جولدار جاتىر اياقتالماي, باستالماي...
بىرازعا دەيىن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ بەتى بەرى قاراماي قويعاندىقتان, باس باسىلىم بەتىندە «قىرىقاياق نەگە كەشىكتى؟» سىندى كولەمدى ماقالامىزدا سىنعا ۇشىراعان ماڭعىستاۋ جولدارى بۇگىندە ءبىراز قالىپقا ءتۇستى – بىرنەشە جولاقتى, ساپاسى مەن قۇرىلىمىنا قاراي ۇلكەندى-كىشىلى دەڭگەيلەرگە بولىنەتىن جولدار سالىنىپ, حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 2948 شاقىرىمدى قۇراسا, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى – 1020 شاقىرىم, ال 1928 شاقىرىم جول – وبلىستىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە.
ءوڭىر جولدارىندا وتكەن جىلى 107,7 شاقىرىم جولعا اسفالت جابىندىسى توسەلىپ, 150 شاقىرىمدى قۇرايتىن 4 جوبا تولىعىمەن اياقتالدى. ۇزىندىعى 22 شاقىرىمدى قۇرايتىن «قۇرىق – پورت قۇرىق» اۆتوجولىن رەكونسترۋكتسيالاۋعا 8,2 ملرد تەڭگە جۇمسالسا, 54 شاقىرىم «شەتپە – ۇشتاعان» جولىنا 946 ملن تەڭگە جۇمسالعان. سونداي-اق 668 ملن تەڭگەگە 88-154 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى «اقتاۋ – فورت-شەۆچەنكو – قالامقاس كەن ورنى», 138 ملن تەڭگەگە 8 شاقىرىمدىق «وندى اۋىلىنا كىرەبەرىس» جولدارىنا ورتاشا جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. ودان وزگە 275,4 شاقىرىمدى قامتيتىن 7 اۆتوموبيل جولدارىنىڭ رەكونسترۋكتسياسى مەن جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ جوسپارلاندى. بيىل 59,6 شاقىرىمدى قامتيتىن حگمز جول قيىلىسىنان №23, 24, 28 «ا» شاعىن اۋداندارىنىڭ قيىلىسىنا دەيىنگى №55 اۆتوجولىن قايتا قۇرىلىمداۋ, «شەتپە – تيگەن» اۆتوموبيل جولىن ورتاشا جوندەۋ, ماەك سۋ جيناۋ كانالىنان «قۇرىق» پارومدى كەشەنىنە دەيىنگى اۆتوموبيل جولىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ماەك سۋ العىشىنان باستاپ قۇرىق تەڭىز پورتىنا دەيىنگى اۆتوموبيل جولىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, اقتاۋ قالاسىنىڭ ومىرزاق ەلدى مەكەنىنەن جىلى جاعاجايعا دەيىنگى اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسى سىندى 5 جوبانىڭ قۇرىلىسى جالعاسادى. جانە «فورت-شەۆچەنكو – تاۋشىق – شەتپە», «وندى اۋىلىنداعى لاگەرگە كىرمە جول», «ەراليەۆ ستانساسىنا كىرمە جول», «شايىر اۋىلىنا كىرمە جول», «جارمىش اۋىلىنا كىرمە جول», «سىڭعىرلاۋ اۋىلىنا كىرمە جول», «جاڭاوزەن – قۇلاندى» اۆتوموبيل جولى», «قىزىلوزەن اۋىلىنا كىرمە جول», «تاۋشىق اۋىلىنا كىرمە جول», «ماڭعىشلاق ستانساسى – كارەر-400», «جاڭاوزەن قالاسىنا كىرمە جول» مەن «جاڭاوزەن ستانساسىنا كىرمە جول» اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ورتاشا جوندەۋ سەكىلدى 95,2 شاقىرىمدى قامتيتىن 12 جاڭا جوبانىڭ جۇمىسى باستالادى. اتالعان تراسسالاردىڭ بارلىعى كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعان. ۋاقىتىندا جوندەۋ كورمەگەن سوڭ توزىعى جەتىپ, كولىكتىڭ جۇرۋىنە جارامسىز جاعدايدا بولعان جولداردىڭ قالىپقا كەلتىرىلەتىنى قۋانتادى.
– اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان 2019 جىلى ەلىمىزدە «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى قابىلداندى. جوبا اياسىندا بەينەۋ, شەتپە جانە ماڭعىستاۋ اۋىلدارىندا 24,3 شاقىرىم جول ورتاشا جوندەۋدەن ءوتتى, ماڭعىستاۋ اۋىلىندا 7,5 شاقىرىم جاڭا جول سالىندى. وسى جىلى بەينەۋ, اقشۇقىر, قىزىلتوبە, باياندى, باسقۇدىق اۋىلدارىندا 4 ملرد تەڭگەگە 46,1 شاقىرىم جول سالىنادى جانە 47,4 شاقىرىم جول ورتاشا جوندەۋدەن وتكىزىلەدى, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولات ەرەجەپوۆ.
دەمەك, جول سالاسىندا بىتكەن ءىس تە بار, بىتىرەر ءىس تە از ەمەس.
