تاريح • 13 مامىر، 2020

الاش اقساقالىنىڭ وسيەتى

93 رەت كورسەتىلدى

1992 جىلدىڭ مامىر ايى ەدى. ءبىر شارۋامەن وسكەمەن قالاسىنا بارىپ، سونداعى قوناق ۇيلەردىڭ بىرىنە تابان تىرەدىك. كەشتەتىپ دالاعا شىقساق، قوناق ءۇيدىڭ ماڭايى تولعان ساقشى-قوسشىلار. «نە بولدى؟» دەسەك، ءبىز جاتقان قوناق ۇيگە تۇركيادان اسا قادىرلى مەي­مان كەلىپ ءتۇسىپتى. مىنا شاپقىن سول ادامنىڭ «قامى» كورىنەدى. بوپتى، دەدىك تە، ءوز جايىمىزعا كەتتىك... قونىسىمىزعا قايتا ورال­ساق ماناعى دالاداعى دۇرلىگىس ءبىز جاتقان قاباتقا كوشىپتى. ساق­شى-قوسشىلار وسىندا ءجۇر. سەبەبى، قادىرلى قوناق بىزبەن كورشى بول­مە­دە ەكەن.

باستاپقىدا، قىزمەتتىك-ىس­كەر­­لىك شارۋامەن جۇرگەن كوپ تۇ­رىك­تىڭ ءبىرى شىعار دەپ اسا ءمان بەرمەدىك. دەسە دە، پەندەاۋي قىزىعۋشىلىق قالعان با، قا­دىرلى قوناقتى ءبىر كورمەككە ىن­تامىز اۋىپ، اقىرىن بارىپ بارلاي-شولىپ بايقاساق... و، جاساعان، كۇللى جۇرت تۇرىك دەپ دۇرلىگىپ جۇرگەن قوناق كادىمگى ءوزىمىزدىڭ حاليفا التاي اتامىز ەكەن. جارىقتىق كوزىمە وتتاي باسىلدى. ءبىر كورۋ ارمان بوپ جۇرگەن ارداقتى قاريانىڭ كەزدەسكەن جەرىن قارامايسىز با!. «اسسالاۋماعالەيكۋمدى» ازانداتا سوزىپ، ءيىلىپ بارىپ اتانىڭ ىستىق الاقانىن قوس قولداپ قىم­قى­را ۇستادىم. اتامىز باسەڭ داۋىسپەن سالەمىمدى الدى. شۇيدەسى ەڭكىش تارتقان جۇقالتاڭ ادام ەكەن، «بۇل كىم بولدى» دەگەندەي، بە­تى­مە باجايلاپ قاراپ الدى دا، ءۇنسىز وتىرا بەردى.

 قاسىندا جارى ءباتىش اپا ء(بيباتىش جۇنىسقىزى) بار ەكەن. قايتا اپامىز: «تورلەت، قاراعىم، قاي­دان ءجۇرسىڭ؟» دەپ، قازاقى ادەتپەن ءجون سۇراي قالعانى. ماعان دا وسى سۇراق كەرەك ەدى... قاي­دا تۋىپ، قايدان كەلگەنىمدى ايتىپ سارنادىم كەپ. اتامىز ءۇنسىز تىڭداپ وتىر. ءبىر كەزدە بۇرىلىپ قارادى. – ءجون، قارا­عىم، قوبدا بەتىنىڭ قازاعى ەكەن­سىڭ عوي، – دەپ اڭگىمە اۋانىن ءوزى كەڭىتىپ، انا-مىنانى سۇراپ، اڭگىمەنىڭ كوشى تۇزەلگەندەي بولعانى. مەن دە قاراپ قالماي، اق­ساقالدىڭ بۇل قالاعا نەگە كەل­گەنىن سۇرادىم. جارىقتىق كوپ­تى كورگەن كورىك كەۋدەسىن ءبىر كوتەرىپ قويىپ، شاناعى كەپكەن كونە دومبىرانىڭ ۇنىندەي قوڭىر داۋىسىمەن ءسوز باستادى. مەنىڭ تۇسىنگەنىم: اتامىزدى بالا كەزىندە وقىتقان رۋى نايمان-سارىجومارت ۇستازى بولعان ەكەن. سول كىسى 1960-شى جىلدارى ارعى بەتتەن وسى جاققا ءوتىپتى. سونى ىزدەپ كەلگەن بەتى. ءتىرى بولسا كوزىن كورىپ باتاسىن الماق، جوق بولسا ءۇرىم-بۇتاعىن تاۋىپ باتاسىن بەرمەك.

