وسىنداي سۇرقيا ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كۇللى رەسەيگە اتى ءمالىم الپاۋىت ستروگانوۆتار اۋلەتى مەن جارماق (ەرماك) دەيتىن قاراقشىلاردىڭ اتامانى ءتىل تابىسادى. شاش ال, دەسە, باس الىپ ۇيرەنگەن جارماقتىڭ قاندىقول جاساعى 1581 جىلدىڭ جازىندا جايىقتىڭ جاعاسىندا ورىن تەپكەن سارايشىقتى شابادى. ورىس جىلناماشىلارىنىڭ جازۋى بويىنشا, قالانىڭ ەكى مىڭعا تارتا حالقىن قىرىپ, سۇلۋ كەلىنشەكتەرىن اپتا بويى ازاپتاپ, تۇگەلدەي زورلاپ ولتىرەدى.
بۇنىمەن توقتاپ قالماي, قالا ماڭىنداعى اۋىل-قىستاق, ەلدى-مەكەندەردى جەر بەتىنەن سىپىرىپ, ءتىپتى كونە زيراتتاردىڭ ءوزىن تۇگىن قويماي قيراتىپ, قۋ سۇيەككە اينالعان مۇردەلەردى كوردەن سۋىرىپ الىپ, تاۋ-توبە ەتىپ, ءۇيىپ ورتەپ جىبەرگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوشپەندىلەر «مىناۋ ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدان قالعان جەر» دەپ ايتاتىنداي بىردە-ءبىر دەرەك قالدىرماعان.
كوزىنە قان تولعان جارماق كەلەسى 1582 جىلدىڭ جازىندا جاساعىن باستاپ ءسىبىر جۇرتىنىڭ استاناسى ەسكەردى (قاشلىق) باسىپ الۋعا اتتانادى. بىرنەشە ايعا سوزىلعان قاندى قىرعىننان كەيىن 26 قازان كۇنى جارماق سىبىرلىكتەردى قۋىپ شىعىپ, قالانى باسىپ الدى. جازۋشى مۇحتار ماعاۋين: «وسى كۇندى (26 قازان) ۇلت تاريحىنداعى ەڭ ازالى كۇن رەتىندە تاريحقا تاڭبالاۋىمىز كەرەك», – دەيدى (قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى.– الماتى, 1995. 147-ب).
ال وسى جورىق جايلى «ۇلكەن سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» العاشقى باسىلىمىندا: «1581-1584 جىلدارى جارماق وتريادى جۇرگەن جەرىن قانعا بوياپ, سىبىرگە جول تارتتى. كوشىم حاندى قۇلاتتى»,- دەپ ونى ءسىبىردى باعىندىرۋشى رەتىندە ماقتاپ, ەرلىگىن اتاپ ءوتىپتى.
كوشىم جەڭىلگەنىمەن, حاندىق قۇرىعان جوق. ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ 1584 جىلى تامىزدىڭ 5-نەن 6-نا قاراعان ءتۇنى ەسكەردە ەسىرىپ جاتقان جارماقتىڭ جاساعىن كوشىمدىكتەر ءبىر تۇندە تارپا باس سالىپ, كوسەمىن ءولتىرىپ, جاساعىن ەرتىسكە تىرىدەي توعىتىپ جىبەرەدى. قالعان قاراقشىلار قاشىپ-پىسىپ اق پاتشانىڭ الدىنا بارادى.
وسى جەڭىستەن كەيىن بۇرىنعى كوشىم حاندىعى قايتادان ەس جيا باستادى. ءىV يۆان قايتىس بولىپ, جاڭادان پاتشالىقتى قولىنا العان فەدور ءى يۆانوۆيچ ءسىبىر حاندىعىنىڭ كۇشەيۋىنەن قورقىپ, قاراقشى جارماق سالعان ءىزدىڭ سۇرلەۋى وشپەي تۇرعاندا, قايتادان شابۋىلدى جالعاستىرۋدى قولاي كوردى. كوپ كەشىكپەي بوريس گودۋنوۆتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا يۆان مانسۋروۆ پەن دانيل چۋلكوۆ باسقارعان قالىڭ قولدى سىبىرگە قاراي اتتاندىردى. بۇلارعا جولاي ۆاسيلي سۋكين باسقارعان قارۋلى مەرگەندەر توبى قوسىلدى. قوسىندار زەڭبىرەكپەن قارۋلاندى.
قىسقاسى, ءسىبىر جاساقتارى ورىس اسكەرلەرىمەن 17 جىل سوعىستى. 1591 جىلى ورىس ۆوەۆوداسى ۆلاديمير ماسالسكي-كولتسوۆتىڭ كۇشەيتىلگەن جاساعى كوشىمگە شەشۋشى سوققى بەردى. السىرەگەن كوشىمدىكتەردى 1595 جىلى ۆوەۆودا دوموجيروۆتىڭ جاساعى دا قيراتا جەڭدى. 1597 جىلى كوشىم حان قالعان-قۇتقان ساربازدارىنىڭ باسىن قوسىپ تارا بەكىنىسىنە شابۋىل جاسادى. بىراق شابۋىلى ناتيجەسىز اياقتالدى. 1598 جىلدىڭ 20 تامىزدا ۆوەۆودا اندرەي ۆوەيكوۆ وب وزەنى بويىنداعى شايقاستا كوشىم اسكەرىن تولىق تالقانداپ, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ كەيبىرىن قولعا ءتۇسىردى.
ورىستار 1591-1595 جىلدار ارالىعىندا ءسىبىر حاندىعىن تولىق باعىندىردى. قىسقا مەرزىم ىشىندە رەسەي پاتشاسى باسىپ العان ولكەلەرگە 22 جەرگە قالا (بەكىنىس) سالىپ ۇلگەردى. اتاپ ايتقاندا, 1586 جىلى شىم-تۇرا قالاسىنىڭ ورنىنا تۇمەن بەكىنىسى, 1587 جىلى توبىل, 1594 جىلى تارا, 1604 جىلى توم (تومسك) بوي كوتەردى.
پروفەسسور ن.فيرسوۆ 1915 جىلى پەتەربوردا جارىق كورگەن ء«سىبىر تاريحىنىڭ مالىمەتتەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «ورىستاردىڭ نەگىزگى ماقساتى ءسىبىردى وتارلاۋ بولدى... بۇل جورىق اقىرىندا قاندىبالاق كوسەمنىڭ (جارماقتى ايتادى) باسىن جۇتسا, سىبىرلىكتەردىڭ قانىن سۋداي اعىزدى. ايتالىق, ءسىبىر پاتشاسى ەدىگەردىڭ تۇسىندا (1555 جىلى) سالىق تولەۋشىلەر سانى 30700 ادام بولسا, ءحVىى عاسىردا باتىس ءسىبىر ولكەسىندەگى جەتى ۋەزدە سالىق تولەيتىن قاۋقارى بار 3000 ادام عانا قالدى»,- دەپ جازادى.
سىبىرلىكتەر 1616 جىلى وتارلاۋشىلارعا قارسى سوڭعى رەت باس كوتەردى. كوتەرىلىسشىلەردى پاتشا اسكەرى قويداي باۋىزداپ, قاتىن-قالاش, بالا-شاعاسىنا دەيىن تۇتقىنعا الدى.
