ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي وسىلاي دەپ وي قوزعاپ وتىرعان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ەستەلىكتەرىنە قاراعاندا, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن ونى بىردە د.ا.قوناەۆ شاقىرىپ الىپ سولتۇستىك وبلىستارعا ىسساپارعا بارۋى كەرەكتىگىن جانە دە ونداعى نەگىزگى ماقسات كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان كوتەرىلىس تۋرالى دەرەكتەر جيناپ اكەلۋ ەكەندىگى تۋرالى تاپسىرما بەرگەن. وسىلايشا جيناقتالعان دەرەكتەر كەيىننەن تاريحشى ە.بەكماحانوۆقا تاپسىرىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگەن بولسا, بالا كەزىنەن تاريح دەسە ەلەڭدەي باستايتىن ەسەنبەرلين ءۇشىن تاريحي رومان جازۋعا كىرىسۋدىڭ باستاماسى بولسا كەرەك. ەڭ قىزىعى, ەسەنبەرلين «قاھار» رومانىن دايىنداعان كەزدەرى, ونىڭ سوڭىنان «الماس قىلىش» پەن «جانتالاس», ودان اسىپ بارىپ «التىن وردا» جازىلاتىنىن, ياعني بۇل تاريحي شىعارمالاردىڭ ۋاقىت وتە بار قازاق وقىرمانى ءۇشىن ەڭ تاڭداۋلى شىعارمالار بولاتىنىن سەزبەگەندەي.
جاقىن ارادا ءبىز «Egemen Qazaqstan» گازەتى ارقىلى گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءاليا بەيسەنوۆانىڭ ء«ال ءفارابيدى ەلىنە قايتارعان اقجان ماشاني» اتتى ماقالاسىمەن تانىسقان ەدىك.
ارينە, ماقالانىڭ ماقساتى العاشقى بەتتە ۇلى عالىم-ەنتسيكلوپەديست, كوزىنىڭ تىرىسىندە اريستوتەلدەن كەيىن «ەكىنشى ۇستاز» اتانعان ءابۋ ناسىر مۇحامەد ءال-ءفارابيدى ناسيحاتتاۋداي بولىپ كورىنگەنىمەن, مازمۇنىنا كەلگەندە ولاي ەمەس. ارينە, بۇعان وكىنىش بىلدىرۋگە بولمايدى. سەبەبى ماقالاداعى نەگىزگى وي – شىعىستىڭ ماقتانىشى بولا العان, الەمدىك عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان دانىشپاننىڭ قىپشاق دالاسىنىڭ تۋماسى ەكەندىگى جانە دە وسىنى دالەلدەۋدى قولىنا العان – قازاق عالىمى اقجان ماشاني ەكەندىگىن وقىرمان قاۋىمعا جەتكىزۋ.
ماقالاسىن «اقاڭ (اقجان ماشاني – ا.ق.) اسا كۇردەلى حح عاسىردىڭ باسىندا قارقارالى ءوڭىرىنىڭ قىزىلسۇيىر دەگەن جەرىندە ماشان بي اۋلەتى شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن... ماسان بي – زامانىندا ارقاعا بەلگىلى ادامداردىڭ ءبىرى», دەپ باستاعان اكادەميك ءا.بەيسەنوۆانىڭ نەگىزگى ويى, ءبىزدىڭ تۇسىنگەنىمىزشە «اقاڭنىڭ ارمانى – فارابي ارمانى. فارابي ارمانى – ۇلتتى دانالىق پەن بەرەكەگە جەتكىزۋ».
كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قولداۋىمەن قوعامدا «ايتقانىم – ايتقان» مازمۇندى بيلىك ءوزىنىڭ شارىقتاۋ دارەجەسىنە جەتكەن ۋاقىتتا ەسىمى شىعىستان شىققان دەگەن جالپى اتاۋمەن شەكتەلىپ, ءتىپتى كەيدە كەڭەستىك ەنتسيكلوپەديالاردىڭ بەتتەرىنەن تابىلماي جاتقان زاماندا ءال-ءفارابيدىڭ كىم, قايدان شىققانى جايلى وي ايتۋ, ونىڭ ەڭبەكتەرىن رەتكە كەلتىرۋ – تاپتار كۇرەسىنە نەگىزدەلگەن ماركستىك-لەنيندىك تەوريانى مويىنداماۋمەن بىردەي بولاتىن. ستالين ومىردەن وتكەننەن كەيىن قوعامدىق قاتىناستارعا اسەرىن ءسال دە بولسا السىرەتكەندەي كورىنگەن بۇل تەوريا, اراعا ون جىلداي ۋاقىت سالىپ بارىپ كەڭەستىك جۇيەنى رۋحاني تۇرعىدان كۇشەيتۋدىڭ جاڭا جولى – ەۋروتسەنتريستىك باعىتتاعى اعىمدى ەرەكشە جول دەپ تاپقان بولسا, بۇل باعىت اسىرەسە شىعىستانۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە, مىسالى, مىندەتتى تۇردە عىلىمعا جات, كەڭەستىك يدەولوگيامەن جاناسا المايتىن «پانتيۋركيزم», «پانيسلاميزم» ساناتتارىنا جاتقىزىلىپ كەلدى.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە باستالعان «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىقپەن كۇرەستىڭ» سالدارىنان قازاق زيالىلارى م.اۋەزوۆ پەن ا.جۇبانوۆ امالدىڭ جوقتىعىنان باسقا ەلدى پانالاپ, تاريحشى ب.سۇلەيمەنوۆ جازىقسىزدان-جازىقسىز جۇمىستان قۋىلعان. قازاق حاندىعى مەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ جەتەكشىسى كەنەسارىنى دارىپتەگەن دەگەن ايىپپەن تاريحشى ە.بەكماحانوۆ باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ بار قاھارى «از ي يا» كىتابى ءۇشىن جاس اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتى ءۇي قاماققا العان.
1970 جىلداردىڭ باسىندا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى كەزىمىزدە قازاق تاريحشىلارىن ماماندىقتارىنا ساي عىلىمي جەتىستىكتەرگە جەتە الماي, جالعان دەرەكتەر جيناستىرۋدا دەگەن ماعىنادا جازىلعان ماقالامەن (قاتەلەسپەسەك «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتى بولۋ كەرەك) ءبىزدىڭ دە تانىستىعىمىز بولعان. سول كەزدە تۇسىنبەپپىز. ايتىلعان ماقالا قازاق تاريحشىلارىن مۇقاتۋ ءۇشىن, ولاردىڭ بەدەلىن تومەندەتۋ ماقساتىندا جازىلعان بولسا كەرەك.
زەرتتەۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ت.ءساتبايدىڭ ايتۋىنشا, 1972 جىلى الماتىدان الىس ەمەس تاعالتاس سايى دەگەن جەردەن تابىلعان, بەتىنە بەيتانىس بەلگىلەر تۇسىرىلگەن ۇلكەن تاس تابىلعانى تۋرالى حابار عالىمدارعا جەتىپ, كەيىننەن ول تاس استاناعا جەتكىزىلەدى. تاستاعى بەلگىلەر تاريحي قۇندىلىقتارى بار ارتەفاكتىلەر تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, تاستىڭ بەتىنە قاشاپ جاسالىنعان بەلگىلەر بىردەن-اق قازاق تايپالارى مەن رۋلارىنىڭ تاڭبالارى رەتىندە, عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋگە لايىقتى نىسان نەگىزىندە تانىلعان. ءبىراز عالىم ءبىرشاما ماراپاتقا دا ىلىككەن سەكىلدى. ءبارى دە جاقسى بولىپ كەتەر مە ەدى, ەگەر عالىمدار اراسىنان شىققان قىزعانشاق بىرەۋ «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ مەنشىكتى تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا الماتىعا «زوردىڭ كۇشىمەن جەتكىزىلگەن كەرەمەت دۇنيە» بۇكىل كەڭەس وداعىنا جالعان دەپ جاريالانىپ كەتۋدىڭ سالدارىنان ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ سوزدەرىمەن ايتقاندا «ورىس تاريحىنان جۇزدەگەن ادام ەسىمدەرىن اتاپ بىلەتىن» قازاق تاريحشىلارى جاساندى تۇردە ء«وز تاريحىنا كەلگەندە تاريحي ەسىمدەردى ون ساۋساقتان اسىرا المايتىنداي» دارەجەگە جەتكىزىلىپ جاتقان. ءتىپتى كەيبىر وداقتاس رەسپۋبليكالار تاريحشىلارى سوناۋ كونە زامانداردا قىپشاق (قازاق – ا.ق.) دالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, بارا-كەلە الەمدىك وركەنيەتكە كەرەمەتتەي ۇلەس قوسقان ۇلىلاردى زاڭسىز مەنشىكتەنىپ بارا جاتقاندارى «سۇرىنگەنگە جۇدىرىقتاي» بولىپ جاندارىنا قاتتى باتىپ جاتقان ساتتە, اقجان ماشاني ەسىمدى الماتىلىق عالىمنىڭ ءال-فارابي تۋرالى ايتقان ويلارى مەن جاساعان ءىس-ارەكەتتەرى «تۇڭعيىق جەر استىنان جارقىراعان ساۋلەدەي» (و.سۇلەيمەنوۆ) اسەر ەتسە كەرەك.
