بۇل ۇرىس جايىندا جانە قالاي اۋىر جارالانعانى تۋرالى ول:
– ۆورونەج باعىتىندا گەنەرال ۆاتۋتين باسقاراتىن ءى ۋكراين مايدانى جاۋدى وكشەلەي قۋىپ, كۇن سايىن كەڭەس قالالارىن ازات ەتە باستادى. نوۆو-نيكولاەۆكا قالاسىنىڭ تۇبىندە سۇراپىل شايقاس بولدى. ابدەن تيتىقتاعان جاۋ اش قاسقىرداي ۇمتىلىپ ىزالانا ءتۇستى. بۇل قالا – وبلىس ورتالىعى. كوماندوۆانيە تەز ارادا بوساتۋعا بۇيرىق بەردى. ول كەزدە مەن بولىمشە كومانديرى ەدىم. تاس جولدىڭ شەتىندە قورعانىس قۇردىق. جاۋ شابۋىلى كەنەتتەن باستالدى. الايدا جاقسى بەكىنگەن ءبىزدىڭ 27-گۆارديالىق ديۆيزيا جاۋدىڭ شابۋىلىن 5 رەت كەرى قايتاردى. فاشيستەر كۇشىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قالاعا كىرەتىن جولعا اۋداردى. پۋلەمەتتەگى ءبىر جاۋىنگەردىڭ وققا ۇشقانىن كورىپ, مەن سول جاققا قاراي ۇمتىلدىم. ءدال قارسى بۇيىردەن نەمىستىڭ «فەرديناندى» شىقتى دا, زەڭبىرەگىن مەن جاققا بۇردى. لەنتاداعى وق تاۋسىلىپ, جاڭا سالا بەرگەنىمدە جاۋ تانكىسىنەن اتىلعان سنارياد مەنى توپىراق استىنا كومىپ تاستادى. سول جولى تىلدەن, قۇلاقتان, كوزدەن بىردەي ايرىلدىم. گرۋزيانىڭ استاناسى – تبيليسيدە ۇزاق ەمدەلگەننەن كەيىن قۇلاعىم ەستيتىن بولدى, ءتىلىم سويلەۋگە كەلدى... بىراق ەكى كوزىم سۋ قاراڭعى بولىپ, تۇك كورمەي قالدى,– دەپ ەسكە الىپ وتىراتىن.
جارىق دۇنيەنىڭ جارقىلىن دا, كوك اسپاننىڭ الاشاربى بۇلتتارىن دا, اعارىپ اتقان اق تاڭ مەن قىزارىپ باتقان كۇندى دە, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ دا, ءتىپتى ءوز ۇرپاقتارىنىڭ دا بەت-بەينە, كەسكىن-كەلبەتتەرىن كورمەي ءومىر ءسۇرۋدىڭ قانشالىقتى ازاپتى ەكەندىگىن ايتساڭىزشى!
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ەسمۇحان ومىرباەۆ 1924 جىلى استراحان اۋدانىنداعى العاباس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن-ءدى. اتباسارداعى ون جىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن نوۆوچەركاسك (قازىرگى استراحان) اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ شاقىرۋىمەن 1941 جىلدىڭ كۇزىندە اسكەرگە الىنادى دا, اقمولا قالاسىنداعى (قازىرگى نۇر-سۇلتان) اتقىشتاردىڭ دايىندىق كۋرسىنان ءوتىپ, 1942 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ءى ۋكراينا مايدانى قۇرامىنداعى 126-شى موتواتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىنا جىبەرىلەدى.
بۇل كەز – نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ قايتكەن كۇندە دە ۋكراينانى جاۋلاپ الۋعا بار اسكەري كۇشىن ءۇستى-ۇستىنە توگىپ جاتقان كەز ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. اكەم قىزمەت ەتكەن ديۆيزياعا دوننىڭ بويىنداعى ەلدى مەكەندەردى جاۋ قولىنا بەرمەي, ساقتاپ قالۋ بۇيىرىلادى. جاۋ دوننىڭ قارسى بەتىنە ءوتۋ ءۇشىن بارلىق كۇشىن جۇمىلدىرادى.