وسى ماسەلە بويىنشا ەرتە­ڭىن­دە اتام ەكەۋمىز ىزدەۋدى باستادىق. الدىمەن وبلىستىق «ديدار» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا باردىق. ول جەردە قالانىڭ زيالى قاۋىم وكىل­دەرى جينالىپ كۇتىپ وتىر ەكەن. بارلىعىمىز فوتوعا تۇستىك (سۋ­رەتتە). اقساقال ۇستازىنىڭ دە­رەگىن دە تاپتى. ەرتەرەكتە كۇر­شىم جاقتا قايتىس بولىپتى. كەيىن جارىقتىق سول ۇستازىنىڭ نەمەرە قىزىن ادەيى الماتىعا الدىرىپ، ءوزىنىڭ ۇيىندە تۇرعىزىپ، وقۋىن اياقتاتتى. ءوز باسىم ءالى كۇنگە دەيىن وسى وقيعانى ەسىمە الامىن. ۇستازعا دەگەن نەتكەن قۇرمەت، نەتكەن ادالدىق...

كۇن بەسىن اۋعاندا اتاممەن بىرگە قونالقى ورىنعا كەلىپ جاي­عاس­تىق. بۇل كىسىلەر تاڭمەن تالاسا جولعا شىقپاقشى. سودان قاراپ وتىرماي اڭگىمە ءوربىتتىم. ءبىر جىل بۇرىن وت ورنىمنان ۇشىپ اتاجۇرتقا قونىس تەپكەنىمدى ايتا كەلىپ، تۇرمىستىق جاعدايدىڭ ونشا بولماي تۇرعانىن، «اتا­مە­كەن دەپ اڭساپ جەتكەندە...» دەپ وزىمشە ىشتەگى شەر-شەمەندى توگىپ جاتىرمىن. اتام جارىقتىق ءۇڭى­لىپ بەتىمە قارادى (بۇل نە ايتىپ كەتتى دەگەندەي). ورنىنان تۇرىپ كەلىپ قارسى الدىما وتىردى.  قاراعىم، – دەدى. – سەن باقىتتى ادامسىڭ، مەن سياقتى جەر الەم­دى شىرق اينالىپ، ءتىسى بارعا تىس­تەتىپ، ازۋى بارعا الدىرىپ، ار­مان بولعان اتامەكەنگە زورعا جەتىپ وتىرعان جوقسىڭ. مەنى تىڭدا، شىراعىم، 1930 جىلدارى التايدان اۋا كوشىپ گانسۋ ولكەسىنە كەلگەندە ءبىز 18000 ادام ەدىك. وسىلاردان 5000 ادام تيبەتكە ءتىرى وتتىك. 1941 جىلى ۇندىستانعا 3000 ادام ءوتىپ، 1942 جىلى وسىدان 1000 ادام عانا ءتىرى قالدىق. اقساقال وسىنى ايتىپ، تەرەڭ كۇرسىندى. وتكەن ءومىرى، باستان كەشكەن قيىن كۇندەرى ەلەس بەرسە كەرەك. ءۇنسىز قالدى. ازدان سوڭ ەڭسەسىن قايتا تىكتەپ الىپ:

 – 1941 جىلدىڭ كۇزىندە بو­سىپ ءجۇرىپ ءۇندىستاننىڭ مۇزا­پار-ابات قالاسىنا زورعا جەتتىك. قالا­نىڭ اينالاسىن قالىڭ قا­راعايلى تاۋ قورشاعان. ءبىز وزەن­نىڭ بەرگى شەتىنە شاتىر تىگىپ ورنا­لاستىق. كۇندە جاڭبىر. سۋ تامشىلارى باسپانامىزدان ءوتىپ، كورپە-جاستىق، كيىم-كە­شەك تۇگەل كوگەرىپ كەتتى. الدى يىستەنىپ ءشىري باستادى. «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەندەي، ۇزاق جاۋ­عان جاڭبىردىڭ سالدارى ما، جاپ­پاي اۋرۋ-دەرتكە ۇشىرادىق. اۋرۋدىڭ سىرىن ەشكىم بىلمەيدى. كوپ ادامدار ەسىنەن اۋىسىپ جىن­دانىپ كەتتى. بىرەۋلەردىڭ بەت-اۋزى ءىسىپ، تۇلابويىنا جارا قاپ­تاپ، ءتىپتى تىرىدەي تىستەرى ءشىرىپ كەتكەندەر قانشاما. كۇن سايىن ون­شاقتى ادام اجال قۇشادى. ول­گەن ادامدارىمىزدى قالالىق زيراتقا نەمەسە قونىس سىرتىنا جەرلەتپەيدى، ۇلىقسات جوق. شاتىردىڭ سىرتىندا قارۋلى اسكە­ري كۇزەت. امالسىز ولگەن ادام­داردى شاتىرلاردىڭ ارا­سىن­داعى بوس جەرلەرگە كومىپ، ءوزىمىز ولاردىڭ زيراتىن جاستانىپ، ولگەندەرمەن بىرگە ءومىر سۇر­دىك. بىتىرەتىن جۇمىسىمىز كۇنى بويى تەك زيرات قازۋ. مۇل­دە ءتۇتىنى ءوشىپ قالعان وتباسىلار دا بولدى... وسىلاي ءۇندىستان مەن پاكىستاندا 12 جىل تۇردىق. ەشكىم ءبىزدى ازاماتتىققا قابىل­دا­مادى. جانىمىزدى جالداپ كۇن كوردىك. ەل بوتەن، جەر بوتەن، سالت بوتەن ەلدە ءومىر ءسۇرۋدىڭ قيى­نىن باستان وتكەردىك. العاش بار­عان التى جىلدا ايەل زاتىنىڭ جاتىرى شوشىنىپ، بىردە-ءبىر نارەستە دۇنيەگە كەلمەدى. ەگەر ءبىر جاققا كوشپەگەندە سول كۇيى تۇقىم-تۇياعىمىز قۇرىپ جوعالار ەدى... شىراعىم، قۇداي بەرگەن قۇتتى شاڭىراعىڭا رەنىش ايتۋشى بولما! قازىرگى ازاتتىقتىڭ قادىرىن بىلمەسەڭ، ەشقاشان ەل بولمايسىڭ، بالام! تىنىشتىق بار جەردە باق تۇرادى، دەپ اتالىق وسيەتىن ايتتى.

 * * *

اتامنىڭ بۇل اڭگىمەسى سول كەزدە قاتتى اسەر ەتتى دەپ ايتا الماي­مىن. بىراق، ءبىر ءۇتىرىن قال­دى­رماي جازىپ الىپپىن (قول­جازبا ءالى ساقتاۋلى). بىراق بۇل ءسوز كوكەيىمدە ارقاشان جاڭ­عىرىپ ءجۇردى. كەيىن، ءتىپتى بەرتىندە تۇسىنگەندەي بولدىم. اتام جارىقتىق ازاتتىقتىڭ نە ەكە­نىن، باسىندا ءوزىنىڭ جەكە شاڭى­راعى بار تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋ­دىڭ قادىرى قانشا قىمبات ەكەنىن، تەرەڭ دە، تولىق تۇسىنگەن ءھام سونى ءومىر بويى اڭساعان جان ەكەن. سوندىقتان دا، قازاق ەلىنىڭ اماندىعىن تىلەپ، كوزى جۇ­مىلعانعا دەيىن ەل-جۇرتتى جاقسىلىققا شاقىرۋدان تايما­دى.

سوناۋ 1992 جىلى تابانىنىڭ ءىزى قالعان وسكەمەندە بەرتىندە ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن مەشىت تۇر­عىزىلدى. سول مەشىتكە وقى­مىستى ءدىندار، اعارتۋشى، حا­لىق­ارالىق «الاش» ادەبي سىي­ل­­ىعىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى حا­لي­فا التايدىڭ ەسىمى بەرىلدى. قازاق ايتاتىن: «جاقسىنىڭ اتى، عا­لىمنىڭ حاتى قالادى» دەگەن وسى شىعار.

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق اۋرۋدان ايىقتىرمايدى

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

پنەۆمونياعا باسقا اتاۋ بەرىلۋى مۇمكىن

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

كوروناۆيرۋس ىندەتى 3 كەزەڭنەن تۇرادى

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار