حايرۋللا نىشان ۇلى جانبەكوۆ ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەننەن سوڭ 1976 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. الىس شالعاي ەلدى مەكەندە دۇنيەگە كەلگەن قارا دومالاق اۋىل بالاسىنا كۇردەلى ماماندىقتى جۇرەكسىنبەي تاڭداۋىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى, سول ۋاقىتتاردا بۇل فاكۋلتەتتە سوناۋ ماسكەۋدەن كەلگەن عالىمداردان ءدارىس الۋ, ورىس ءتىلدى باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتىلگەن وقۋلىقتارمەن ءبىلىم جەتىلدىرۋ قيىننىڭ-قيىنى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ولاي دەيتىنىمىز, بۇل كەزەڭدە حيميا عىلىمدارى سالاسىندا قازاقشا اۋدارىلعان كىتاپتار قازىرگىدەي قولجەتىمدى ەمەس. سول سەبەپتى اۋىل بالالارىنىڭ بۇل ماماندىقتىڭ يەسى اتانۋعا جۇرەگى داۋلاي بەرمەيتىن.
وقۋىن ويداعىداي تامامداعان جاس تۇلەك قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتىندا ىزدەنۋشى-عالىم رەتىندە جۇمىسقا قابىلدانادى. وسى مەكەمەدە 13 جىلداي قىزمەت اتقارعان حايرۋللا نىشان ۇلى عىلىمي ينستيتۋتتىڭ شارۋالارىن تەرەڭ مەڭگەرىپ قانا قويماي, عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا 1992 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعادى.
عىلىم كانديداتى اتانعان ول وسى مەكەمەدە تۇراقتاپ قانا قويماي, 1994 جىلى سان مىڭداعان شاكىرتتى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتقان قازاقستانداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا جانە حيميانى وقىتۋ ادىستەمەسى كافەدراسىندا ەڭبەك جولىنىڭ جاڭا بەتتەرىن اشتى. سول جىلدارى قارا شاڭىراق ءبىلىم ورداسىندا قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا كافەدراعا جاڭادان كەلگەن جاس مامانداردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ ماقساتىندا ولارعا عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلدانۋدى مىندەتتەيتىن ەدى. سونداي يگى داستۇرمەن حايرۋللا دا بەتپە-بەت كەلگەن بولاتىن. بىراق 13 جىلدىق تاجىريبە عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋعا قيىندىق تۋعىزبايدى. قايتا بۇل مىندەت ونىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ۇجىممەن ەتەنە ارالاسۋىنا جول اشادى. پروفەسسور حايرۋللا جانبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا: «بۇل كوكەيىمدە كوپتەن بەرى مازالاپ جۇرگەن شارۋا ەدى. كافەدرا مەڭگەرۋشىسىنىڭ عىلىمي جۇمىسپەن اينالىس دەپ تاپسىرۋى وسى ويىمدى ءدوپ باسىپ, قاتتى قۋاندىم. ارينە, عىلىمي مەكەمەدە جۇرگەن سوڭ تالاي جىلدان جوسپارلاپ جۇرگەن جوبالارىم بار ەدى, بىراق بۇل ومىرلىك ەڭبەك بولعان سوڭ, عىلىمدا جان-جاقتى قولتاڭباسى بار ۇستازىم قۋانىشبەك مۇسابەكوۆتان كەڭەس سۇراۋدى ءجون كوردىم», دەگەن بولاتىن.
قازاقستان جوعارى مەكتەبى عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانە ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۋانىشبەك مۇسابەكوۆتىڭ الدىنا اقىل سۇراي بارعان جاس عالىمنىڭ عىلىمي جوبا تۋرالى جيناقتاعان ماتەريالدارىمەن تانىسا كەلە «حايرۋللا, مىنا اكەلگەن ماتەريالدارىڭنىڭ ءبارى جاقسى, بارلىعى دا عىلىمعا سۇرانىپ-اق تۇر. دەگەنمەن مەن دە عىلىمنىڭ جاڭا سالاسىمەن ءجۇرىپ, تۋعان اۋىلىمىزدىڭ تابيعاتىن عىلىمي تۇرعىدا قاراستىرسام دەگەن ويىمدى جۇزەگە اسىرۋعا ۋاقىت تابا المادىم. سەن وسى شارۋانى قولعا الساڭ قايتەدى, ءارى تۋعان ولكەمىزگە دە كەلەشەك پايداسى زور», – دەپ سىرداريا وزەنىن زەرتتەۋگە كەڭەس بەرەدى. حايرۋللا نىشان ۇلى اكادەميكتىڭ بۇل باستاماسىنا كوڭىلى تولا قويماسا دا, بالا كەزىنەن تۋعان ولكەگە دەگەن قۇرمەتتى كوكەيگە ءتۇيىپ وسكەندىكتەن, ويلانا كەلە وسى جوبانى قولعا الادى. جاس عالىمعا بۇل ءبىر قاراعاندا وزگەشەلىگى جوق بولىپ كورىنگەنىمەن, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا وزەن سۋىنىڭ قۇرامىندا زياندى زاتتار مەن اۋىر مەتالداردىڭ شامادان تىس ەكەنى انىقتالادى. وسى زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا ول ارال تەڭىزىنىڭ تراگەديالىق تاعدىرىمەن جاقىن تانىسا تۇسەدى.