ەكى جاقتىڭ اتقىلاسۋىنىڭ جويقىن بولعاندىعى سونشالىقتى, وزەننىڭ ۇستىنەن تارتىلعان كوپىر وپىرىلا قيراپ, ءدال سول كەزدە جاۋ جاق جاعاعا ۇرىسپەن ءوتىپ كەلە جاتقان قىزىل اسكەرلەردىڭ ءبىرازى سۋعا دا باتىپ كەتەدى. امان قالعاندارىنىڭ ءبىرازى دوندى ءجۇزىپ ءوتىپ, ەكىنشى بەتكە شىقسا, اراسىندا اكەم دە بار ەكەن. ويتكەنى بالالىق شاعى مەن سوعىسقا دەيىنگى بار ءومىرى ەسىل مەن قالقۇتان وزەندەرىنىڭ جاعاسىندا وتكەن اكەم جاقسى مالتىسا كەرەك-ءتى.
دون بويىنداعى شايقاستاردا ءوزىنىڭ وجەتتىلىگىمەن جانە باتىلدىعىمەن تالاي ەرلىك جاساپ, كوزگە تۇسكەن اكەم وترياد كومانديرىنىڭ بۇيرىعىمەن ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى دا كەيىن, 1943 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە ۋكراينانىڭ 68-ءشى موتواتقىشتار پولكىنە جىبەرىلەدى. حاركوۆ ماڭايىنداعى ۇرىستا العاش رەت اياقتان جارالانىپ, گوسپيتالعا تۇسەدى. سول گوسپيتالدا 1943 جىلدىڭ تامىزىنان 3 جەلتوقسانىنا دەيىن ەمدەلىپ, مايدانعا جارامدى دەپ تانىلعان سوڭ ءىىى ۋكراينا مايدانىنىڭ 27-ءشى ديۆيزياسىنا جىبەرىلەدى.
سونىمەن 1944 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا كونتۋزيا الىپ, اۋىر جارالانعان اكەم وكوپتاعى توپىراق استىندا ەس-ءتۇسسىز ءۇش-ءتورت كۇن جاتىپ قالادى. وسى وكوپپەن ەڭبەكتەپ كەلە جاتقان ءبىر جاۋىنگەر ىڭىرسىپ جاتقان اكەمدى بايقاپ قالىپ, ونىڭ ءتىرى ەكەندىگىنە كوزى جەتكەن سوڭ, گوسپيتالعا جەتكىزەدى. گوسپيتالدا قانشا ەمدەلسە دە, جوعارىدا ايتقانىمداي كوزى قايىرا كورمەيدى. سودان ونى ودەسساداعى فيلاتوۆ اتىنداعى كوز ينستيتۋتىنا دا جىبەرەدى. بۇل ينستيتۋتتا ءتورت اي جاتىپ ەمدەلسە دە دارىگەرلەر كوز جانارىن قايتارا المايدى دا ءوزىنىڭ اسكەري قۇرامىنا قايتارىپ جىبەرەدى. بۇل اراداعى اسكەري كوميسسيا امال جوق ەلىنە قايتارۋعا شەشىم قابىلدايدى.
سول ءبىر كۇيزەلىستى ساتتە اكەم «ەلگە بارمايمىن, مەندەي سوقىر ادام ەندى ەشكىمگە دە كەرەك ەمەس» دەپ ايقاي سالىپ, داۋىس كوتەرىپتى. ال 1944 جىلدىڭ تامىز ايىندا اسكەر قاتارىنان ءبىرجولا شىعارىلعان ونى ەلىنە جەتكىزىپ سالۋ ءۇشىن جانىنا ءبىر مەدبيكە قوسىپ بەرىلەدى.
اكەم ەلگە, ءوز ۇيىنە كەلگەن سوڭ ەشكىممەن ءتىل قاتىسىپ سويلەسپەي, توماعا-تۇيىقتالىپ قالادى. سودان اكەسى ءومىرباي مەن ەكى ءىنىسى رىسباي مەن رىسبەك 1950 جىلى ودەسسا قالاسىنداعى فيلاتوۆ ينستيتۋتىنا اپارادى. شىركىن, جارىق دۇنيەنى ءبىر كورسەم دەگەن ۇمىتپەن وسىمەن ەكىنشى رەت كەلىپ وتىرعان بۇل ينستيتۋتتا ءبىر اپتا جاتىپ قارالادى. بىراق تاعى دا سول ۇيعارىم... كوز جانارى ەمدەۋگە كەلمەيدى.
