اقىرى ديدارلاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سويلەستىك. الپاۋىت مەكەمە باسقارعان ءىرى باستىق بولماپتى. اۋدان كولەمىندە قىزمەت جاساپتى. «ەكى جىلدان كەيىن 80-گە كەلەمىن», دەدى. بويى بيىك. ءسوزى شيراق. وي بايلامى تەرەڭ, لايسىز. «ەكى انانى تەل ەمگەن «تەنتەك» ەدىم», دەپ جىلى جىميدى دا: «اناۋ, قوجىر-قوجىر توبەنىڭ ەتەگىندەگى شيپاجايدىڭ يەسىمىن. ونىڭ جۇرتقا قىزمەت ەتىپ جاتقانىنا ءۇش جىلعا تايادى», دەگەندى ءسوز اراسىنا قوسىپ قويدى.
وي ءبولىسۋ ۇستىندە اڭعارعانىمىز, ارعى زاتىندا تەكتىلىك بارى بىردەن كورىنىپ تۇردى. كىسىلىگى باسىم, ىزەتتى. اتى-ءجونى – تىلەك مىڭجاساروۆ بولىپ شىقتى. «اسىل اجەم ۇلتايدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا 1942 جىلى, سۇراپىل سوعىس شاڭداتىپ جاتقاندا, جاز ماۋسىمىندا ءومىر ەسىگىن اشىپپىن. اكەم مايدانعا اتتانعاندا – التى ايلىق شارانا – انا قۇرساعىندا قالىپتى. كەتىپ بارا جاتىپ, «ۇلتۋار امان بوسانسا, اتىن تىلەكتەس قويىڭىزدار!» دەپتى. اجەم مەن انامنىڭ جانارلارى جاسقا تولىپ ارتىندا قالعان. اكەم الگى تىلەگىن مايدانعا بارا جاتىپ, جول بويى ەلگە جازعان حاتىندا تاعى قايتالاپتى. ونداعى ويى اماندىقپەن ورالۋعا تىلەكتەس بولسىن دەگەن شىعار. ول كەزدە اسىل اجەم 65 جاستا بولسا, اياۋلى انام وسى كۇنى قىز جاسى دەپ جۇرگەن 24-تەگى ۋىزداي كەلىنشەك ەكەن», دەپ ءبىر تىنىستاپ الدى دا اكەسىنىڭ 11 اعايىندى: 10 ۇل, 1 قىز ەكەنىن ايتىپ, 9 ۇل ەرتە و دۇنيەلىك بولعانىن, ءبىر ۇل, ءبىر قىز سارقىتقا قالعانىن العا تارتتى. ون سەگىزگە كەلگەندە قىز دا ماڭگىلىككە بەت تۇزەپتى.
«جالعىز بالانى جەتەلەپ ءجۇرىپ ەندى جەتتىم بە دەگەندە, اجەمنىڭ ۇلىن, انامنىڭ سەرىگىن 1941 جىلى باستالعان سوعىسقا اكەتىپتى. شەشەم: «اكەڭ مايدانعا اتتانعاندا سەن دە ءبۇيىرىمدى بۇلكىلدەتكەنسىڭ», – دەيتىن. ونىڭ راس, وتىرىگىن قايدام. جارىق دۇنيەگە مەن كەلگەن سوڭ اكەمنىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەي اجەم: «نەمەرەمنىڭ اتى – تىلەكتەس! مىڭجاسارىمنىڭ ورالۋىنا تىلەكتەس بولادى, ق ۇلىنىم!» دەپتى اعىنان جارىلىپ. اجەم تۋ تۋرالى كۋالىگىمدى انە-مىنە دەپ ءجۇرىپ ءبىر جىلعا كەشىكتىرىپ الىپتى. ونداعى ويى «بۇل دا ەرتەڭ اسكەرگە بارادى بىرەۋدەن تاياق جەپ قالا ما, قارۋ اسىنعاندا تىزەسى دىرىلدەپ جۇرە مە, ءبىر جىلعا بولسا دا ەسەيگەنى دۇرىس قوي», دەگەن-اۋ شاماسى. «اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى», دەپ اجەڭ سەنىڭ باسىڭنان قۇس ۇشىرماي ءوتتى مىنا جالعاننان وبەكتەپ ءجۇرىپ, دەيتىن انام».
