ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – سول كەم-كەتىكتى تولتىرۋ ەمەس. پۋشكين ءومىربايانى مەن ولەڭدەرىندەگى, جولجازبالارى مەن كۇندەلىكتەرىندەگى, روماندارى مەن ەستەلىكتەرىندەگى جول اراسىندا «بايقاۋسىز» ايتىلىپ كەتەتىن ءوزىنىڭ اتا تەگى تۋرالى, حريستيان بولا تۇرىپ اۋىق-اۋىق يسلامعا بۇيرەگىنىڭ بۇرىلۋى جايلى, شىعىس پوەزياسى, اسىرەسە, حافيز بەن ءسااديدى «اقىنداردىڭ اقىنى» دەپ اتاپ, «ەۆگەني ونەگين» رومانىنىڭ سوڭىندا «ينىح ۋجە نەت, ا تە دالچە, كاك سكازال ساادي» دەپ سااديدەن ءۇزىندى الىپ, ولاردىڭ شىعارمالارىنا ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراۋى, كوپتەگەن ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ونىڭ ومىرىندەگى تراگەديالىق ساتتەرى مەن قايشىلىققا تولى كەزەڭدەرىندەگى شىندىقتىڭ باسىن باستاپ, اياعىنا دەيىن انىقتاپ ايتپاي, كوپ نۇكتە قويىپ كەتەتىن تۇستارىنا, پۋشكين زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى مەن ءبىر-بىرىنە جازىسقان حاتتارىندا كەزدەسەتىن باتىل, نەمەسە, جانامايلاپ ايتىلعان پىكىرلەردى تەرگىشتەپ, قازاق وقىرماندارىنا بەلگىسىز بوپ كەلگەن جايتتارعا وزىمىزشە ساۋلە شاشۋ. «قازاق وقىرماندارىنا ونى ءبىلۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ – دەۋى مۇمكىن بۇل ماسەلەگە ءۇستىرت قارايتىن كەيبىر قالامگەرلەر. – پۋشكين شىعارمالارىن بىلسەك بولدى ەمەس پە, ولاردى ول قالاي جازدى, قاي جەردە جازدى, نەدەن كۇيىندى, نەگە ءسۇيىندى, قانداي وي قاي كەزدە ايتىلدى, نەگە ايتىلدى – ولاردى ءتىزۋ نە كەرەك؟». بۇل – ديلەتانتتىق كوزقاراس. كۇنى كەشە ارامىزدان كەتكەن ۇلى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولىن تىڭعىلىقتى زەرتتەپ, ءبىر ىزگە تۇسىرۋدە وراشولاقتىق تانىتىپ الاتىن زەرتتەۋشىلەرىمىز ءۇشىن كوڭىل بولۋگە تۇرارلىق قۇندىلىق دەپ ويلايمىن.
وسىدان ءبىراز بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان اريستوفان تۋرالى ماقالامدا ۇلى دراماتۋرگتىڭ اۋىرماي-سىرقاماي كەنەتتەن قايتىس بولۋىنا بايلانىستى (ونىڭ ءولىمى دە قۇپيا) پلاتوننىڭ قوشتاسۋ سوزىندەگى مىنا ءبىر سويلەمدى وقىرمان ەسىنە سالۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر. «پوەزيا مۋزاسى وزىنە لايىقتى كيەلى حرامدى ۇزاق ىزدەپ, اقىرى ونى اريستوفاننىڭ كەۋدەسىنەن تاپتى». جالپى سانالى ادامزاتقا ورتاق سول پوەزيا مۋزاسى قازاق اسپانىندا دا قالىقتاي ۇشىپ, وزىنە قۇتتى قونىس بولاتىن كيەلى حرامدى, بىزشە ايتقاندا, كيەلى ۇيانى ابايدىڭ كەۋدەسىنەن تاۋىپتى.