بۇگىندە ءبىز ونىڭ سەبەبى تريحتان بەلگىلى كەزىندە «اق التىن», ياعني ماقتادان تاۋەلسىز ەل بولۋ ماقساتىندا جاسالىنعان سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان دەپ ايتىپ جۇرگەن ارال تەڭىزىندەگى كەيىنگى جىلدارى شامادان تىس كوبەيىپ كەتكەن زياندى زاتتاردىڭ ەكولوگياعا تەرىس اسەرىن انىقتاۋدا حايرۋللا جانبەكوۆ كوپ ىزدەندى. ارال تەڭىزىندەگى زياندى زاتتار تەك ەكولوگياعا عانا ەمەس, سول جەردى مەكەندەيتىن جەرگىلىكتى حالىققا دا تەرىس اسەر ەتەتىنىن زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتاپ بەردى. بۇنىڭ باستى تۇيتكىلى امۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنە سالىنعان سۋ قويمالارى مەن بوگەت, توعانداردى ءوز ارا سالىستىرعاندا, سىرداريا وزەنىنە قاراعاندا امۋداريا وزەنىنە ءۇش ەسە ارتىق, وزەن سۋىنا توسقاۋىل جاسالىنعان بولىپ وتىرعانىن ول زەرتتەۋ بارىسىندا كورسەتە ءبىلدى.
حايرۋللا جانبەكوۆ سىرداريا مەن ارال باسسەيىنىڭ راديولوگيالىق جاعدايىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن 1995 جىلدان بەرى جۇرگىزىپ قانا قويماي, ونى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم الۋشىلارىنا ۇعىندىرۋ بارىسىندا, ناقتى زەرتتەۋلەر مونيتورينگ, ياعني بولماسا تاجىريبەلەردى جۇرگىزىپ, ونىڭ ناتيجەلەرىن بولاشاق مامانمەن بىرگە تالقىلاپ, ناعىز قۇزىرەتتى مامانداردىڭ ومىرگە كەلۋىنە دە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
وسى سىرداريا وزەن سۋىنىڭ قۇرامىنداعى انتروپوگەندىك لاستاۋشى راديونۋكليدتەر, ارال تەڭىزىنە جاقىن ورنالاسقان امانوتكەل, بوگەن ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇسىنداعى سۋدا 2003 جىلى كوكتەمدە 5-6 ەسە ارتقانىن ول زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ارقىلى كورسەتىپ, جۇرتشىلىقتىن نازارىن اۋدارا ءبىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە «قر اۋماعىنداعى سىرداريا وزەن سۋى باسسەيىنىنىڭ مينەرالدى تىڭايتقىشتار, اۋىر مەتاللدارمەن جانە راديونۋكليدتەرمەن لاستانۋ مونيتورينگى» اتتى تاقىرىپتا ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن تابىستى اياقتاپ قانا قويماي, وسى سالادا ەكى عىلىم كانديداتىنىڭ شىعۋىنا دا ىقپال ەتتى.
سونداي-اق حايرۋللا نىشان ۇلىنىڭ باستاماسىمەن 2016/2017 جىلى تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىلارىمەن تۇنعىش رەت ءبىلىم سالاسىنداعى جاپونيا مەملەكەتىمەن قازاقستان عالىمدارىنىڭ بىرلەسكەن ەكسپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلدى. پروفەسسور حايرۋللا جانبەكوۆ باستاعان جاپون مەملەكەتىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى – تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتى ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ەسياس يدا, دزەەتسۋ ۋنيۆەرسيتەتى ەكسپەريمەنتتىك مەكتەپ ديرەكتورى, پروفەسسور تاكاسي سيمۋرا, گاكۋگەي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ماساتاكا اراي, دوككە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حيرواكي اكيموتو, توحوكۋ فۋكۋسي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى توسيو اساكاۆا جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اعا وقىتۋشىسى قۋانىش تاستانبەكوۆپەن ارال وڭىرىندە بولىپ, ونداعى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جانە وقۋشىلارمەن كەزدەسىپ, الداعى ۋاقىتتا بۇل ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋ تۋرالى پىكىر الماسىپ, ناتيجەسىندە بىرلەسكەن جوبانى قولعا العان بولاتىن. بۇگىندە بۇل زەرتتەۋ جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە.
باعدارلاما نەگە «تۋعان جەر» دەپ اتالادى؟ ادام بالاسى – شەكسىز زەردەنىڭ عانا ەمەس, عاجايىپ سەزىمنىڭ يەسى. تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى» دەپ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلامالىق ەڭبەگىندە كورسەتىلگەندەي حايرۋللا جانبەكوۆ تە ءوزى تۋعان جەردەن سىرتتا جۇرسە دە, تۋعان ولكەگە دەگەن پەرزەنتتىك مىندەتىن ەستەن شىعارماي, ونىڭ گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسقان ناعىز ازامات.
سونىمەن قاتار حايرۋللا جانبەكوۆ ايتۋلى عالىم عانا ەمەس, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم سالاسىن قاداعالايتىن اكادەميالىق ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەنت ديرەكتورى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتقان بىلىكتى باسشى. جانە ۋنيۆەرسيتەتتە «اناليتيكالىق حيميا», «فيزيكالىق جانە كوللويدتى حيميا», «حيميالىق ەكولوگيا» پاندەرى بويىنشا دارىستەر مەن لابوراتوريالىق ساباقتاردى زامان تالابىنا ساي وتكىزىپ جۇرگەن تاعىلىمى مول ۇستاز.
