وكىنىشكە قاراي كۇنى كەشەگە دەيىن ۇلى كۇيشىنىڭ تۋعان جەرى, تۋعان جانە قايتىس بولعان جىلدارى تۋرالى ءارتۇرلى دەرەك ايتىلىپ كەلدى. سولاردىڭ كەيبىرى مىناداي: كەزىندە داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى 1799 جىلى تۋعان دەگەن پىكىر بولعان. وسى پىكىر نەگىزىندە 1939 جىلى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تۋعانىنا 140 جىل, 1949 جىلى – ونىڭ 150 جىلدىعى رەسپۋبليكامىزدا كەڭ تۇردە اتالىپ وتكەن;1961 جىلى الماتى قالاسىندا باسىلىپ شىققان «كۇيلەر» اتتى جيناقتىڭ العىسوزىندە «د.شىعاەۆ 1821 جىلى بۇرىنعى بوكەي حاندىعىنداعى قارامولا (قازىرگى بوكەي ورداسى اۋدانى اۋماعىندا – اۆتور) دەگەن جەردە تۋعان», دەپ جازىلعان. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ە.بەكماحانوۆ 1966 جىلى شىققان «وچەركي يستوري كازاحستانا ءحىح ۆەكا» دەگەن كىتابىندا دا «داۋلەتكەرەي 1821 جىلى بوكەي حاندىعىندا تۋعان», دەپ كورسەتەدى. كۇيشىنىڭ تۋعان جىلى مەن تۋعان جەرى تۋرالى ب.ەرزاكوۆيچ, ا.جۇبانوۆ جانە باسقا دا زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ پىكىرلەرى دە ءبىر-بىرىنە قاراما قايشى. ال ق.احمەدياروۆتىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان «جىگەر» اتتى كىتاپتا داۋلەتكەرەي 1814 جىلى تۋعان دەلىنگەن. ج.اقباي «رادۋگا اقجايىق» اتتى كىتابىندا ۇلى كۇيشى 1814 جىلى تۋعان دەگەن پىكىردى قوستايدى. الايدا كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تۋعان جىلى تۋرالى ماسەلەگە ءبىرجولا نۇكتە قويعان بەلگىلى ونەرتانۋشى-عالىم پەتر ۆاسيلەۆيچ اراۆين بولدى. ول داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ 1821, 1814 جىلدارى تۋعاندىعى تۋرالى پىكىرلەردى تولىقتاي تەرىسكە شىعاردى. 1984 جىلى موسكۆا قالاسىندا باسىلىپ شىققان «داۋلەتكەرەي ي كازاحسكايا مۋزىكا ءحىح ۆەكا» دەگەن مونوگرافياسىندا ونەرتانۋشى عالىم بىلاي دەپ جازادى: «1853 جىلى ىشكى (بوكەي) ورداسىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەس «ىشكى قازاق ورداسىنداعى رۋلاردى باسقارۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن» جاساعان. سول ءتىزىمنىڭ 14-ءشى سانىندا «سۇلتان داۋلەتكەرەي شىعاەۆ 33 جاستا, 1852 جىلعى 21 اقپاننان بەرى ۋاقىتشا نوعاي رۋىن باسقارادى», دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر 1853 جىلى داۋلەتكەرەي 33 جاستا بولسا (1853-1833=1820), وندا ونىڭ تۋعان جىلى 1820 بولىپ شىعادى. اۆتور سونىمەن بىرگە وسى مالىمەتتى مىنا ارحيۆتەن الدىم دەپ ولاردى قوسا كورسەتكەن. ولار: قازاقسسر مەملەكەتتىك ءارحيۆى, 78 قور, 2-ءشى تىزبە, 10-ءىس, 5-6 پاراق جانە 4 قور 1-ءشى تىزبە 5669 ءىس, 4-ءشى پاراق. ولاي بولسا داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ تۋعان جىلىن ارحيۆتەگى قۇجاتقا سۇيەنە دالەلدەگەن پ. ۆ.ءاراۆيننىڭ ۇلى كومپوزيتور 1820 جىلى تۋعان دەگەن پىكىرى بىردەن-ءبىر دۇرىس ەكەندىگى ەش تالاس تۋدىرمايتىن اقيقات بولىپ تابىلادى. دەمەك بيىل ۇلى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولىپ وتىر.
ەندىگى ۇلكەن ماسەلە – داۋلەتكەرەيدىڭ قاي جەردە تۋعاندىعى تۋرالى. حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ورتا كەزىنە دەيىنگى باسپادان شىققان ەڭبەكتەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا داۋلەتكەرەي بوكەي حاندىعىندا, سونىڭ ىشىندە قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ باتىس ايماعىندا تۋعان دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ كەلدى. ال ج.اقباي جوعارىدا اتالعان «رادۋگا اقجايىق» دەگەن كىتابىندا داۋلەتكەرەي كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا, استراحان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تۋعان دەپ كورسەتەدى. ءتىپتى اۆتورلارى ز.قابىلدينوۆ پەن ا.قايىپباەۆا بولىپ تابىلاتىن «اتامۇرا» باسپاسىنان شىققان 8-ءشى سىنىپقا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنان تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ «داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى «قارامولا» دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن» دەگەن سويلەمدى كورەمىز. مۇنىڭ ءوزى قازاقستانداعى مەكتەپتەردە ۇلى كۇيشىنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى وقۋشىلارعا جاڭساق مالىمەت بەرىلگەندىگىن كورسەتەدى. شىن مانىندە داۋلەتكەرەيدىڭ تۋعان جەرىن ءدال كورسەتكەن ونەرتانۋشى عالىم- پ.ۆ.اراۆين. ونىڭ 2008 جىلى الماتى قالاسىنداعى «ونەر» باسپاسىنان شىققان «داۋلەتكەرەي ي كازاحسكايا دومبروۆايا مۋزىكا ءحىح ۆەكا» اتتى كىتابىنان مىناداي جولداردى وقيمىز «…نوۆىە ارحيۆنىە دوكۋمەنتى وتكرىتيە نامي... سۆيدەتەلستۆۋەت, چتو داۋلەتكەرەي روديلسيا نە ۆ مەستنوستي كارامولا, ا نا پريبرەجە كاسپيا, نەدالەكو وت ۆاتاگي كونەۆسكوي, گدە ناحوديلاس ستاۆكا شيگايا ي گدە ون پروجيۆال ۆ پوسلەدنيە گودى جيزني...» (ستر 46).
ۇلى كۇيشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشى عالىم پ.ۆ.اراۆين ايتىپ وتىرعان كونەۆو دەگەن سەلو اتىراۋ وبلىسى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىنا جاقسى تانىس. بۇگىندە ول سەلونىڭ ورنى قازىرگى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان شىعىسقا قاراي 10 كم جەردە, اتىراۋ-استراحان اۆتوموبيل جولىنىڭ بويىندا كورىنىپ جاتىر. حح عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنىڭ اياعىنا قاراي كونەۋ (قازاقتار سولاي دەپ اتايدى – اۆتور) وزەگىندەگى سۋدىڭ تارتىلۋىنا جانە بالا وقىتاتىن ورىسشا مەكتەپتىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى سەلونىڭ نەگىزىنەن سلاۆيان ۇلتىنان تۇراتىن حالقى اۋدان ورتالىعى گانيۋشكين سەلوسىنا قونىس اۋدارادى. ءسويتىپ ءبىرجارىم عاسىرداي ءومىر سۇرگەن كونەۆو ەلدى مەكەنى تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا كەتتى.
بۇل جەردە ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىن جاي – پ.ۆ.ءاراۆيننىڭ داۋلەتكەرەيدى: «كونەۆوعا جاقىن جەردە ورنالاسقان اكەسى شىعايدىڭ ستاۆكاسىندا دۇنيەگە كەلدى», دەۋى. وسى جەردە مىنا جايدى اتاپ وتكەنىمىز ءجون. بوكەي حان قايتىس بولعاننان كەيىن بالاسى جاڭگىر ەرجەتكەنشە 1815-1823 جىلدار ارالىعىندا حاندىقتى ۋاقىتشا بوكەيدىڭ ءىنىسى شىعاي باسقاردى. 1820 جىلدىڭ 28 قاڭتارى كۇنى سۇلتان شىعاي استراحان گۋبەرناتورىنا حات جازىپ, قاراۋىنداعى قازاقتاردى وتىرىقشىلىققا كوشىرۋدە ۇلگى كورسەتۋ ماقساتىندا وزىنە اعاش ءۇي سالدىراتىندىعىن مالىمدەيدى. كوپ كەشىكپەي شىعاي سۇلتاننىڭ ەڭسەلى اعاش ءۇيى دە دايىن بولادى. ىشكى وردانىڭ باسقا قازاقتارى دا وسى جەرگە اعاشتان ءۇي سالدىرىپ, ورنىعا باستايدى. كەزىندە بوكەيحاننىڭ ستاۆكاسىندا بولعان دون كازاك اسكەرلەرىنىڭ كومانداسى ەندى سۇلتان شىعايدىڭ ستاۆكاسىندا بولىپ, وعان قىزمەت ەتەدى. شىعاي سۇلتان مەن ونىڭ وتباسى ورىستارمەن, ۋكرايندارمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولادى. مۇنىڭ ءوزى داۋلەتكەرەيدىڭ ورىسشا جانە ماندولين, بالالايكا سياقتى مۋزىكالىق اسپاپتاردى ۇيرەنۋىنە قولايلى جاعداي جاسايدى. وسىلايشا شىعاي سۇلتان ستاۆكاسىنىڭ نەگىزى قالانعان 1820 جىلى بولاشاق كۇيشى داۋلەتكەرەي دە وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەن.
1824 جىلى بوكەيحاننىڭ مۇراگەرى جاڭگىر حان تاققا وتىرعاننان كەيىن شىعاي سۇلتان مەملەكەتتىك قىزمەتتەن ءبىرجولا بوسايدى. وعان قوسا يمپەراتوردان كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىن جالعا العان گراف بەزبورودكو وسى كەزدە سۇلتان شىعايدان بۇرىنعى ستاۆكا ورنالاسقان جەردەن كەتۋىن ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ ەتەدى. سۋى مول, ءشوبى شۇيگىن جەردەن شاعىل باسقان قىرعا كوشىپ بارعان شىعايدىڭ مالى قىرىلىپ قالادى. 1825 جىلدىڭ قاراشا ايىندا سۇلتان شىعايدىڭ ءوزى دە دۇنيەدەن وتەدى. وسىلايشا داۋلەتكەرەي 5 جاسىندا اكەسىنەن جەتىم قالادى. اكەسى ولگەننەن كەيىن داۋلەتكەرەي شەركەش رۋىنىڭ باسقارۋشىسى, نەمەرە اعاسى مەڭدىگەرەي بوكەيحانوۆتىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. ىشكى وردادا مالى مەن جەرى, دۇنيە-مۇلكى جاعىنان جاڭگىردەن كەيىن ەكىنشى ورىندا بولعان مەڭدىگەرەي ءىنىسى داۋلەتكەرەيدى بولاشاقتا ءىرى ەل باسقارۋشى سۇلتان بولۋعا تاربيەلەيدى. داۋلەتكەرەيدىڭ اكىمشىلىك قىزمەتپەن شۇعىلدانۋىنا ءحىح عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا ىشكى وردانى باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەستى گ.ۆ.ۆاششەنكونىڭ باسقارۋىنىڭ ۇلكەن اسەرى بولدى. ونىڭ قولداۋىمەن داۋلەتكەرەي 1852 جىلى نوعاي رۋىنىڭ باسقارۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. وسى كەزدە داۋلەتكەرەي اتاقتى دومبىراشى, كومپوزيتور, بەرىش رۋىنىڭ بەگىس ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى ستارشيناسى ءمۇسىرالى بەرديەۆپەن كەزدەسەدى.
1836-1837 جىلدارى ىشكى ورداداعى ي.تايمان ۇلى باستاعان كوتەرىلىسكە بەلسەنە ارالاسقانى, پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى شىققانى ءۇشىن قىزمەتىنەن قۋىلعان م.بەرديەۆ بۇدان بىلاي داۋلەتكەرەيدىڭ ونەر جولىنداعى جەتەكشىسىنە اينالادى. كۇيشى-سازگەر م.بەرديەۆتىڭ داۋلەتكەرەيدىڭ ونەردەگى ۇستازى بولعاندىعىن دينا نۇرپەيىسوۆا دا راستايدى.
1854 جىلى جازدا بوكەي ورداسىنا ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنان كەلگەن ارناۋلى ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىنداعى سۋرەتشى ر. چەرەدەەۆ كيىز ۇيدە دومبىرا تارتىپ وتىرعان داۋلەتكەرەيدىڭ سۋرەتىن سالادى. بۇل سۋرەت سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ارحيۆتە ساقتاۋلى.
قازاق دەلەگاتسياسى قۇرامىندا پەتەربۋرگكە بارىپ قايتقان كۇيشى-كومپوزيتور داۋلەتكەرەي ومىرىندەگى 1859 جىل ەڭ ەرەكشە جىل بولدى. ول ن-نوۆگورود قالاسىندا, موسكۆادا ۇلكەن تەاتردا بولىپ, ۆەرديدىڭ «تراۆياتا» وپەراسىن تاماشالايدى, استانادا دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسەدى. پەتەربۋرگكە ساياحات داۋلەتكەرەيدىڭ قوعامدىق, دەموكراتيالىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور اسەرىن تيگىزەدى. وسى جىلداردا قازاق حالقى ءۇشىن ورىستىڭ الدىڭعى قاتارلى مادەنيەتىمەن جاقىنداسۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ول جاقسى تۇسىنگەن.
60-جىلدارى داۋلەتكەرەي قىزىلقۇرت, ماسقار, تولەڭگىت, شەركەش رۋلارىن جانە بوكەي حاندىعىنداعى قالماق ءبولىمىن باسقارادى. كوپ ۇزاماي داۋلەتكەرەي اكىمشىلىك قىزمەتتەن ءبىرجولا بوسايدى. ول وسى جىلدا ەتنوگراف-عالىم مۇحامەد-سالىق باباجانوۆپەن جاقىن دوس بولادى. ول مەزگىلسىز قايتىس بولعاندا «سالىق ولگەن» اتتى كۇي شىعارادى. سازگەرلىك شىعارماشىلىق ونەرىنىڭ ناعىز شارىقتاعان شاعىندا, ياعني ءحىح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ اياق كەزىندە داۋلەتكەرەي ۇلى كۇيشى قۇرمانعازىمەن كەزدەسەدى.
داۋلەتكەرەيدىڭ قايتىس بولعان جىلى تۋرالى دا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ كەلدى. مىسالى, ب.ەرزاكوۆيچ «قازاقسسر تاريحىنىڭ» ءىىى تومىندا داۋلەتكەرەيدى ء«حىح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا قايتىس بولعان», دەسە, ا.جۇبانوۆ: «داۋلەتكەرەي 1882 جىلى قايتىس بولدى», دەپ جازادى. ج.اقباي «رادۋگا اقجايىق» دەگەن كىتابىندا ۇلى سازگەر 1878 جىلى قايتىس بولدى دەيدى. الايدا كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ قايتىس بولعان مەزگىلىن دۇرىس انىقتاعان عالىم تاعى دا پ.ۆ.اراۆين بولدى. ول جوعارىدا كورسەتىلگەن ەڭبەگىندە: «داۋلەتكەرەي 1887 جىلدىڭ كوكتەمىندە ءوزى ۇزاق جىلدار مەكەن ەتكەن «قارامولا» دەگەن جەردە دۇنيەدەن وتكەن», دەپ جازادى. داۋلەتكەرەيدىڭ كوپتەگەن كۇيىن كەيىنگى ۇرپاققا تاراتۋشىلار اراسىندا الدىمەن ونىڭ ءوز بالاسى سالاۋاتكەرەي, كۇيشىلەر بالامايساڭ, سەيتەك, ناۋشا بوكەيحانوۆ جانە باسقالار بولدى. مىنەكي, كۇي الىبى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى تۋرالى ءبىر ماقالا كولەمىندە وسىنداي جايلاردى جازۋعا بولادى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ تاريحىن, مادەني ءومىرىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن كوڭىل بولىنگەن. وسى تۇرعىدان العاندا داڭقتى كۇيشى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋىنا ارنالعان بەلگىلى ءبىر شارالاردىڭ اتقارىلۋ قاجەتتىگى وزىنەن-ءوزى تۋىندايدى. داۋلەتكەرەيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى رەسپۋبليكامىزدا كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى كەرەك. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەڭبەگىندە كورسەتىلگەن « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالار قاتارىندا كۇيشى-كومپوزيتور داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ دا بولعانى ءجون. رەسپۋبليكالىق باق ارقىلى كوپ-تەگەن حابار سەرياسى دايىندالىپ, اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترلەرى مەن وبلىستىق فيلارمونيالاردىڭ جەكەلەنگەن دومبىراشىلار توپتارى اۋدانداردى ارالاپ, داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى تۋرالى لەكتسيالار وقىپ, ونىڭ شىعارمالارىنان كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
وعان قوسا, نەگىزگى جانە ورتا مەكتەپتەردە, ارناۋلى مۋزىكا مەكتەپتەرىندە, مۋزىكا كوللەدجدەرىندە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ونەر فاكۋلتەتتەرىندە داۋلەتكەرەيدىڭ شىعارماشىلىعىن تەرەڭ تۇردە وقىتۋ جانە ونىڭ ءومىربايانىنا بايلانىستى تىڭ دەرەكتەرگە وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ نازارىن كەڭىنەن اۋدارۋ قاجەت بولادى. سونىمەن بىرگە بيىلعى جىلى اتالىپ وتىلەتىن دومبىرا كۇنى ۇلى كۇيشى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنا ارنالىپ, ول دۇنيەگە كەلگەن جەرگە, ياعني اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىنداعى بۇرىنعى كونەۆو ەلدى مەكەنىنىڭ ورنىنا, اتىراۋ – استراحان ماگيسترالىنىڭ باتىس بەتىنە داۋلەتكەرەيدىڭ 1820 جىلى وسى جەردە تۋعاندىعىن كورسەتەتىن دومبىرا تۇرىندە ستەللا ورناتىلعانى ءجون دەپ ەسەپتەيمىز.
وسىنىڭ ءبارى داۋلەتكەرەيتانۋعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني دامىپ جەتىلۋىنە كومەكتەسەتىن ماڭىزدى شارالار بولماق.
امانكەلدى شامگونوۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى,
تاريح جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