وسى ءسات ول باسىن تومەن سالىپ ەدى, ءتىپ-تىك قوس جاۋىرىنى ەڭكىش تارتىپ, ديدارى الدەنەشە وزگەرىپ, ماڭدايداعى ءاجىم ىزدەرى تاۋ ساعاسىنىڭ سوقپاعىنداي ەلەستەپ كەتتى.
«قازىر ەرتەگى سەكىلدى ەستىلەر. سوعىس كەزىندە جۇرەكتى ءبىر ءۇزىم قارا نان جالعاپ, ءبىر جۇتىم سۋ ءشولدى باسقان. انام ماقتا ەگىپ, ماقتا تەرگەن. اۋىر بەينەتىنە 1-1,5 كيلو بيداي تيەتىن بولعان. سونى تالعاجاۋ ەتىپپىز. ول كەزدە جۇمىستىڭ بارلىعى دەرلىك قولمەن اتقارىلاتىن. ە, قاراعىم, ەر ادامدار مايداندا, ايەلدەر تىلدا ەرلىك كورسەتتى. ب ۇلىڭعىرلاۋ ەسكە تۇسەدى. ول كەزدىڭ ايەلدەرى شەتىنەن قايراتتى, قارۋلى بولاتىن. تاڭ قىلاڭ بەرە ماقتالىققا كەتەدى, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا كەلەدى. سودان دا شىعار, مەن انامدى كوپ كورە بەرمەيتىنمىن. اجەمنىڭ قولتىعىندا ءجۇرىپپىن. مىنا ءبىر وقيعانى ەستىگەندە قۋ جانىمدى وسى كۇنگە دەيىن قويارعا جەر تاپپاي, قينالاتىنىم بار. ول تۇستا ماقتا تەرگەندە قاۋاشاقتا قالىپ قويمادى ما دەپ باقىلايتىندار كوپ بولىپتى. ءبىر جولى سونداي تەكسەرگىش شولاق بەلسەندى اناما: «ماقتانىڭ قاۋاشاعىندا ماقتا قالىپ قويعان, سەن حالىق جاۋىسىڭ دەپ, شەشەمدى اتىن اتاماي-اق قويايىن, ءبىر بريگادير باسىنا قامشى ءۇيىرىپ, جاۋىرىنىنا اياماي سىلتەپتى. ء«ورىم ءىزى بىلەۋ-بىلەۋ بولىپ قالدى», دەپ كەيىن ەسىنە تۇسسە انام وكسىگىن باسا الماي «مىڭجاسار بولسا, ماڭىمنان جۇرەر مە ەدى وندايلار», – دەيتىن. ءوز قولىم ءوز اۋزىما جەتكەندە الگى بريگاديردى ىزدەسەم, ومىردەن ءوتىپ كەتىپتى. كىم ءبىلسىن, زامان سولاي بولدى ما, الدە اباي ايتقان زامانعا كۇيلەگەندەردىڭ كۇيكى تىرلىگى قامشى سىلتەتتى مە, و جاعىن تاپ باسىپ ايتا المايمىن», دەگەن قاريا ويعا شومىپ ءبىراز ءۇنسىز قالدى.