سونىڭ ىشىندە, 1971 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن يۋنەسكو-نىڭ ءال-فارابيگە ارناپ وتكىزىلگەن 13-ءشى كونگرەسىندە ۇلى عالىمنىڭ 1100 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ الماتىدا وتكىزىلۋى تۋرالى قابىلدانعان شەشىمى – اقجان ءماشانيدىڭ ەڭ ناتيجەلى جەڭىسى ەدى. عالىم زاداش دۇكەنباەۆانىڭ ايتۋىنشا, اقاڭنىڭ توڭىرەگىنە زيالى قاۋىم توپتاسا باستاعان. سولاردىڭ ءبىرى – جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين بولۋى مۇمكىن.
بۇعان ءبىرىنشى دالەلىمىز ەسەنبەرليننىڭ ء«ابۋ ناسىر مۇحامەد ءال-فارابي» پوەماسى.
الادى بىرەۋ شىڭدى, بىرەۋ ءوردى,
تاۋبە ەتەر بىرەۋ ەسىك, بىرەۋ ءتوردى.
شىعىستىڭ شىڭى مەنەن ءتورىن العان,
دۇنيەگە اسىلدىڭ ءبىر ءپىرى كەلدى.
وسىلايشا قوعامنىڭ نازارىن «ارمانى ۇلتىن دانالىق پەن بەرەكەگە» شاقىرىپ وتىرعان فارابيگە كەنەتتەن اۋدارۋىنا اقجان ءماشانيدىڭ ماسكەۋ مەن الماتى شەنەۋنىكتەرىنىڭ الدىنان تالاي ءوتىپ بارىپ, ءفارابيدىڭ قازاق دالاسىنىڭ پەرزەنتى ەكەندىگىن دالەلدەپ شىعۋىنىڭ اسەرىنەن بولار.
ەكىنشىدەن, اكادەميك ءاليا سارسەنقىزى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا اقجان ءماشانيدىڭ قارقارالىلىق ەكەندىگىن ايتا وتىرا, زامانىندا عىلىمنىڭ شىڭىنا كوتەرىلە العان, سوڭىندا 160-تان اسا تراكتات قالدىرعان, ءوزىن اريستوتەليزمنىڭ شىعىستاعى باستى وكىلى دارەجەسىندە كورسەتە بىلگەن دانىشپاننىڭ ورتاعاسىرلىق ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ورتالىعى – ايگىلى وتىرار قالاسىنان ەكەنىن كورسەتكەن زەرتتەۋشى اقجاننىڭ ارعى اتاسى تۋرالى جازۋشى ەسەنبەرليننىڭ رومانىندا ايتىلعانى تۋرالى مالىمەت بەرگەن.
«قاھار» رومانىندا جازۋشىنىڭ بەرگەن سيپاتتاماسى بويىنشا «ماسان (ماشان) قارقارالىداعى اتى شىققان بي, قاراكەسەك قازداۋىستى قازىبەكتىڭ ۇرپاعى.
بۇل ارادا الايدا كۇماندى جەر دە جوق ەمەس. نەگە ماسان بي؟! بۇل سۇراققا جاۋاپتى كەلەسى جولداردان بايقاۋعا بولاتىنداي. «ماسان اقساقالدىڭ دا ءبىر ءبۇيىرى كەنەسارىعا تارتىپ تۇراتىن... تۋعان نەمەرەسى ەسىركەنگە دە وسىنداي ءتالىم-تاربيە بەرەتىن». جازۋشىنىڭ ويىنشا ماسان اقساقالدىڭ نەمەرەلەرىنە وسيەت قىلىپ ايتار تاربيەسىنىڭ نەگىزى «نە بولساڭ دا جۇرتىڭمەن بول, ەگەر جۇرتىڭ كەنەسارىڭا ەرىپ كەتسە, دالادا قالعان جالعىز قازداي نە قىزىق كورەسىڭ؟ ونان دا ۋ ىشسەڭ دە, سۋ ىشسەڭ دە ءوز ۇيىرىڭنەن ايرىلما» دەگەن قاعيداعا نەگىزدەلگەن بولسا كەرەك.