ارىدەگى ەمەس, بەرىدەگى پۋشكين زامانىنىڭ وزىندە قازاق اقىندارى ورىس اقىندارىنان مولىراق بولدى. ونىڭ بارىنە توقتالىپ ءوتۋ مۇمكىن دە ەمەس, تەك, مۇحتار ماعاۋين قۇراستىرعان «بەس عاسىر جىرلايدى» دەگەن حالىق اقىندارىنىڭ انتولوگياسىن ەسكە الساق تا جەتىپ جاتىر. سول اقىنداردىڭ اراسىنان پلاتون ايتقان پوەزيا مۋزاسى جيدەبايدا «مىڭمەن جالعىز الىسىپ جۇرگەن» ابايدىڭ كەۋدەسىنە ۇيا سالىپ, سول ۇيادان باسقا دا اقىندار مەن جازۋشىلار ۇشىپ شىعىپ, بۇل ءوڭىردى «ادەبيەت مەككەسىنە» (ا.سۇلەيمەنوۆ) اينالدىردى. پۋشكين پوەزيا شىڭىنا ورمەلەمەي, پوەزيا شىڭىنىڭ وزىنە اينالسا, اباي دا ولەڭ ءسوزدىڭ پاتشاسىنا – پوەزيا شىڭىنا اينالدى. اننا احماتوۆانىڭ ايتۋىنشا, پۋشكيننەن سوڭ ورىس پوەزياسىنا قادام باسقان ءاربىر جاس اقىن بۇرىنعى سالدىر-سالاق قۇرىلىم مەن انايى سوزدەردەن ىرگەلەرىن اۋلاق سالىپ, ءبارى پۋشكين ستيلىندە, پۋشكين رۋحىندا جازۋدى ماقسات ەتە باستادى. اباي دا وزىنەن كەيىنگى اقىندار ءۇشىن باعىت سىلتەۋشى جارىق جۇلدىزعا اينالدى.
ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي, ونىڭ تۋعان كۇنىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە بايلانىستى رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدە عىلىمي-كونفەرەنتسيالار, ونىڭ شىعارمالارىن وزگە تىلدەرگە اۋدارۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن قولعا الىنىپ, گازەت-جۋرنالداردا ۇلى اقىن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى كولەمدى دە اۋقىمدى ماقالالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى جاريالانا باستادى. وسىنداي ۇلى ءدۇبىردىڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن كەڭىنەن قولعا الىنىپ وتىرعانى بارشا قازاقتىڭ كوڭىلىنەن شىققان رۋح مەرەكەسىنە اينالدى. ءبىز ابايمەن قايتا قاۋىشىپ, قايتا تابىسا باستادىق. ايتا كەتەرلىك ءبىر جاي – اباي تۋرالى ماقالالاردىڭ كوپشىلىگى – اباي دانىشپان, اباي كەمەڭگەر, اباي فيلوسوف, اباي جاڭاشىل اقىن دەگەن سارىندا جازىلىپ كەلەدى ەكەن.
سونىمەن اباي نەسىمەن دانىشپان؟
ول ءۇشىن اريستوتەل, پلاتون, سوكرات, ەپيكۋر, سەنەكا, پۋشكين, گەتە, لەرمونتوۆ سياقتى الەمنىڭ ۇلى فيلوسوفتارى مەن اقىندارىنىڭ وي-تۇجىرىمدارى اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندە ۇندەستىك تاۋىپ جاتاتىنىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ, مىڭداعان توننا قۇمنان ءبىر گرامم التىن اجىراتىپ الاتىن ستاراتەلدەر سەكىلدى, ءار شىعارمادا شاشىلىپ جاتقان وي ۇشقىندارىن ەرىنبەي تەرىپ, ەرىنبەي ەكشەپ, ءبىر قاراعاندا ەلەۋسىز ايتىلا سالعانداي بوپ كورىنەتىن ولەڭ جولدارىنىڭ استارى مەن تامىرىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, ءبارىن ءبىر فيلوسوفيالىق دىڭگەككە ءتىزىپ شىققاندا عانا ابايدىڭ شىن دانىشپان اقىن ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە تۇسپەك.