مەردىگەر ءۇنسىز
ايتسە دە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىندا وزەكتىلىگىن جويماعان اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇرىلىسى مەن ساپاسى ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ءۇشىن دە ماڭىزدى مىنبەرىنەن تۇسكەن جوق. جول احۋالىن جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەت قازىناسىنان جىل سايىن كەمى 700 ملرد تەڭگە شاماسىندا قارجى بولىنەدى ەكەن. قوماقتى قاراجاتتىڭ ماقساتتى جۇمسالىپ, ناتيجەلى يگەرىلۋىن وكىلەتتى ورگاندار قاتارىندا «جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى دا قاداعالاپ كەلەدى. اتالعان كاسىپورىننىڭ ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ ماماندارى ءوڭىر كولەمىندە ءجۇرىپ جاتقان كولىك جولدارىنا قىسى-جازى رەيدتىك تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ, سىنامالار الادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار تاراپىنان مەكەمەنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارىنا كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش-حاتتار نەگىزىندە دە كەشەندى جۇمىس اتقارىلۋدا.
جول دەمەكشى, ماڭعىستاۋدا «جىڭعىلدى – شايىر – شەرقالا» جول ۋچاسكەسى قۇرىلىسى تۇرعىنداردىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالدى. قارجىنىڭ 90 پايىزى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن, نەبارى 29 شاقىرىمدىق جول قۇرىلىسى باستالعالى ءۇش جىل, الايدا حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلادى دەگەن قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ «جىرى» كوپ. ياعني قۇرىلىستى ساپالى سالۋعا جانە مەرزىمىندە بىتىرۋگە مىندەتتى مەردىگەر مەكەمەنىڭ جۇمىسىنان شىققان ءمىن ماسەلەگە اينالىپ كەتتى. جوباعا جاۋاپتى «التىنقۇرىق» مەردىگەر مەكەمەسىنە جول ساپاسىنا قاتىستى بىرنەشە رەت ەسكەرتۋلەر بەرىلگەنىمەن ءالى كۇنگە ورىندالماي كەلەدى. ناقتى ايتساق, جەرگىلىكتى ۇلتتىق ساپا ورتالىعىنىڭ زەرتحاناسىندا تالدانعان سىنامالار نەگىزىندە باستاپقىدا مەردىگەر تاراپقا جولدىڭ اسفالت-بەتوندى جابىندىسى شەكتەن تومەن ەكەندىگى تۋرالى ەسكەرتۋلەر بەرىلگەن. ەكى رەت جولدانعان قىزمەتتىك حاتقا قىڭق ەتپەگەن مەردىگەر مەكەمەنىڭ ۇنسىزدىگىن ەشكىم تۇسىنە الار ەمەس. وزىنە جولدانعان زەرتحانا قورىتىندىسىمەن كەلىسپەگەن جاعدايدا تالداۋ جاساتىپ, وكىلەتتى ورگاندارعا شاعىمدانۋعا قۇقىلى بولا تۇرا مۇنداي ارەكەتكە دە بارماعان مەكەمەنىڭ جۇمىسىن ماماندار «جۇمىسىنا جاۋاپسىزدىقپەن قاراۋ» دەپ باعالاپ وتىر.
ماڭعىستاۋ وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى مەن «جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعىنىڭ» ماڭعىستاۋ فيليالى ءوزارا كەلىسىمشارتقا وتىرۋى سەبەپتى ەكى جاق ماماندار بەرگەن زەرتحانا ساراپتاماسىنا ساي جول ساپاسىنا تالاپ قويۋعا قۇقىلى.
– ەندىگى كەزەكتە ولقىلىق تۇزەلمەسە, ول جەردى مەردىگەر تولىق قىرىپ تاستاپ, قايتادان ءوز اقشاسىنا سالۋى ءتيىس. سەبەبى جۇمسالعان اقشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى, ءار نارسەنىڭ ەسەبى بار. ال جوبا بيىل تولىعىمەن اياقتالۋى ءتيىس, – دەيدى ولار.
قازىر ۋچاسكەدە جۇمىستىڭ تىم باياۋ ءجۇرۋى سەبەپتى اتالعان جەرمەن وتەتىن كولىكتەر مەن جۇمىسشىلار ءۇشىن «جاسىل ءدالىز» جاسالعان. الداعى كۇندەرى جول ساپاسىن باقىلاۋشىلار تاعى ءبىر مارتە تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. بۇل رەتتە دە جول ماتەريالدارى تالاپقا ساي بولماي شىقسا, تراسسا ساپاسىز سالىنعان دەپ ايتۋعا بولادى. كەمشىلىكتەر تۇگەل جويىلماي, مەردىگەر جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلمايدى.
ەكپىنى باياۋ ءارى ماردىمسىز, ساراپتاما قورىتىندىسىنا ساي جۇمىسى ساپاسىز دەپ تانىلسا دا توڭ-تورىس كۇيدە جۇرگەن مەردىگەر مەكەمەنىڭ نە ويلاعانى بارىن ەشكىم بىلمەيدى. حالىققا قاجەتى بىرەۋدىڭ ويى مەن ويىنى ەمەس, جولدىڭ جايلى بولۋى. بىراق مەردىگەر مەكەمەگە قاشان ء«تىل بىتەدى», جۇرت اراسىندا جىلدار بويى جىرعا اينالعان جوبا قاشان ءوز مارەسىنە جەتەدى, بەلگىسىز...