ءوزىنىڭ ماسان بي دەپ وتىرعان كەيىپكەرىن ەسەنبەرليننىڭ وسىلايشا اتاۋىندا ءبىر سەبەپ, ءبىز شامالاپ وتىرعانداي, ماسان ءبيدىڭ نەمەرەسى ەكەن دەپ وتىرعان ەسىركەگەن اتتى جاس جىگىت. ورىسشا ءبىرشاما ءبىلىمدى. وسى سەبەپتى ونى اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى, ەسەنبەرليننىڭ بولجامىنشا, وزىنە كەرەك قىلىپ وتىر. بىراق «...ەسىركەگەن جاس تا بولسا, ساناسى ەرتە ويانعان جىگىت... كەنەسارى مەن ونىڭ باتىرلارى جايىندا ەستىگەن اڭگىمەلەر كوپ ەلىكتىرەتىن... وسە كەلە, قازاق دەگەن ەلىنىڭ ۇلتتىق تۋىن كوتەرەتىن ەڭ العاشقى وقىعانداردىڭ ءبىرى بولاتىن...».
ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا وسى جەردە جازۋشى ەسەنبەرلين روماننىڭ حرونولوگياسىنان شىعىپ كەتىپ وتىرعانداي كورىنىپ قالادى. ول بولاشاقتاعى – الاش ماسەلەسى. بولاشاقتاعى الاش قوزعالىسى تۋرالى تريلوگيادا ايتىلماعان. ەندەشە نەگە بۇل ماسەلە ەسىركەگەن ارقىلى ەلەس بەرۋدە؟!
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ كوزى تىرىسىندە باسپادان شىقپاي قالعان «مۇحيتتا جۇزگەن قايىق» رومانىنداعى باس كەيىپكەردىڭ ويىنشا: «تاريح – جاي عانا قوسىلعىشتاردىڭ قوسىندىسى ەمەس». ەندەشە, ەسەنبەرليننىڭ عاجايىپ قۇبىلىستارعا تولى تاريحي شىعارمالارىنىڭ كەرەمەتتىگى دە اۆتوردىڭ كەيدە جازبا دەرەكتەرگە ەنىپ, ال باسىم كوپشىلىگىندە قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ كەلە جاتقان الماس قىلىشىن رەت-رەتىمەن سيپاتتاۋ بولسا, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سول شەشىمگە ەسەنبەرليندى ەرتىپ اكەلگەن كەشەگى ماشان ءبيدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى اقجان ءماشانيدىڭ ارقاسىندا ۇلتىنىڭ ۇلىنا اينالعان ءال-فارابي بولۋىنا تاڭدانۋعا بولمايدى.
«كوشپەندىلەر» تريلوگياسى اۆتورىنىڭ فارابي – ماشان بي – ەسىركەگەن – اقجاندى ءبىر قاتارعا قويىپ قاراستىرۋىنان ەرتە زاماننان باستاما الىپ, بۇگىنمەن شەكتەلمەيتىن تاريحي ساباقتاستىقتى ەلەستەتۋگە بولادى. ول ۇلتتىڭ بىرلىگى («الماس قىلىش») ارقاسىندا ساياسي ساحناعا شىعىپ, دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسىنا العا جىلجۋدىڭ ءتيىمدى دەگەن باعىتتارىن انىقتاۋ جولىنداعى ارەكەتتەر («جانتالاس»), «قانمەن جەلىمدەلگەن» مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرى («قاھار»).
جولى بار كەرۋەننىڭ ءالى تالاي,
جىلجيدى ول, يزەڭ-يزەڭ العا قاراي.