الەمگە ايگىلى ويشىلدار مەن اقىندار اراسىنان قازاققا ەڭ جاقىن تۇرعانى – پۋشكين دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. ونى قازاققا جاقىن ەتكەن – اباي. اباي ارقىلى پۋشكين قازاق دالاسىنا قازاقتىڭ ءتول اقىنىنداي بوپ كەڭ تارادى. اقشوقىدا تۋعان «تاتيانانىڭ قىرداعى ءانى» قازاق اراسىنا قازاقتىڭ ءوز انىندەي بوپ, قازاق قىزدارىنىڭ ماحاببات جىرىنداي بوپ اسپانداتا شىرقالدى. سولاي شىرقاتقان ۇلى اباي, ويتكەنى پۋشكين رۋحى مەن اباي رۋحى ءبىر-بىرىمەن ۇندەس, ولەڭ ءسوزدىڭ بار قۇدىرەتى مەن بار سيقىرىن اقىل مەن ساناعا, جۇرەك پەن قانعا ءبىر-بىرىنەن الىس جاتسا دا بىردەي سىڭىرە بىلگەن, ءبىرىنىڭ اتا-باباسى افريكادا, ءبىرىنىڭ اتا-باباسى ازيانىڭ ەشكىمگە بەلگىسىز جيدەباي دەپ اتالاتىن ءبىر تۇكپىرىندەگى اياداي شەڭبەردەن ءارى اسپاي تىرشىلىك ەتىپ جاتقان Homo Sapiens بولا تۇرا, پلاتون ايتقان پوەزيا مۋزاسى ەكەۋىنىڭ دە كەۋدەلەرىنەن قۇتتى قونىس تاپقان ولەڭ ءسوزدىڭ التىن ۇياسىنا اينالدى. ءبىرى – نەگر, ءبىرى قازاق. تەگى نەگر بولا تۇرا پۋشكين ورىس ءتىلىنىڭ ەسكىسىن جاڭعىرتۋشى, جاڭا ءسوزدىڭ جاراتۋشىسى بوپ, نەبارى 37 جاسىندا پوەزيا شىڭىنا اينالدى. تسارسكوە سەلوداعى ليتسەيدى بىتىرۋشىلەردىڭ سوڭعى ەمتيحانىنا پوەزيانىڭ سول كەزدەگى كوزى ءتىرى تاڭىرىسىندەي بولىپ كەلگەن ۆ.ا.جۋكوۆسكي دە, گ.ر.دەرجاۆين دە اتا-باباسىنان بەرى ورىس ءتىلى مەن ادەت-عۇرپىنىڭ بارلىق بوياۋىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ وسسە دە, پۋشكين سەكىلدى پوەزيا شىڭىنىڭ وزىنە اينالا الماي, پوەزيا شىڭىنا شىققان اقىندار دارەجەسىندە قالىپ قويدى. قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق بوياۋى مەن ادەت-عۇرپىن, ۇشان-تەڭىز اڭىز اڭگىمەلەر مەن ەرتەگىلەرىن, باتىرلىق جىرلار مەن سان الۋان قيسسالاردى ابايدىڭ قۇلاعىنا جورگەكتەگى كەزىنەن باستاپ قۇيىپ وتىرعان اجەسى زەرە بولسا, ونداي اجە پۋشكيندە بولعان جوق, كۇتۋشى اجەسى ارينا روديونوۆنا عانا بولدى. ارينا راديونوۆنانى پۋشكين ءومىر بويى قاستەرلەپ ءوتتى. ساعىنىپ ءوتتى.
«پودرۋگا دنەي مويح سۋروۆىح,
گولۋبكا درياحلايا مويا» – دەپ وعان جۇرەك شىمىرلاتار ولەڭ جولدارىن ارناسا, «قىسقى كەش» دەگەن اتاقتى ولەڭىندە
«چتو جە تى, مويا ستارۋشكا,
پريۋمولكلا ۋ وكنا؟
...يلي درەملەش پود جۋججانەم
سۆوەگو ۆەرەتسنو؟» – دەپ تاربيەشىسىن ساعىنىشپەن تاعى ەسىنە الادى. اباي اجەسى زەرەگە ولەڭ ارناعان جوق, ەسەسىنە,
م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» ەپوپەياسىندا زەرەنىڭ نەمەرەسىنە دەگەن ەرەكشە مەيىرىمى مەن ساعىنىشى ارينا روديونوۆنانىڭ مەيىرىمىنەن اسىپ تۇسپەسە كەم تۇسپەيدى.
