازۋشىنىڭ قولىنان كەلەدى. ال، ناعىز ونەردى بويىندا ەرەكشە تالانتى مەن قابىلەتى بار تۇلعالار عانا تۋعىزادى.

ونەر – وركەنيەتتىڭ رۋحاني تىرەگى، سوندىقتان ونى تۋعىزۋشى سۋرەتكەردىڭ بويىندا كورىپكەلدىك، ءتىپتى، كەرەك دەسەڭىز، اۋليەلىك قاسيەت بولۋى ءتيىس. ناعىز سۋرەتكەر الەۋمەتتىك شارتتىلىقتىڭ اريفمەتيكاسىمەن ەمەس، ادام تاعدىرىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى.

فلوبەر شىعارماشىلىق كەمەلدىككە قول جەتكىزگەن جىلدارى فرانتسۋز سۋرەتكەرلەرى ستەندال دا، جورج ساند تا رومانتيك جازۋشىلار بولاتىن.   ۇلى بالزاكتىڭ تۋىندىلارىندا دا ءرومانتيزمنىڭ بەلگىلەرى قىلاڭ بەرىپ قالىپ جاتاتىن. ادىلىنە جۇگىنسەك، رومانتيزم اقيقاتتى ايتقىسى كەلگەن سۋرەتكەردىڭ ادىمىن اشتىرمايتىن تۇساۋ بولدى، ويتكەنى، رومانتيكتەر ناعىز ءومىردىڭ شىندىعىنان قاشىپ، قيال الەمىندە ءومىر ءسۇردى.

تالانتىنىڭ ءالى مويىندالماعانىنا قاراماستان فلوبەر ءوز شىعارماسىنىڭ جالعىز فرانتسۋزداردىڭ عانا ەمەس، جالپى الەم ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا الاتىن ورنىنىڭ قانداي بولاتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان دا ءوز ءداۋىرىنىڭ جانىن تەرەڭ ۇققان بالزاكتىڭ شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاسا دا، ول قايتىس بولعان كەزدە، قارالى حابارعا قايعىرعان ەلدىڭ كوڭىلىنە قاراماي «بىزگە ەندى باسقا مۋزىكا كەرەك» دەگەن  پىكىردى باتىل ايتتى.

وقىرماننىڭ كەلەشەكتە ءوز سۋرەتكەرىنەن مۇلدە باسقا ۇستانىمدى، شىعارماسىنان جاڭا ەستەتيكالىق كوزقاراستى تالاپ ەتەتىنىن سەزىپ، وسىنداي سوزدەردى ايتۋعا بارعان جازۋشى جاعدايىنىڭ نەشىك بولعانىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ول زامان تۇگىلى، تالانتى مويىندالعان تۇلعا جونىندە ونداي وي ايتۋ قازىر دە اسا قاۋىپتى. قوعامدا ورنىعىپ قالعان تانىمعا قارسى شىعۋدىڭ سۋرەتكەرگە ابىروي اپەرگەن كەزىن كوردىڭىز بە؟ ادامزات بالاسىنىڭ زور قۇرمەتىنە بولەنگەن  تولستوي ءوزى ءجوندى بىلمەيتىن بەتحوۆەن مەن ۆاگنەردىڭ تاڭعاجايىپ مۋزىكالىق مۇراسىن سىناپ، ونەردەگى باسەكەلەسى شەكسپيرگە ءتيىسىپ ەلگە كۇلكى بولا جازداعانىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىپ كورىڭىز.

ەندەشە وقىرمانعا تالانتىن ءالى مويىنداتا الماي جۇرگەن تالاپكەردىڭ بۇكىل ەۋروپا شىعارمالارىن ءسۇيسىنىپ وقىعان بالزاك دۇنيە سالعاندا وسىلاي دانىشپانسۋى  اسىلىق ەمەس پە؟ بارلىق قازاق ۇلىلىعىن ءشۇباسىز مويىنداعان اۋەزوۆ ومىردەن ءوتىپ جاتقاندا ءبىر جاس جىگىت تاپ وسىنداي وي ايتقان بولسا، ءسىز ونداي اۋىر ءسوزدىڭ سالماعىن كوتەرە الار ما ەدىڭىز؟ دەگەنمەن، اششى اقيقات ايتىلىپ، الپىسىنشى جىلعى جىلىمىقتان كەيىن ادەبيەتكە ات ءىزىن سالعان  ماعاۋين مەن كەكىلباەۆتار باستاعان تالانتتى ۇرپاق قوعامنىڭ قوياسىن قوپارعان «بوۆاري حانىم» سياقتى شەكتەن تىس كوركەمدەۋ مەن اسىرەلەۋدەن ادا تۋىندىنى ومىرگە اكەلگەندە، پروزامىزدىڭ تابىسى بۇگىنگى جەتكەن بيىگىنەن دە جوعارى بولار ما ەدى، كىم ءبىلسىن؟ 

ءبىزدىڭ  ويىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنۋىڭىزدى سۇرايمىز، قىمباتتى وقۋشىم. ەشكىم دە اۋەزوۆ، نۇرپەيىسوۆ، احتانوۆ، كەكىلباەۆ، ماعاۋين، ءجۇمادىلوۆ تاعى دا باسقا كوپتەگەن تالانتتى سۋرەتكەرلەرىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنا ءشۇبا كەلتىرىپ جاتقان جوق. فرانتسۋزداردىڭ گيۋگوسى، بالزاگى، مەريمەسى، ديۋماسى سياقتى ولار دا ءبىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ قازىعىن قاداعان - ءىرى سۋرەتكەرلەرىمىز. دەي تۇرساق تا كلاسسيكتەردىڭ قولى ءتيىپ كەتكەن دۇنيەلەردىڭ ءبارىن التىن كورۋ ونەردى ورگە باستىرا قويار ما ەكەن؟ 

نەگە ءبىز ۇنەمى اعا بۋىننىڭ جەتىستىكتەرىن اسىرىپ، كەمشىلىكتەرىن جاسىرۋعا قۇمبىلمىز؟ مەرەيتويلارىندا جەر-كوككە سيعىزباي دارىپتەپ، ولاردىڭ قالامىنان تۋعان شىن اسىل شىعارمالارىمەن قاتار، ورتاقولدان تومەن تۋىندىلارىن دا اسىرا ماقتاپ ونەرگە قيانات جاساپ، ۇرپاقتى اداستىرعاندى قاشان قويامىز؟ شەكتەن تىس ماقتانشاقتىقتىڭ سىرقاتىنا  شالدىققان  ادەبيەتىمىز ءوزىن-ءوزى قىزىقتاۋدان ارىلىپ، اتاقتى قالامگەرلەرىنە دە سىن كوزبەن قاراي الاتىن دارەجەگە قاشان جەتەدى، وركەنيەتتى ەلدەردەن ۇلگى الىپ ونەردىڭ ۇلى مۇراتتارىنا قاشان قولىن سوزادى؟ ايتىڭىزشى، قاشان؟

سوڭعى وتىز جىل ىشىندە ماقتانا-ماقتانا ءوسىپ اسپانداپ كەتكەن كەۋدەمىزدەن كىسى شوشيدى. بىراق، سول ءوسىپ كەتكەن كەۋدەمىزگە لايىق ادەبيەتىمىز بار ما؟ قازىر سىيلىق العاننان گورى، ونى الماعان اقىن-جازۋشىنى كۇندىز قولىڭا شام الىپ ىزدەسەڭ دە تاپپايسىڭ. ال، ونى كەزدەيسوقتا الماي  قالعان شەتىنەن «كلاسسيك» جاستاردىڭ، بۇگىنگى تاڭداعى تۇك قادىرى قالماعان سىيلىق ماسەلەسىن كوتەرىپ، جانۇشىرىپ ايقايلاعان داۋىستارىن ەستىگەندە دۇنيەدەن بەزىپ كەتە جازدايسىڭ. داڭعويقۇمارلىقتان ىرگەسىن اۋلاق سالعان، ماقتانعا، سىيلىق پەن اتاققا قۇمار ەمەس، گيۋستاۆ فلوبەردەي ونەردەگى ءوز جولىن ومبىلاپ سالۋعا شىن نيەتىمەن، تازا پەيىلمەن  كىرىسەتىن تالانتتى دا، ادال ۇرپاق ەندى ادەبيەتكە قاشان كەلەر ەكەن؟ قاشان؟