تىلەك مىڭجاسار ۇلى اجەسى مەن اناسىن ەسكە العاندا قاتتى تولقىپ: «قوس بايتەرەگىمنىڭ قادىرىنە جەتتىم بە, جەتپەدىم بە؟!» دەي بەرەدى. ولاردىڭ تالاي ويراندى كورگەنىن, اسىرەسە مىڭ جاسار ما ەكەن دەگەن ارمان ءۇمىتىن ۇكىلەپ, بالاسىنىڭ اتىن مىڭجاسار قويىپ, سونىڭ ەرتەڭى ءۇشىن بار ءومىرىن ارناعان, بار قيىندىققا توزگەن اجەسىن ەسكە العاندا جانارى جاساۋراپ كەتە بەرەدى. كەيۋانا 94 جاسقا كەلگەنگە دەيىن مىڭجاسارىنان ءۇمىتىن ۇزبەي, ءتىپتى «مىڭجاسارعا بارام», دەپ پويىزعا وتىرىپ, ءبىراز جەردى شارلاپ قايتقانىن دا ەسكە ءتۇسىردى. «ول ءتىرى, كەلەدى دەپ دۇعا دا باعىشتاتپادى. سوعىس كەزىندە ويدان شىعاردى ما ەكەن, الدە شىن با اجەم: «ۇلتۋار, تۇندە ءتۇس كوردىم, ءۇش سالت اتتى كەلدى ۇيگە, اراسىندا مىڭجاسار دا بار, ءبىر داستارقاننان ءدام تاتتىق. ول ءتىرى, ورالادى, ءۇمىتىڭدى ۇزبە!» دەيدى ەكەن انام ەكەۋمىزگە كەزەك قاراپ. سول ءسوزىن اجەم مەن قاتايىپ كەلە جاتقاندا دا, ىلعي ايتىپ وتىراتىن. قۇلاعىما ابدەن سىڭگەندىكتەن بە, اكەم ءتىرى دەگەنگە يلانىپ, كوپكە دەيىن ءۇمىتىمدى ۇزبەدىم. سويتسەم اجەم ءبىر جاعى كەلىنىنىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن, ەكىنشىدەن توركىنىنە كەتىپ قالا ما دەپ قاۋىپتەنگەندىكتەن ايتاتىن بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ناعاشىمدا دا ۇل بالا بولماپتى. ەكى اتانىڭ ءۇمىت ەتكەنى مەن عانا بولىپپىن. دەگەنىم بولماي جىلاسام ناعاشى اتام قوسا جىلايتىنى ءالى ەسىمدە. ولار قانداي مەيىرىمدى جاندار ەدى دەيمىن وسى كۇنى. امال نە, اكەم مايداننان ورالمادى. اجەم ەكەۋمىزدىڭ كوپتەن كۇتكەن قۋانىشىمىز اقتالمادى.
اجەم 96 جاسىندا باقيلىق بولدى. 94 جاسىندا مال اتاپ سويىپ, اس بەرگىزدى. قۇران وقىتتى. قۇشاعىنا قىسىپ ماۋقىن باساتىن كيىمىن بار زامانداستارىنا تاراتتى. سول كۇنى كوڭىلى بوساماعان ءبىر ادام قالماعان شىعار. ۇلدى كۇتۋدىڭ قيىندىعىن مەن دە سول جولى انىق ءتۇسىندىم. وسى كۇنى بالالارىما وتكەننىڭ قيلى وتكەلدەرىن ايتىپ وتىرامىن. ساباق الىڭدار دەيمىن. قيىن كەزدە ساناتقا قوسىلۋ وڭاي ەمەس دەگەن ءسوزىمدى ۇققان جانعا جالىقپاي ايتامىن», دەپ تىلەك اقساقال تولقىدى.
مەكتەپكە بارعاندا تىلەكتەس اتتى ەكى بالانى مۇعالىم ءبىر پارتاعا وتىرعىزىپتى. ءبىرى – ۇل, ەكىنشىسى – قىز بالا. قىزدىڭ اتا-اناسى دا مايدانداعى ازاماتتار امان كەلسىن دەگەن تىلەكپەن تىلەكتەس قويعانى بەلگىلى. بالاڭداۋ كەزدە تىلەكتەستەر ونى بىلە قويماعان. وسە كەلە قۇربىلارى ءتۇرلى اڭگىمە ايتا باستاعاندا, ول اجەسىنەن اتىن تىلەك دەپ اتاۋدى سۇراپتى. مەكتەپكە جەتەلەپ بارىپ, جەتەلەپ قايتىپ جۇرگەندە ءتۇپتىڭ ءتۇبى وسى الدىمىزدان شىعادى-اۋ دەگەن اجەسى وعان قارسى بولا قويماپتى. ءتيىستى ورىندارعا جۇگىرىپ ءجۇرىپ, بارلىق قۇجاتتى وزگەرتىپ, تىلەك مىڭجاساروۆ دەگەن كۋالىكتى قولىنا ۇستاتىپتى.
«اۋىلداعى 4 جىلدىق مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ 15 شاقىرىم جەردەگى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە ءبىر قاراڭعى, ءبىر جارىقتا ەسەكپەن قاتىناپ وقىدىق. ءبىر وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى. بۇكىل اۋىل ءبىر كۇنى كوزدەرى بۇلاۋداي بولىپ جىلاپ ءجۇردى. «قايتىپ كۇن كورەمىز؟» دەپ وكسيدى شەتىنەن. ءبىز بالالار اۋىلدىڭ امان-ەسەن ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. ءۇي باسى تىنىشتىق. سويتسەك, ولگەن ستالين ەكەن. ونىڭ كىم بولعانىن كەيىن بىلدىك قوي», دەيدى تىلەك قاريا.
سوعىس زاردابى بىرتە-بىرتە سەيىلىپ, ەل ەڭسە تىكتەي باستاعاندا تىلەك مىڭجاسار ۇلى مەكتەپ ءبىتىرىپ, ەكى اناعا قالاي قولعانات بولسام ەكەن دەپ, ءار تاراپقا كوز سالادى. اجەسى ءوز ۇلىنىڭ مايداننان امان كەلەتىنىنە ءالى سەنىمدى. ء«بىز سەلبەسىپ كۇن كورەمىز. اكەڭ كەلگەنشە ورتا ءبىلىم ال», دەپ اجەسى شىمكەنت قالاسىنداعى ولكەلىك تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ كووپەراتيۆ تەحنيكۋمىنا باعىت بەرەدى. اناسى اجەسى ايتسا زاڭ دەپ ۇعادى. تەحنيكۋمدى بىتىرگەننەن كەيىن اسكەرگە اتتانادى. باكۋ قالاسىندا بورىشىن وتەيدى. اجەسى بۇل كەزدە: «ەكى ۇلىم دا اسكەردە ءجۇر», – دەيتىن كورىنەدى. كەيۋانا ءوز سەنىمىنەن ءبىر اۋىتقىماعان, وعان ەشكىمنىڭ شاك كەلتىرۋىنە جول دا بەرمەگەن. تىلەك اسكەردەن كەلىپ, قىزمەتكە ورنالاسىپتى. سوعىس بالاسى شىمىر كەلەتىنى بەلگىلى. ءبىراز مەكەمەدە ەسەپشى, باس ەسەپشى بولادى. ءۇي تىرلىگىندەگى قارا جۇمىستى دا, كەڭسەدەگى قالام جۇمىسىن دا ءمىنسىز اتقارادى. قيادان جول تاۋىپ, ۇيادا قاناتىن قاتايتقان ونى اۋدان كولەمىندەگى بەلدى قىزمەتتەرگە شاقىرسا, ۇلتاي اجەسى, كوز الدىمدا ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن: «اۋىلدان الىستاپ, ەلدەن قول ءۇزىپ قالاسىڭ», دەپ جىبەرە قويمايدى. كەيىن ءومىر اعىسى ول كىسىنىڭ دە شەڭبەردەگى ويىن بۇزىپ, ءورىسىن كەڭەيتكەندە نەمەرەسىنىڭ الدىنان شىقپاي, ساتتىلىك تىلەپتى.
ول جيىرما جىلدان اسا ۋاقىتىن ماقتا شارۋاشىلىعىنا, ونى وركەندەتۋدىڭ ەسەپ-قيسابىنا ارناپتى. بولاتتاي بەرىك دەپ يلانعان وداق قيراپ, ەلىمىز ازاتتىعىن العان تۇستا حالىقتىڭ داعدارىپ قالعانى بەلگىلى. «ماقتامەن ماقتانىپ وتىرعان جۇرت ەس تاپپاي ەسەڭگىرەدى مە, قالاعا اعىلدى. سوعىس تۇسى ەمىس-ەمىس ەسىمدە, ودان كەيىنگى تىرلىك كوز الدىمدا. ەكى انامنىڭ سول ۋاقىتتاعى جاسىماعان جىگەرى مەنى قاناتتاندىردى. وسى دالادا بابالارىم ءوستى, ءوندى, مەن سول جولدا قالام دەپ بەكىندىم. ماعجان دەگەن اقىننىڭ: «ادامزاتتىڭ ءبارى – ەڭبەكشى, ءبارى – قۇل» دەگەن ولەڭى ويىمنان كەتپەيتىن. ماعىناسى تەرەڭ بەس ءسوز بەلىمدى بەكەم بۋعىزدى. بالالار قاتتى قايىرىمعا كەلە قويماعان كەز. كىندىك ەلدەن كەتپەيىن دەدىم. ۇلەسىمە تيگەن 30 گەكتار جەردى ىسكە جاراتتىم. قات بولىپ تۇرعان, ماقتا تۇقىمىن وندىرەتىن «قاراشا» شاعىن شارۋاشىلىعىن قۇردىم. يەسىز قالعان جەرلەردى الىپ, ۇلەسىمدەگى جەر كولەمىن 130 گەكتارعا جەتكىزىپ, ماقتا ەكتىم. تۇقىم شارۋاشىلىعىم دا, ماقتا ءوندىرۋ دە ىلگەرى جىلجىدى. سۇرانىس ارتتى, تاپسىرىس كوبەيدى. بوس جۇرگەن جۇزدەي ادامعا جۇمىس تابىلدى. ولاردىڭ ءۇيى جوقتارىنا جەر بەرىپ, ايلىعىڭنان ازداپ تولەپ وتىراسىڭ دەپ, قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتتىم. شەتىنەن ولار ءۇي تۇرعىزىپ جاتتى. مالى جوققا مال بەرىپ, ءونىمىن پايدالان دەدىم. وسىلايشا جاساعان تىرلىك وسۋىمىزگە, ونۋىمىزگە سەپتىگىن تيگىزدى. قارجى مولايدى», دەگەن تىلەك مىڭجاسار ۇلى ءوزىنىڭ سوعىسقا قاتىسقاندارعا, تىل ەڭبەككەرلەرىنە ەرەكشە ىلتيپاتپەن قارايتىنىن, ءوزىنىڭ تىرلىگىنە تياناق بولعان قوس اناسى ەكەنىن, ودان كەيىن ءبىر جىلى سارىاعاش شيپاجايىندا ۇلت باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن بىرگە دەمالىپ, سول از كۇندە العان ءتالىمى «قارۋ» بولعانىن العا تارتادى. «باتىر ءبىر توبە, قالعاندارىمىز ءبىر توبە ەدىك. قاراپايىم جۇرت باتىردى توڭىرەكتەپ جۇرەدى. ءسوز ەستىپ قالامىز با دەي مە, شىرەنگەندەر اۋلاعىراق كەتەدى. بەت-بەدەلىڭە قارامايدى ەكەن, قاعىپ تاستايدى. ادىلدىك پەن شىندىق دەسە, ونى كوتەرە ايتادى, وتىرىككە ورە تۇرادى. مەن تەز تابىسىپ كەتتىم. اجەم تۋرالى اڭگىمەم قاتتى ۇنادى. ءبىر جولى: «جەڭىستى ءبىز ەمەس, سول انالار اكەلدى. ارداقتاي الدىڭ با اجەڭدى؟», دەپ گۇر ەتە ءتۇستى. ءۇنىم ءوشىپ قالدى. «ولار جانكەشتى ەڭبەك ەتپەگەندە ءبىتىپ ەدىك. وسى كۇنگىلەر كوك جالقاۋ, سىرعاق. تەك سويلەي بەرەدى. سەن انالارىڭ سەكىلدى ەڭبەك ەتە بىلەسىڭ بە, الدە ودان سالسا, بۇدان وزىپ جۇرگەن بىرەۋسىڭ بە؟», دەدى. ۇندەمەدىم, بىراق مەن ءۇشىن باتىردىڭ وسى ايتقانى الدىمداعى تۋرا جولعا اينالدى», دەپ ول زەردەسىنىڭ بارلىعىن تانىتتى.
اكەدەن انا قۇرساعىندا قالعان تىلەك مىڭجاسار ۇلى اتاسى, اكەسى, ءوزى – ءۇش جالعىزدان ۇش ۇل, ەكى قىز, ولاردان جيىرما نەمەرە, ون شوبەرە بارىن, مۇنىڭ ءبارى انالارىنىڭ قۋات-كۇشى, جىگەر-قايراتىمەن جالعاسقانىن ايتىپ, قازاقتىڭ بۇگىنگى كۇنىنە شۇكىرلىك ەتىپ, كەلەشەگىنە كەمەلدىك تىلەيدى. «80-گە بەت العان سوعىس بالاسى بۇدان وزگە نە ايتادى», دەگەندى دە ءسوز ورتاسىنا قوسىپ قويدى.
تىلەك مىڭجاسار ۇلىنىڭ ەتكەن ەڭبەگى ەلەۋسىز ەمەس كورىندى. ونى سۇراعانىمىزدا: «مەن ەڭبەگىمدى پۇلداعان ادام ەمەسپىن. قۇرمەت كورسەتىپ جاتادى. ءتيىستى مەكەمەلەر 2018 جىلدىڭ ۇزدىك شيپاجايى دەگەن اتاق بەرىپتى. راحمەت! بىراق سونى بارىپ الا قويمادىم. سەبەبى, مەن سياقتى قىزمەت ەتىپ جاتقاندار از ەمەس قوي. ارتىق ماقتان, ارتىق اتاق اۋىر جۇك سەكىلدى كورىنەدى. مەنىڭ كەيىنگە قالدىرعان بار جەتىستىگىم: ۇرپاعىم, ودان كەيىنگى تابىسىم قيىن كەزەڭدە قيراعان شارۋانى وڭ جولعا سالىپ, جۇزگە تاياۋ ادامدى جۇمىسپەن قامتىعانىم. دەنساۋلىعىنا شيپا ىزدەگەندەر دەمالسىن دەپ «اق-تىلەك» مەكەمەسىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويعانىم. ەندىگى بار ايتارى تىلەگىم, وسىنى كەيىنگىلەر ۇعىنىپ, ۇرپاعىم جالعاستىرىپ, ۇلتىنا قىزمەت ەتسە – ارمان-ماقساتىما جەتكەنىم بولار ەدى. انالارىمنىڭ ءۇمىتىن اقتاپ, ادال ىسىممەن ارتىما جاقسى ءسوز قالدىرسام بولعانى», دەپ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە اياق باسىپ قالعان تىلەك مىڭجاسار ۇلى اڭگىمەنى تۇيىندەگەندە, ابايدىڭ: «ادامشىلىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ» دەگەن ءسوزى كوكەيدە كۇمبىرلەپ سالا بەردى.
سۇلەيمەن مامەت,
جۋرناليست
