تۇرعىندار اراسىندا اقتاۋ قالاسىنان 25 شاقىرىم جەردە جينالعان ۋران كەنىشتەرى مەن قالدىقتارى بار قاۋىپتى اۋماقتىڭ قاسىنداعى كول جاعاسىندا دەمالۋ, سۋ ايدىنىندا شومىلۋدىڭ دەنساۋلىققا زيانى جايلى ايتىلۋدا. اۋدانى 28 565 شارشى مەتردى, پەريمەترى 1,59 شاقىرىمدى قۇرايتىن كول مەن «مەلوۆوە» كەن ورنىنداعى №2, 3 كارەردىڭ ارا قاشىقتىعى شامامەن 577 مەتر. بۇل كولگە مۇنايلى اۋدانىنا قاراستى باتىر جانە قىزىلتوبە اۋىلدارى وتە جاقىن ورنالاسقان. وسىعان بايلانىستى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى مەن تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ وكىلدەرى, ساراپتاما-باقىلاۋ زەرتحاناسى جانە «قازگيدرومەت» رمك وبلىستىق فيليالىنىڭ ماماندارى بىرلەسىپ, اتالعان كولدەن قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋ بويىنشا اۋا مەن سۋ سىناماسىن الدى. ناتيجەسىندە اتموسفەرالىق اۋا سىنامالارىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا لاستاۋشى زاتتار (رادياتسيالىق فوننىڭ اسەرى – 0,1 مك3ۆ/ساع) شەكتى رۇقسات ەتىلگەن كونتسەنتراتسيادان اسپايتىنى انىقتالدى. بارلىق كورسەتكىشتەر رۇقسات ەتىلگەن شامادا. ياعني, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اۋادا پروبلەما جوق, بىراق كولدە ماسەلە بار.
وڭىرلىك ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ تالداۋ-باقىلاۋ زەرتحاناسىنىڭ سۋ سىنامالارىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا SO4 (سۋلفاتتار), Cl (حلوريدتەر), Mn (مارگانەتس), Zn (مىرىش), Cr (حروم) سىندى زياندى ەلەمەنتتەردىڭ ارتقانى انىقتالدى. بۇل انىقتالعان زياندى زاتتاردىڭ ادام اعزاسىنا اسەرى اللەرگيالىق رەاكتسيالارعا, تەز شارشاۋعا, جادىنىڭ ناشارلاۋىنا, سۇيەكتەردىڭ سىنۋىنا, شاشتىڭ سىنۋىنا, تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋىنا جانە وزگە دە سىرقات تۇرلەرىنە سوقتىرۋى مۇمكىن. سىناما قورىتىندىسىنا ساي ماڭعىستاۋلىق ەكولوگتار مۇنايلى اۋدانىندا ورنالاسقان كولگە سۋعا ءتۇسۋ قاۋىپتى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى.
سونداي-اق مۇنايلى اۋدانىنىڭ اۋماعىندا كاسپي ايماقتىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا قاراستى 5 ۋران كەنىشىنىڭ كارەرلەرى بار. سونىڭ ىشىندە «مەلوۆوە» كەن ورنىنداعى №2, 3 كارەردىڭ پەريمەترى 13,8 شاقىرىم بولسا, جالپى قورعانىش بارەردىڭ ۇزىندىعى – 23,1 شاقىرىم. قالىپتى ەمەس ءمانى 1,45 مكزۆ/ساع دەيىن تەك كارەردىڭ تۇبىندە جانە ەڭ تومەنگى قورشاۋ قابىرعالارىندا كەزدەسەدى. تومەنگى توپىراق ىلعالدىلىعىنىڭ جوعارىلاۋىنا جانە ەڭ تومەنگى شوگىندىلەردىڭ 30%-دان استامىنا بايلانىستى بۇل توپىراقتا شاڭ جوق جانە كارەرلەردەن راديواكتيۆتىلىكتىڭ بولىنبەيتىنىن بىلدىرەدى.
بۇل كارەرلەر ءوز جۇمىستارىن وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا اياقتاعان. ال 2008 جىلى «ۆولكوۆگەولوگيا» اق كۇشىمەن تولىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە 60-100 مەتر تەرەڭدىكتە جاتقان كارەرگە تۇسپەسە, جان-جاعىنا تىكەلەي قاۋىپ جوق ەكەنى انىقتالدى.
ەكولوگتەر تاراپىنان مۇنايلى اۋدانى اكىمدىگىنە اتالعان اۋماققا كىرۋگە تىيىم سالىناتىنى جونىندە بەلگى قويىپ, ادامدار مەن جايىلىمدا جۇرگەن مالدىڭ كىرمەۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلۋى ءتيىس ەكەنى ايتىلدى. ەكى جىل بۇرىن ۇزىندىعى 1 شاقىرىم 100 مەتردى قۇرايتىن ور قازىلىپ, بۇل اۋماققا كىرۋگە تىيىم سالىناتىندىعى جونىندە 9 بەلگى قويىلعان. الايدا سوعان قاراماستان, مۇندا كەلۋشىلەر ءالى دە بولسا بار. سوندىقتان اۋدان اكىمدىگىنە قىزىلتوبە جانە باتىر اۋىلدارى تۇرعىندارىنا اتالعان اۋماقتا دەمالىس ۇيىمداستىرۋعا بولمايتىنى جونىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
سونىمەن ماماندار تاراپىنان ۋراننان قالعان كول مەن كارەردەن ايتارلىقتاي قاۋىپ جوق دەلىنەدى, بىراق سۋعا ءتۇسۋدىڭ دەنساۋلىققا زيانى بار. مال جايىلۋعا بولمايدى, جان-جاعىنا ور قازىلعان. بۇل ساقتاندىرۋ ارەكەتتەرى ويدى سان-ساققا جۇگىرتەدى – قاۋىپتى بولماسا قورىپ-قورشاپ قايتەدى؟ كارەرلەرگە قوشقار اتا كولىمەن بىرگە مۇمكىندىگىنە قاراي زارارسىزداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى دە ويلاستىرعان ءجون بولار.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