زاماننىڭ ەركىنە كەتكەن كەڭشىلىگىن پايدالانىپ، قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ءبارى شەتىنەن اسىرا دارىپتەلىپ جاتقان «ادەمى» ۋاقىتتا، اناۋ-مىناۋ ەمەس، دۇنيەجۇزىنىڭ ۇلى سۋرەتكەرلەرى تالانتىنا تابىنعان دوستوەۆسكيدىڭ دە شاڭىن قاعىپ الىپ، تاس-تالقانىن شىعارعان نابوكوۆى بار ورىس ادەبيەتىنىڭ سىننان قورىقپايتىن باقىتىنا قالاي قىزىعا قارامايسىڭ؟ ال، سودان كەيىن الەمدى ايتپاق  تۇگىل، قازاق وقىرماندارىن دا ءتانتى ەتە الماعان حالتۋرالاردىڭ پالەنباي ەلدىڭ تىلىنە  اۋدارىلعانىنا بالاشا قۋانىپ، ەشكىم تانىمايتىن شەتەلدىك اقىن مەن جازۋشىنىڭ پىكىرىنە ولەردەي ءزارۋ بولعان بۇگىنگى ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ بەيشارالىعىنا قالاي جەرگە كىرە جازداپ ۇيالمايسىڭ؟ 

وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز اباي نەگىزىن سالىپ كەتكەن رەاليستىك ادەبيەتتى اۋىز تولتىرىپ ماقتانارلىقتاي بيىككە كوتەرە العان جوق. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش» وقيعاسى، «قورعانسىزدىڭ كۇنى»، «وقىعان ازامات»، بەيىمبەت ءمايليننىڭ «كۇلپاش»، «ايت كۇندەرى» شىعارمالارى ارقىلى شىندىقتىڭ كورىنىسى ۇشقىنداعان رەاليستىك پروزا ءوز دەڭگەيىندە دامىمادى. نامىسىڭىز ۇستاپ، ايتىپ وتىرعان ءسوزىمىزدى وتىرىك دەسەڭىز، ەريح ماريا رەماركتىڭ «باتىس مايدانىندا وزگەرىس جوق»، ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ ء«يتتىڭ جۇرەگى» نەمەسە ۆارلام شالاموۆتىڭ «كولىما اڭگىمەلەرى» سياقتى يمپەريانىڭ قىلىشىنان قورىقپاي شىندىقتى قوعامنىڭ كوزىنە كورسەتىپ ايتقان شىعارمالارىمىز قايدا ءبىزدىڭ؟ قايدا؟ ارينە، شىندىقتى استارلاپ، تۇسپالداپ ايتاتىن ونەر تۋىندىلارى قانداي قوعامنان بولسا دا  تابىلادى. بىراق، اقيقاتتى الداسپانداي جارقىلداتىپ جەتكىزگەن، جارىق كورمەك تۇگىل، اتىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلە تۇرا  نار-تاۋەكەلگە بارىپ، سونداي تۋىندىنى ۇستەلىنە بولسا دا جازىپ كەتكەن سۋرەتكەردى ءسىز ماعان كورسەتە الاسىز با؟ «ادەبيەت – ۇلتتىڭ جانى» (ج.ايماۋىتوۆ) ەكەنى راس بولسا،سول  شىندىقتى ايتا الماعان حالىقتىڭ جانى قالاي ۇلى بولادى؟

تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، حح عاسىردا قازاقتان ارتىق ازاپ شەككەن حالىقتىڭ بولماعانىنا كوزىڭىز انىق جەتە تۇسەدى. ءبىز ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋگە ءسال قالعان ەلمىز. وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ قاپىرىق ىمىرتىندا ەل قامىن ويلاعان وقىمىستى ازاماتتارىمىزدىڭ ءبارى شەتىنەن اتىلىپ، امان قالعاندارى يتجەكەنگە ايدالدى. ميلليونداعان ادامدار اشتىقتان قىرىلدى.  دىنىمىزدەن بەزىپ، ءتىلىمىزدى جوعالتىپ الا جازدادىق. ەلىنە، جەرىنە جانى اشىمايتىن ماڭگۇرت ۇرپاق ارامشوپتەي قاۋلاپ ءوسىپ شىعىپ، بيلىك باسىنا كەلدى. سونىڭ زاردابىنان رۋحى جانىشتالعان قازاق اسسيميلياتسياعا ۇشىراپ، حالىقتى قان جىلاتقان ورىستىڭ وتارلاۋ ساياساتى ءالى كۇنگە دەيىن وكتەمدىگىن جۇرگىزىپ كەلەدى. جەر-انامىز يادرولىق سىناقتان كوز اشا الماي، مۇگەدەك بولىپ تۋعان بالالاردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. بىراق، وسى شىندىقتاردىڭ ءبارى ادەبيەتىمىزدە ءوز دەڭگەيىندە كورىنىس تاپتى ما؟ 