اپاتتىڭ ايىبى, وپاتتىڭ وبالى وڭاي ەمەس...
ساپالى جول – قاۋىپسىز ءومىر كەپىلى. جول بويىندا ورىن الاتىن جول-كولىك وقيعالارىنا وزگە دە سەبەپتەرمەن بىرگە جول ساپاسىنىڭ دا اسەر ەتەتىنى انىق. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 2019 جىلى 9 اي قورىتىندىسى بويىنشا جول-كولىك وقيعاسىنىڭ سانى 4,1%-عا, سونداي-اق ونىڭ سالدارىنان جاراقاتتانعاندار 14,0%-عا وسكەن, ال قازا بولعاندار سانى 13,7%-عا تومەندەگەن. ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى قۋانتارلىق جاعداي, بولماسا ءتىپتى جاقسى. سوندىقتان قولدا بار مۇمكىندىكتى تولىق پايدالانىپ, بولىنگەن قاراجاتتى تولىق جۇمساپ جانە كاسىبي شەبەرلىكتى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن ۇشتاستىرا قىزمەت ەتۋدىڭ ماڭىزى زور.
الايدا جۇمىسى قىزىپ جاتقان جولدار ساپاسىندا ءمىن جوق ەمەس. «جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» ماڭعىستاۋ فيليالىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بيىلعى العاشقى ءۇش ايدا وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزداعى تراسسالارعا 84 رەت تەكسەرۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. جول قۇرىلىسى مەن ساپاسىن باقىلاۋشىلار ايماقتا سالىنىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولدارعا 56 رەت, جەرگىلىكتى ماڭىزداعى تراسسالارعا 28 رەت بارىپ, سىنامالار العان ەدى.
– قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردىڭ كومەگىمەن جول قۇرىلىسىندا قولدانىلعان 160 ماتەريال الىندى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز كۇتكەن كەمشىلىكتەر تاعى دا انىقتالىپ وتىر. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە اۆتوموبيل جولىنان الىنعان بەس سىنامانىڭ ساپاسى نورماتيۆتىك قۇجاتتار تالابىنا سايكەس كەلمەي شىقتى. ال جەرگىلىكتى جولداردان تابىلعان ولقىلىق بۇدان ون ەسە كوپ. ىرىكتەلىپ الىنعان 155 جول ماتەريالىنىڭ 56-سى قولدانىسقا جارامسىز, – دەيدى فيليال قىزمەتكەرلەرى.
جالپى, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا وبلىس كولەمىندە جول سالۋدىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ كەزىندە 103 اقاۋ تابىلدى جانە ونىڭ جۇزگە جۋىعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى تراسسالارعا قاتىستى. تەكسەرۋشى مەكەمەنىڭ قۇزىرەتى – انىقتالعان كەمشىلىكتەردى تەز ارادا تۇزەتۋ ءۇشىن جول سالۋشى مەردىگەر مەكەمەلەر مەن ولارعا تاپسىرىس بەرۋشى مەملەكەتتىك مەكەمە-كاسىپورىندارعا قىزمەتتىك حات جولداۋ. جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى ماڭعىستاۋ فيليالى بۇل تۇرعىدا ءتيىستى دەگەن مەردىگەرلەر مەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋشى مەكەمەلەرگە 46 رەت قىزمەتتىك حات جولداعان.
حاتقا جاۋاپ بولا ما, ەڭ باستىسى, ايتىلعان سىن مەن تابىلعان ءمىندى قورىتىپ, ورىن العان ولقىلىقتار تۇزەتىلە مە؟ بۇگىندە ماڭىزدى ساۋال وسى بولىپ تۇر. پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ كوپ ۇزاماي ويىلىپ-تەسىلىپ, سوگىلىپ-سەتىنەپ, جولاۋشىلاردىڭ مازاسىن, كولىكتەردىڭ سۇرقىن الۋى, جولدا ءجۇرۋ ۋاقىتىنا كەرى اسەر ەتۋى بىلاي تۇرسىن, ءومىر قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الماي, كەرىسىنشە اپاتتى جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپكەر بولماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ەكى دۇنيەدە دە اپاتتىڭ ايىبىن, وپات جاننىڭ وبالىن ارقالاۋ كىم-كىمگە دە وڭاي بولماسى انىق. بۇل جول سالۋشى مەكەمەلەرگە ۇلكەن مىندەت جۇكتەيدى. ولار وزىنە ارتىلعان سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەنىن بولىنگەن قارجىنى تيىن-تەبەنىنە دەيىن جۇمساپ, ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ قايىرا جوندەۋگە سۇرانىپ تۇرمايتىن ساپالى جولدى حالىققا ۇسىنىپ, سوڭىنان ساپالى ءىس, داڭعايىر جول قالدىرۋ ارقىلى دالەلدەۋى ءتيىس.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