پۋشكيننىڭ بالا كەزىندەگى ورىس ەرتەگىلەرىنىڭ ءبارى دەرلىك تازا ورىس ومىرىنەن الىنباعان, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اراب, پارسى, قالا بەردى شىعىس حالىقتارىنىڭ سيۋجەتتىك جەلىلەرىنە قۇرىلعان بولىپ شىعادى. باتىرلار جىرى دا قازاق جىرىنداي باي ەمەس. بىليناداعى يليا مۋرومەتستىڭ ءوزى 33 جىل پەش ۇستىندە مەشەل بولىپ جاتىپ, «قۇدانىڭ قۇدىرەتىمەن» اياعىنا مىنگەن سوڭ «قاراقشى بۇلبۇل» مەن «اجالسىز كاششەيدى» ولتىرۋمەن عانا بىتەدى. ال ورىستىڭ «كاششەي بەسسمەرتنىي» دەپ جۇرگەنى, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, قىرعىزدىڭ «قوسشى بالاسى» ەكەن (قوسشى بالا دەگەن ءوزىمىزدىڭ ەرتەگىلەردە دە تولىپ ءجۇر ەدى, ولجەكەڭ, امال قانشا, ولاردى ەسكە الماپتى). رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ ارتىق بولماس, جاس بالالاردى وجەتتىككە, تاپقىرلىققا تاربيەلەيتىن ورىس ەرتەگىلەرىنىڭ ازدىعىن سەزگەن ەكاتەرينا ەكىنشى التى جاسار نەمەرەسى الەكساندرعا (كەيىن يمپەراتور) ارناپ, «پەليتسا» دەگەن ەرتەگى جازعان ەكەن. ول ەرتەگىنىڭ دە وقيعاسى ورىس پەن كيرگيز-كايساق قاقتىعىسىنىڭ كەزىندە قايساق حانىنىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن 14 جاسار پرينتس حلور, حاننىڭ قويعان ورىندالماستاي تالابى – «تىكەنسىز راۋشان گ ۇلىن تاۋىپ اكەلسەڭ بوساتامىن» دەگەن تالابىن ورىنداۋدىڭ جولىن بىلمەي كوپ ازاپقا تۇسەدى. ءوزىنىڭ جايدارلىلىعىمەن, اقىلدىلىعىمەن حاننىڭ قىزى پەليتسامەن دوستاسىپ, سول دوستىقتارىنىڭ ارقاسىندا ەكەۋى تاۋ باسىنان تىكەنسىز راۋشان گۇلىن تاۋىپ اكەلەدى (استە, ەدەلۆەيس بولسا كەرەك). نەمەرەسىن بولاشاقتا رەسەي يمپەراتورلىعىنا ەرتەگى ارقىلى تاربيەلەگەن ەكىنشى ەكاتەرينا ەرتەگىسىن بىلاي اياقتايدى: «ەل باسقارۋ ءۇشىن ادام جاستايىنان ءتوزىمدى, جىگەرلى, اقىلدى, ايلالى, قاسىڭدى دوسقا اينالدىرا بىلەتىن قاسيەتى بولۋى كەرەك. سول قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا حلور كيرگيز-كايساق حانىنىڭ تالابىن ورىنداپ, باسىنا بوستاندىق الادى. حاننىڭ قىزى پەليتسا دا ونىمەن بىرگە كەتەدى». ەرتەگىنىڭ اۆتورى ءىى ەكاتەرينا حاننىڭ اتىن اتامايدى, بىراق, ن.س.لەسكوۆتىڭ «اۋليە» دەپ اتالاتىن ءدال وسى كەزەڭگە ارنالعان اڭگىمەسىندە «حان دجانگير» دەپ انىق ايتىلادى.
ا.پۋشكيننىڭ پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن ورىنبورعا كەلگەن ساپارى كەزىندە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» وقيعاسىن قاعازعا ءتۇرتىپ الىپ, كەيىنىرەك ول جونىندە پوەما جازباق بولىپتى دەگەن اۋىز-ەكى اڭگىمەنى كوپ ەستىپ وستىك. پۋشكيننىڭ ون تومدىق شىعارمالار جيناعىندا ول تۋرالى ءبىر دە ءبىر دەرەك جوق. كۇندەلىكتەرىندە دە, ەستەلىكتەرىندە دە, ورىنبور ساپارى جونىندەگى جازبالارىندا دا, دوستارىنا جازعان حاتتارىندا دا, الداعى جوسپارلارىندا دا ول تۋرالى مالىمەت كەزدەسپەيدى. شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىندا پۋشكيننىڭ بىتپەي قالعان سويلەمدەرىنە شەيىن جاريالانعان, بىراق, قوزى-بايان تۋرالى ەشتەڭە جوق. «پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنىڭ تاريحىن» جازۋ ۇستىندە ول قازاق پەن قالماق سوعىسىنا توقتالىپ وتەدى. بىراق, پۋشكين بۇل جولى قازاقتاردى بۇرىنعىداي «كيرگيز-كايساق» دەمەي, «كيرگيز-كازاكي» دەپ اتاعان. «نو كيرگيز-كازاكي... ۆوورۋجيليس س ۆەليچايشەي رەۆنوستيۋ. يح حانى, نۋرالي ۆ مەنشوي, ابلاي ۆ سرەدنەي ي ەرالى ۆ بولشوي وردە, ودين زا درۋگيم ناپادالي نا كالمىكوۆ سو ۆسەح ستورون... ۆەسنوي سلەدۋيۋششەگو (1772) گودا كىرگىزتسى (بۋرۋتى) دوۆەرشيلي نەسچاستە كالمىكوۆ, زاگناۆ ۆ وبشيرنۋيۋ پەسچانۋيۋ ستەپ پو سەۆەرنۋيۋ ستورونۋ وزەرا بالحاش, گدە گولود ي جاجدا پوگۋبيلي ۋ نيح منوجەستۆو ي ليۋدەي ي سكوت...». «كيرگيز-كازاق» دەپ اتاسا دا, قازاق ومىرىنە بۇدان گورى كەڭىرەك توقتالۋىنا وڭتايلى ءسات تۋا تۇرىپ, پۋشكين ول وقيعالاردى سىدىرتىپ وتە شىقتى. بالكىم, ونىڭ جانىندا قازاق تاريحىن بىلەتىن, ول حالىقتىڭ باي اۋىز-ادەبيەتى, باتىرلار جىرى, ليرو-ەپوستىق پوەمالارى بار ەكەنىن ايتىپ بەرە الاتىن ادامنىڭ بولماعانىنان شىعار. ءدال وسى تۇستا پۋشكيننىڭ 1820 جىلى يمپەراتور الەكساندر بىرىنشىمەن كەزدەسكەن ءساتى ەسكە تۇسەدى. يمپەراتور پۋشكيننىڭ ولەڭدەرىندەگى تەرىس ساياسي اعىمدارىنا قاتال سىن ايتا وتىرىپ: «ەگەر وسى باعىتتان تايمايتىن بولساڭ, مەن سەنى سىبىرگە جەر اۋدارامىن» دەپ قورقىتادى. سول كەزدە جاسى ەندى عانا جيىرما بىرگە تولعان پۋشكين پاتشانىڭ اۋديەنتسياسىنان شىققان سوڭ, وزىنشە ويلانا كەلىپ: «نەسى بار, سىبىرگە جەر اۋدارىلسام ەرماك پەن كوشىم حان تۋرالى شىعارما جازار ەدىم» دەپ جان تۇبىندە جاسىرىنىپ جاتقان ىشكى جوسپارىنان حابار بەرىپ وتەدى. دەمەك, پۋشكين ەرماك پەن كوشىم حاننىڭ تاريحىن جاقسى بىلگەن دەگەن ءسوز. «اتتەڭ!» – دەيسىڭ وسى تۇستا امالسىز ەزۋ تارتىپ, – الەكساندر ءى نەمەسە ودان كەيىنگى نيكولاي ءى اقىرى ايداۋدان كوز اشپاي جۇرگەن پۋشكيندى كاۆكازعا ەمەس سىبىرگە ايداماعان ەكەن!» – دەپ.
– بالكىم, ونىڭ قۇدىرەتتى قالامىنان كوشىم حان تۋرالى «بوريس گودۋنوۆپەن» نەمەسە «باقشاساراي فونتانى» پوەماسىمەن دەڭگەيلەس تراگەديا تۋىپ قالۋى عاجاپ ەمەس ەدى عوي. ونىڭ ۇستىنە, كوشىم حاننىڭ 18 جاستاعى ايەلى سۇزگەنىڭ اسپانداعى اي مەن كۇن عانا تالاسا الاتىن سۇلۋلىعى جايلى تامسانا پوەما جازعان ايگىلى «كونەك-گوربۋنوك» ەرتەگىسىنىڭ اۆتورى پ.پ.ەرشوۆتىڭ «سۇزگە» پوەماسىندا سۋرەتتەگەن تاكاپپار سۇزگە جايىن ەستىگەن پۋشكيننىڭ سۇلۋ ايەلگە دەگەن ارقاشان «ەسىگى اشىق» جۇرەگى عاشىق بولماي قويماس ەدى. كوشىم حان جەڭىلىپ, قايتادان اسكەر جيناۋعا كەتكەندە شاتىرىندا جالعىز قالعان سۇزگە: «ەگەر ەلىمدى ەرتىستىڭ ار جاعىنا امان وتكىزسەڭدەر, مەن ەرماكقا كۇيەۋگە شىعۋعا ۋادە بەرەمىن» دەگەن ايلامەن ەلىن قۇتقارىپ بولعان سوڭ ۋ ءىشىپ ولەدى. ەرماك كەلگەندە ونى ءتىرى ەكەن دەپ اياعىنا جىعىلادى. بىراق, ول بۇكىل ءسان-سالتاناتىمەن سۇلۋ قالپىندا ءولىپ كەتىپتى. ەگەر كوشىم-حان تۋرالى پوەما جازاتىن بولسا, پۋشكين مۇنداي تاكاپپار ءولىمدى اتتاپ وتە الماس ەدى. گرەك اڭىزىنداعىداي, ءوزى ولتىرگەن امازونكالاردىڭ پاتشايىمى پەنفەزيليانىڭ شلەمىن سىپىرعاندا, اي مەن كۇندەي سۇلۋ ايەلدى كورىپ, ءوزى ولتىرگەن ايەلگە ءوزى عاشىق بولاتىن احيلل سياقتى, سۇزگەنىڭ ءولى دەنەسىنە پۋشكين دە عاشىق بولار ەدى. ترويا سوعىسىندا ادام ءولتىرىپ ۇيرەنگەن ءاحيلدىڭ الاپات سەزىمىن وياتقان سۇلۋلىق, اقىن جۇرەگىن نەگە وياتپاسىن! وسى وقيعادا ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر ەرەكشە دەتال بار. امازونكالاردىڭ پاتشايىمى پەنفەزيليانىڭ شلەمىنىڭ ماڭدايىندا بۇكىل يسلام الەمىنە ورتاق جارتى ايدىڭ رەلەفى بولعانى جايلى اڭىز دا ءاتۇستى عانا ايتىلىپ وتەدى. تاريحي بولجام بويىنشا, گرەكيانى ەڭ العاش تۇركى جۇرتى مەكەندەگەن دەگەن اڭىز راس پا؟ وعان ناقتى دالەل جوق, تەك اڭىز عانا بار. اڭىزدىڭ ار جاعىندا شىندىق جاتپاسا ول بەكەردەن-بەكەر تۋمايدى عوي. «لەگەندا نە ۆسەگدا لجەت, ينوگدا ونا پراۆديۆەە يستينى» دەگەن ەدمون روستاننىڭ پىكىرى وسى اڭىزدىڭ ار جاعىندا شىندىق جاتقان شىعار دەگەن ويعا جەتەلەيدى. ترويا سوعىسىنىڭ وتكەن كەزى ب.ز.د. 13-12 عاسىر, ال يسلام ءدىنىنىڭ پايدا بولۋىنا ءالى ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بار. امازونكالاردىڭ پاتشايىمى پەنفەزيليانىڭ شلەمىندەگى مۇسىلمان سيمۆوليكاسى قايدان ءجۇر؟ بۇل دا شەشىمى تابىلمايتىن تىلسىم سۇراقتاردىڭ ءبىرى.
ابايدىڭ رومانتيكالىق, فيلوسوفيالىق ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن وقىپ وتىرىپ, باسقا اقىنداردان گورى وعان پۋشكين بارىنەن جاقىن تۇرعانىن سەزىنەمىز. الەمدىك وي-قازىناسىنىڭ «تايقازاندارى» سوكرات, پلاتون, اريستوتەل, ەپيكۋر, ەۆريپيد, سەنەكا جانە باسقالاردىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراستارىمەن پۋشكين شىعارماشىلىعى ارقىلى تانىسقانىن دا اڭعارۋعا بولادى. اتالعان ۇلى فيلوسوفتاردىڭ ەڭبەكتەرىمەن اباي ماتىندىك نۇسقالارى ارقىلى تانىستى ما, الدە پۋشكين شىعارمالارى مەن حاتتارىندا, كۇندەلىكتەرى مەن جولجازبالارىندا, نەمەسە كونە گرەكيا ميفولوگياسى مەن باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وتكەن-كەتكەن تاريحى مەن ادەبي الەمىنە ءوز تۇرعىسىنان باعا بەرىپ وتىرعان قىرۋار ماقالالارى ارقىلى تانىستى ما, ول جاعى بەلگىسىز. بەلگىلىسى بىرەۋ-اق: الەمدىك ويشىلدار مەن فيلوسوفتاردىڭ ەڭبەكتەرى ابايعا ەتەنە تانىس بولعان. اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندەگى ادام, بولمىس, ماحاببات, عاداۋات, ءومىر, ءولىم, قۋانىش, قايعى, باقىت پەن باقىتسىزدىق, جاۋىزدىق پەن ىزگىلىك, جاراتۋشى كۇش پەن جاراتىلۋشىنىڭ اراسىنداعى ەكۆيۆالەنتتىك بايلانىس, ءتىپتى, ل.تولستويدىڭ «ادامدى دۇرىس جاراتپاعانسىڭ» دەپ قۇدايعا رەنىش بىلدىرەتىن ويلارىنان دا بەيحابار قالماعانى ايان. ابايدىڭ وزىندىك ويلارى جوعارىدا اتالعان فيلوسوفتاردىڭ ويلارىمەن ۇشتاسىپ جاتاتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك. «ۇشتاسىپ جاتۋ» – ويدى قايتالاۋ ەمەس, ادام مەن قوعام, ءومىر مەن تاعدىر اراسىنداعى سان ءتۇرلى شىرعالاڭداردان تۋىندايتىن ءار ويشىلدىڭ وزىندىك توپشىلاۋى. ماسەلەن, ەجەلگى ريم فيلوسوفى لۋتسي اننەي سەنەكا لۋتسيليگە جازعان كەزەكتى ءبىر حاتىندا: «سوتۆوري سام سەبە سچاستە» دەپ كەيىننەن ناقىل سوزگە اينالعان اقىل-كەڭەسىن ايتسا, اباي: «قايعى كەلسە قارسى تۇر, قۇلاي بەرمە» دەپ وزىنشە وسيەت ايتتى. «قايعى كەلسە قارسى تۇر» دەگەن ابايدىڭ ءسوزى سەنەكانىڭ فيلوسوفتار اراسىندا ناقىل ءسوز بولىپ قالىپتاسقان ءسوز تىركەسى سەكىلدى, قازاق اراسىندا دا ماتەل بولىپ تاراپ كەتتى. بۇل ەكەۋىنىڭ دە ايتىلۋلارى باسقا بولعانمەن, ماعىنالارى ءبىر. «پورا, موي درۋگ, پورا! پوكوي سەردتسە پروسيت» دەگەن پۋشكيننىڭ شارشاڭقى ولەڭى بار. تىرشىلىكتەگى بىتپەيتىن ارپالىستان, ىشكى كۇيزەلىستەن تۋاتىن شاراسىز ءساتتى بىلدىرگەن جولدار. «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا» دەپ ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي, ويلى اقىندى وي قاجىتپاي جۇرە مە, اباي دا پۋشكين سەكىلدى ويدان قاجىعان كەزىندە: «اۋرۋ جۇرەك اقىرىن سوعادى جاي, ءوز دەرتىن تىعىپ ىشكە بىلدىرە الماي» دەپ ادامنىڭ قاجىعان ءساتىن پۋشكيننەن دە ارىگە اپارىپ تاستاپتى. وي ارپالىسىنسىز ءبىر ءسات ءومىر سۇرە المايتىن اقىنداردىڭ ىشكى كۇيزەلىستەرى ءبىر-بىرىنە قانداي ۇقساس بولسا, جۇرەكتەرىنىڭ يمپۋلستەرى دە ءبىر-بىرىمەن سولاي ۇقساس سوعاتىن بولسا كەرەك. بۇل ەكى جولدىڭ ايتىلۋى ەكى بولەك بولعانمەن ادام جانىنىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراعان ءبىر ءساتىن ەكى اقىن ەكى جاقتا جاتىپ دالمە-ءدال سۋرەتتەپ وتىر. تەك ءسوز باسقا, ماعىنا ءبىر.
قالاي دەگەنمەن دە پۋشكين جەر جاعىنان دا, ۋاقىت جاعىنان دا ء«وز اۋىلىمىزدىڭ بالاسى» عوي, ءتىپتى, پۋشكين ولگەندە اباي 9 جاستا بولاتىن. ء«وز اۋىلىمىزدىڭ بالاسى عوي» دەپ وتىرعانىم دا سوندىقتان. پۋشكيندى وزىمسىنسەك, اباي ويلارىن ابايدان ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن ءومىر ءسۇرىپ كەتكەن اريستوتەل ويلارىمەن سالىستىرىپ كورەيىك. «ادام بالاسى باقىتقا ۇمتىلادى, الدىنان قايعى شىعادى. ول قايعىنى جەڭىپ, باقىتقا قايتا ۇمتىلادى. باقىتقا قولى جەتكەندە الدىنان تاعى ءبىر قايعى شىعادى. وسىلاي ونىڭ ءومىرى ارپالىسپەن وتەدى. دەمەك, ماڭگى باقىت بولمايتىنى سياقتى ماڭگى قايعى دا جوق», – دەپ قورىتىندىلايدى ويىن اريستوتەل. ال اباي وسى ويدى ءارى قاراي دامىتا تۇسەدى.
«كوڭىلىمنىڭ كۇيى وشكەن سوڭ,
جالعاندا بولماس جۇبانىش.
ءومىردى قىلدىڭ قۇدايىم,
قىزىعى جوق قۋانىش»,
– دەپ ل.تولستوي سياقتى قۇدايعا ءسال رەنىش ءبىلدىرىپ, الگى ويىن ارمەن قاراي جالعاستىرا كەلىپ.
«جاقسىلىق ۇزاق تۇرمايدى,
جاماندىق ءار كەز توزبايدى» دەپ باقىت پەن باقىتسىزدىق جايلى ويىن وزىنە ءتان سابىرلىلىقپەن اياقتايدى.
«تمى نيزكيح يستين نام دوروجە,
ناس ۆوزۆىششايۋششي وبمان», – دەپ جالعان ماقتاۋعا جانى قۇمار جارالعان پەندە بىتكەننىڭ وسالدىعىنا پۋشكين تاڭدانىسپەن مىسقىلداي قاراسا, اباي پۋشكيننىڭ بۇل ويىن ناقتىلاي تۇسەدى.
«ماقتان, جەل ءسوز جانعا قاس,
قوشەمەتشىل شىعارعان...
مەن ماقتاننىڭ ق ۇلى ەمەس».
پۋشكين زامانى مەن اباي زامانىن, پۋشكين ءومىر سۇرگەن ورتا مەن اباي ءومىر سۇرگەن ورتانى ەسكە الساق, ەكەۋىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار ەكەنىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. جوعارىدا اتالعان ۇلى فيلوسوفتار ءبىلىم مەن ءىلىم تەڭىزىنە ەركىن شومىلىپ جەتىلگەن تۇلعالار. پۋشكيننىڭ دە گرەك ميفولوگياسىنان باستاپ ءوز زامانداستارىنا دەيىنگى ەۋروپا جانە ورىس ادەبيەتىنىڭ بار جەتىستىگىن قاداعالاپ وقىپ, بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەنى بەلگىلى. ال اباي قانداي ورتادا ءومىر ءسۇردى؟ «سوقتىقپالى سوقپاقسىز جەردە ءوستىم, مىڭمەن جالعىز الىستىم كىنا قويما», «سەنىسەرگە جان تابا الماي سەندەلەدى ەت جۇرەك» دەپ, «حالقىم نادان بولعاسىن قايتىپ ادام بولايىن», – دەپ قانداي ورتادا ءومىر سۇرگەنىن بايعۇس اباي زار قىپ ايتىپ كەتپەپ پە ەدى. ەگەر ول پۋشكين, گەتە, سەنەكا, سوكرات زامانىندا ءومىر سۇرسە قالاي بولار ەدى؟ بالكىم, اباي دا سولارمەن يىقتاسىپ تۇرعان الەمگە ايان ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولار ما ەدى؟ ءسوز جوق, ونىڭ ەسىمى سولارمەن بىرگە اتالار ەدى. مەن ايتار ەدىم, ابايدىڭ قارا سوزدەرى سەنەكانىڭ لۋتسيليگە جازعان فيلوسوفيالىق حاتتارىنان كەم تۇسپەيدى. سەنەكا بولسا فيلوسوفياسى مەن ادەبيەتى, قوعامدىق قۇرىلىسى مەن تەاترى مەيلىنشە قالىپتاسقان ريم يمپەرياسىنىڭ كەزىندە ءومىر ءسۇردى (ب.ز. ءى عاسىر). ونىڭ وي تەرەڭدىگى مەن شەشەندىك شەبەرلىگى يمپەراتور كاليگۋلانىڭ, ودان كەيىنگى نەروننىڭ قىزعانىشىن وياتتى. سول قىزعانىشى قاۋىپكە اينالىپ, ءوزىن تاربيەلەپ وسىرگەن سەنەكانى نەرون ءولىم جازاسىنا بۇيىردى. بۇيرىقتىڭ ورىندالۋ ءتارتىبى بويىنشا سەنەكا ايەلى ەكەۋى ءبىر بولمەدە قان تامىرلارىن قيىپ قايتىس بولدى. سوكرات تا بۇيرىق بويىنشا ۋ ءىشىپ ءوزىن-ءوزى ءولتىردى. ونىڭ دا جاعالاسقان ادامدارى جوعارى بيلىك يەلەرى ەدى. ال اباي كىممەن الىستى؟ ناداندىقپەن, قاراڭعىلىقپەن, اتا-اتاعا ءبولىنىپ, «باس-باسىنا بي بولعان» توبىقتىنىڭ توبىرىمەن, قالا بەردى ارعىن مەن نايماننىڭ اراسىنداعى بىتىسپەس داۋمەن, ونىڭ اراسىندا, ورىس بيلەۋشىلەرىنىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋعا كەلگەن ۇساق شەندىلەرىمەن ارپالىسىپ ءوتتى. سەمەيدەگى مەدرەسەدەن باسقا ءبىلىم وشاعى جوق, ءبىر اۋىلدىڭ, ءبىر ءوڭىردىڭ شەڭبەرىندە ءومىر سۇرگەن ابايدىڭ ادامزاتتىق فيلوسوفياسىمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە ۇشتاسىپ جاتاتىن ويلارىن ەرەكشە قۇبىلىس – اباي فەنومەنى دەپ اتاماسقا لاج جوق.
دۋلات يسابەكوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
(جالعاسى بار)