قىپشاقتىڭ جاس ۇلدارىن نە كۇتىپ تۇر,
قارا ءتۇن الدە تاڭ با اتقان اراي؟
ەسەنبەرليننىڭ «فارابي» پوەماسىنان بولاشاقتا جازىلۋعا ءتيىستى ۇلكەن ءبىر شىعارمانىڭ تۇجىرىمداماسىن, ونىڭ ىشىندەگى نەگىزگى وي – «ەۋروتسەنتريستىك» كونتسەپتسيا ارقىلى وركەنيەتتەن ەش حابارى جوق توبىردىڭ («يمپرام») كەنەتتەن ورتالىقتانعان مەملەكەت قۇرۋىندا (قازاق حاندىعى) ەشقانداي زاڭدىلىق جوق, ەندەشە قازاق تاريحشىلارىنىڭ قازاق تاريحىن جاسايمىز دەپ جۇرگەندەرى بوس اۋرەشىلىك – دەگەندەرگە توسقاۋىل قويۋ.
نەگە فارابي؟ ويتكەنى:
سەنى تۋعان كونە تاريح, كونە حالىق,
ءبىر كەزدە بۇل دا الەمگە توككەن جارىق.
تونگەندە تالاي جاۋى «قۇرتامىن» دەپ,
شىعا العان تاۋدى بۇزىپ, تاستى جارىپ.
تاڭداندى جەردىڭ ءجۇزى, قايران قالدى,
قانداي جۇرت تاپتى دەپ بۇل كەرەمەتتى؟!
ال جۇرتىڭ باستاپ سوناۋ ەسكى ساقتان,
ارگيپەي, ماسساگەت پەن ساۋراماتتان.
عاسىرلار بويى ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋدىڭ» ارقاسىندا بابالاردان وسيەت بولىپ قالعان جەرگە شارۋاشىلىقتىڭ كوشپەلى دە, وتىرىقشىلىق تاسىلدەرىن ءبىر-بىرىنە سايكەستەندىرە وتىرىپ, تابيعاتتىڭ زاڭدىلىقتارىنا بەيىمدەلە كەلە يە بولىپ وتىرعاندا, جاۋ شابا قالسا ەلى مەن جەرىن قورعاۋدىڭ جولى «بىلەكتىڭ كۇشى, نايزانىڭ ۇشىندا» دەپ ءتۇسىنىپ كەلگەن قازاق, زاماننىڭ كۇرت وزگەرىپ بارا جاتقانىن, ەندى كەلىپ جەرىنە قىزىققانداردىڭ «وتتى مىلتىقتارىنا», قۋلىققا تولى ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋ قاجەتتىلىگىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن ۋاقىتتان باستاپ ەرەكشە سەزىنگەن.
رەسەيدىڭ يمپەريالىق ساياساتىنان تۋىنداعان نارازىلىق ارەكەتتەردىڭ ەڭ شارىقتاۋ شەگى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس سيپاتىنا يە بولىپ, ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى كەنەسارى حان سەكىلدى, پاتشا وكىمەتىنىڭ الدىنا ساياسي تالاپتار قويا باستادى. ءيا, كەنەسارى ورىس جازالاۋشىلارىنىڭ قالاۋىمەن جازالاندى. «قاھار» رومانىن «...عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ جەرى, سۋى, تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قازاق اتتى كوشپەلى كوكجالداردىڭ ەڭ سوڭعى كوشى ەدى», – دەپ قورىتىندىلاپ وتىرسا دا, جازۋشىنىڭ نەگىزگى ويى اياقتالماعانداي. قازاق دالاسىنداعى ازاتتىق قوزعالىستارىن ۇيىمداستىرۋشىلار ەندى ەسەنبەرليندەگى ماسان ءبيدىڭ تاربيەسىندە وسكەن «ەسىركەگەن سەكىلدى ءبىلىمدى, ۇلتتىق يدەيانى قانىنا ابدەن سىڭىرگەن», اباي بابامىز اڭساعانداي «تولىق ادامدارمەن» بىرگە جاندانا تۇسۋگە ءتيىستى. كەشەگى ورىس-كەڭەستىك تاريحناماسىندا «قانىشەر, باۋكەسپە» وبرازىنان شىعا الماعان كەنەسارىنىڭ ورنىنا يمپەريالىق ساياساتتىڭ زاردابىنان ساياسي ساحناعا شىعۋعا ءماجبۇر بولعان جاڭا كەنەسارىلار كەلە جاتتى...
امانگەلدى قاشقىمباەۆ,
بعم مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