وسىدان كەيىن اكەم سابىرعا كەلىپ, ساباسىنا ءتۇسىپ, قوس جانارىنىڭ سۋ قاراڭعىلىعىنا مويىنسۇنا باستايدى. پەتروپاۆل قالاسىنداعى مۋزىكا مەكتەبىندە وقىپ, باياندا ويناۋدى ۇيرەنىپ, زاعيپتاردىڭ وقۋ جۇيەسىن مەڭگەرىپ الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قاراپ وتىرماي, كىتاپتى كوپ وقيتىن بولادى. ارا-اراسىندا سىرنايىن دا تارتىپ, شەرىن تارقاتادى...
انام جارى ءامىرحان اكەمنىڭ جىلىن وتكىزگەننەن كەيىن ەكى بالاسىن, ياعني ءىنىم امانكەلدى ەكەۋمىزدى الىپ, توركىنىنە كەتپەكشى بولادى. مەن جەتى ايلىعىمدا تۋىپپىن دا, اكەمنىڭ اناسى, ياعني اجەم باۋىرىنا سالىپ وسىرگەن ەدى. امانكەلدى ءوز اناسىنىڭ باۋىرىندا وسكەندىكتەن, بىرگە كەتەمىن دەسە, مەن «ەشقايدا بارمايمىن, كەتپەيمىن» دەپ بايبالام سالسام دا, بىراق شەشە قويا ما, ەكەۋمىزدى دە وزىمەن بىرگە توركىنىنە الىپ كەتپەكشى بولادى.
– ۇلىمنان ءبىر ايرىلدىم, ەندى ۇلىمنىڭ مىنا ەكى بالاسىن بوتەننىڭ بوساعاسىنا جىبەرە المايمىن. اينالايىن, كەلىنىم ەمەس, قىزىم بولىپ وسى بوساعادا قالشى,– دەپ اتام مەن اجەم كوز جاستارىن كولدەي ەتىپ زار جىلاسا كەرەك. «قىزىمدى ەندى بۇل بوساعادا قالدىرمايمىن, قايتسەم دە الىپ كەتەمىن» دەپ ات-ارباسىمەن كەلىپ تۇرعانداردىڭ اراسىندا انامنىڭ اناسى مەن ءىنىسى دە بار ەكەن. وسى ءبىر تاعدىرشەشتى ساتتە انام ءلاتيپا ەستىلىك تانىتىپ, اتاسى مەن ەنەسىنىڭ كوز جاستارىنان اتتاي الماي, ءوز بوساعاسىندا قالىپ قويادى.
بۇل كەزدە اكەم ەسمۇحان ءالى ەشكىمگە ۇيلەنە قويعان جوق-تى. سۋ قاراڭعى جانارى اينالا تىرشىلىكتى كورە الماعان جاننىڭ كىمگە بارىپ ءسوز سالىپ, كىممەن تانىسار جايى بار دەيسىز؟! ۇيدە وتىرىپ كىتابىن وقىپ, اراسىندا سىرنايىن تارتىپ قويىپ ءومىر كەشىپ جاتقان ەسمۇحاندى قازاقتىڭ امەڭگەرلىك جولىمەن اتام مەن اجەم مەنىڭ اناما ۇيلەندىرەدى. باۋىرىنداعى بالاپاندارىن جات بوساعادا تەلمىرتكىسى كەلمەگەن انام زاعيپ قاينىسىنا تۇرمىسقا شىعۋعا كونگەن ەدى. بۇل شەشىمنىڭ ەكى تاراپقا دا قانشالىقتى اۋىر دا ازاپتى بولعانىن ەندى سەزىنەمىن. الايدا بۇل جايىندا كوزدەرى ءتىرى كەزدەرىندە ەكەۋىنەن دا سۇراي المادىم. سۇراۋدىڭ دا قاجەتى جوق ەدى. ەسمۇحان ماعان اكە بولىپ كەتتى. ال ءلاتيپانىڭ وزىنە تۇرمىسقا شىققانىن قاتتى باعالاپ, قۇرمەتتەيتىن.
كوزىم كورمەيدى دەپ قاراپ جاتپادى, ءۇيدىڭ كوپ شارۋاسىن ءوزى اتقاراتىن ەدى. ءتىپتى, مالدى دا ءوزى جايلايتىن, ءشوپ مايالاۋدا دا جۇرەتىن. قىس ايلارىندا كۇنبە-كۇن پەشكە جاعاتىن كومىردى دە ءوزى ۇيگە كىرگىزىپ قوياتىن-دى. ءسۇت تارتىپ, قايماق بىلعاۋ, قايماعى ايىرىلعان ءسۇتتى بۇزاۋلارعا بەرۋ, قىسقى سوعىمدى جەمدەپ, سەمىرتۋ سياقتى شارۋانىڭ بارلىعىن دا ءوزى اتقاراتىن. سوڭعى جىلدارى انام وت تۇتاتىپ, پەشىن دە جاعا المايتىن بولدى دا, اكەم سونى دا ءوزى ىستەپ ءجۇردى. بۇكىل ەل اكەمنىڭ ىسكەرلىگىنە جانە ۇقىپتىلىعى مەن تازالىعىنا وراي ەسمۇحان مەن ءلاتيپانىڭ مال قوراسىنىڭ وزىندە شاي ىشۋگە بولادى دەپ ءسۇيسىنىپ وتىراتىن.
اكەم مەنى جانە ءىنىمدى وقىتۋعا جانىن سالدى. بۇل, بالكىم, ءوزىنىڭ تۋعان اعاسىنىڭ بالالارىن كىسى قاتارىنا قوسىپ, ادامي ءبىر پارىزىن وتەيىن دەگەن ادال نيەتى دە بولار. مەن اقمولا قالاسىنداعى پەدۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, استراحان اۋدانىنداعى تۋعان اۋىلىم العاباستا مۇعالىم بولدىم. كەيىن قاراعاندى پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا (قازىر ۋنيۆەرسيتەت) سىرتتاي وقىپ, جوعارى ءبىلىم الدىم. قاي وقۋ ورنىندا وقىسام دا, ۇنەمى وقۋ وزاتى بولدىم. ال ءىنىم امانكەلدىنى اقمولا اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسىردى. بۇل وقۋ ورنىنىڭ سول كەزدەگى رەكتورى گەندەلمانعا بارىپ: «سەن مەنىڭ بالامدى وقۋعا ەمتيحانسىز الاسىڭ! ساعان بەرەتىن ەمتيحانىم مىنا مەنىڭ ەكى كوزىم», دەيدى. وبالى نەشىك, رەكتور دا سوزگە كەلمەي, ءىنىمدى زووتەحنيكالىق فاكۋلتەتكە ەمتيحانسىز قابىلداتادى.
...1954 جىلى اكەم ەسمۇحان مەن انام ءلاتيپا ۇلدى بولدى. ەسىمىن عيزات قويدى. دەنە تۇرقى اكەسىنە تارتقان, ءىرى, سەگىز ايلىعىندا ەكى جاستاعى بالاداي كورىنۋشى ەدى. سول عيزات كوز ءتيدى مە, ەكى وكپەسىنەن بىردەي قابىنىپ شەتىنەپ كەتتى. بۇدان كەيىن باسقا ءسابي كورە العان جوق. اتتەڭ, سول بالاسى ءتىرى بولعاندا, ونىڭ ءومىرى دە باسقاشا بولار ما ەدى؟! جالپى, بىزگە جانە نەمەرەلەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەرەكشە ەدى. مەنىڭ قىزىم دانانى سەگىز ايلىعىندا ءوز ۇيىنە الىپ كەتتى. انام سەگىز ايلىق بالانى تاماقتاندىرىپ, جۋىندىرىپ, ۇيىقتار كەزىندە اكەمە بەرەتىن. ول ونى كەۋدەسىنە جاتقىزىپ, بەسىك بولىپ تەربەتىپ ۇيىقتاتاتىن. دانانىڭ سوعان داعدىلانعاندىعى سونشالىقتى, تەك اكەمنىڭ «كەۋدە بەسىگىنە» عانا جاتىپ, ۇيىقتايتىن-دى. ءىنىمنىڭ بالاسىن ءۇش جاسىندا باۋىرىنا سالىپ ءوسىردى. ولە-ولگەنشە ىنىممەن بىرگە تۇردى.
ۋاقىتتا بايلاۋ بار ما؟ ۇلى جەڭىسكە دە, مىنە, 75 جىل! كەۋدەسىنە ءى جانە ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرى مەن سان ءتۇرلى جاۋىنگەرلىك مەدالدارىن تاعىپ, جەڭىس تويلانىپ جاتقان الاڭعا بارىپ كەلەتىن دە ءۇنسىز ويعا بەرىلەتىن. سونداي مەرەكەلى ساتتە بالالارى مەن نەمەرە-جيەندەرى جينالىپ, مارە-سارە بولاتىن كەزدەر دە قاراڭعى دۇنيەنىڭ جارىق ءبىر ساۋلەسىندەي كوكەيىمنەن ەش وشكەن ەمەس.
حاديشا ومىرباەۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءبىلىم قىزمەتكەرى
نۇر-سۇلتان