ارتىق كەتكەن بولسام، اعا بۋىننان كەشىرىم سۇرايمىن. مۇمكىن، توتاليتارلىق قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ، ءار قادامى اڭدۋلى بولعانىنا قاراماستان ادەبيەتىمىزدىڭ التىن عاسىرىن جاساعان، ءبىزدىڭ بالزاك پەن تولستويلارىمىز ىسپەتتى قادامگەرلەرىمىزگە كەشىرىممەن قاراعانىمىز دا دۇرىس شىعار. الايدا، سول ۇلى سۋرەتكەرلەرىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتىپ، تسەنزۋرادان ءبىرجولا قۇتىلىپ، ەركىندىككە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتا قوعامنىڭ دەرتىن قوپارىپ زەرتتەپ، حالىقتىڭ زار-مۇڭىن كوركەم شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتۋدىڭ ورنىنا، ءوز رۋىنان شىققان باتىرلار مەن بيلەر تۋرالى ادام سەنبەيتىن رومانداردى مىسىقشا بالالاتىپ، شىندىقتان ات-تونىن الا قاشقان ارەكەتتەرىن قالاي تۇسىنەمىز؟ نەگە ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز وركەنيەتتى ەلدەردەن ۇلگى الىپ، العا ۇمتىلۋدىڭ ورنىنا، سوناۋ سەرۆانتەس داۋىرىندەگى رىتسارلىق رومانداردى جازۋعا قۇمارتىپ، كەرى كەتىپ بارادى؟ نەگە؟

كەشەگى كۇننىڭ كورىنىسىن دە قيالمەن سومداعان دۇرىس شىعار، بىراق، ءدال بۇگىن ۇلتىمىزعا كوز الدىمىزدا بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتەردىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلگەن رەاليستىك پروزا اۋاداي كەرەك بولىپ تۇرعان جوق پا. اۋاداي! جازعىرساڭىز تاعى دا ءوزىڭىز ءبىلىڭىز، بىراق قازىر قوعامدى باياعىدا ءومىر ءسۇرىپ، سۇيەگى كۇلگە اينالعان حاندار مەن بيلەردەن گورى، وسىدان ءبىر جىل بۇرىن عانا بەس بىردەي پەرىشتەسى ورتەنىپ كەتكەن انانىڭ ايانىشتى تاعدىرى قاتتى تولعاندىرادى. (سول انانىڭ تاعدىرىن زەرتتەگەن سۋرەتكەر قايدا؟)  «شىڭعىسحان» قازاق نەمەسە موڭعول ما؟» دەگەن ساۋالدان گورى، كەشەگى قوردايداعى ادام ولتىرۋگە دەيىن بارعان جاستاردىڭ تاعدىرى جۇرتتى كوبىرەك الاڭداتادى. بالكىم سوۆەت زامانىندا قالىپتاسقان، ونەردەگى رومانتيكالىق سەنتيمەنتاليزمنىڭ بالالىق اۋرۋىنان ءالى تولىق ارىلا الماعان كلاسسيكتەرىمىزگە دە، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كەلىپ، ونەردىڭ ۇلى مۇراتىن دۇرىس تۇسىنبەي، ونى ماقتانسۇيگىشتىكپەن، اتاققۇمارلىقپەن شاتاستىرىپ، وزدەرىن قىزىقتاپ كەتكەن مەنىڭ زامانداستارىما دا  «بىزگە ەندى باسقا مۋزىكا كەرەك» دەپ ايتاتىن ۋاقىت كەلگەن شىعار. وسىنداي باتىرلىققا بارۋدان سەسكەنبەيتىن، داڭعويقۇمارلىققا ەمەس، ءسوز ونەرىنىڭ شىن دەرتىنە شالدىققان  التىن ۇرپاق ونەرگە تەزىرەك كەلسە ەكەن. تەزىرەك!

 

امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى،

سىنشى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار