الدا-جالدا تابيعاتى تامىلجىعان ساندىقتاۋ اۋدانىنا جولىڭىز تۇسە قالسا, بۇل ولكەنى جەرگىلىكتى ۇلت بۇرىن-سوڭدى مۇلدە مەكەن ەتپەگەن ءتارىزدى اسەردە قالاسىز. ەلدى مەكەندەر نوۆونيكولسك, نوۆوسەلوۆكا, ۆەسەلوە, بىستريموۆكا, گرانيكوۆكا, ميحايلوۆكا دەگەن ءتارىزدى اتاۋلارمەن ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ال وسى اتاۋلاردىڭ تۇنىق دۇنيەنى بىلعاي, باردى وشىرە, سانادان سىرا قويىلعاندىعىن دالەلدەۋ وپ-وڭاي. ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى اقمولا وبلىسىنداعى ونوماستيكا سالاسىنداعى يگى باستامالارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ارحيۆتەردە شاڭ جۇتىپ, قاجىماي-تالماي ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى بايىرعى جەر-سۋ اتاۋلارىن عىلىمي ساراپتامادان وتكىزىپ, دايەكتى دەرەكتەر ۇسىنىپ وتىر. ەندىگىسى وسى قۇجاتتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرۋى. جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتكەن ساندىقتاۋ اۋدانىنداعى قازىرگى قاپتاعان اتاۋلاردىڭ ءبارى كەشەگى كەڭەس زامانىندا ادىلەتسىزدىكپەن قويىلعان.
زەردەلەي زەرتتەسەڭىز, ىلكى زامانعى جەر-سۋ اتاۋلارى تۇنىپ تۇر. ماسەلەن, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەگى №317 قوردىڭ ءبىرىنشى تىزىمىندەگى №58 ىستە نوۆونيكولسكىنىڭ – قوياندىكول, نوۆوسەلوۆكانىڭ – جالتىركول, ۆەسەلوەنىڭ – بالاپان, بىستريموۆكانىڭ – جالپاققاراعاي, گرانينوۆكانىڭ – تاقىرجىلاندى, ميحايلوۆكانىڭ – جىلاندى, مەنشيكوۆكانىڭ – قاراعايلىساي, نوۆوماركوۆكانىڭ – ءۇشاشا, سپاسسكوەنىڭ – سارىمساقتى اتالعانى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر بار. اقكول اۋدانىنداعى ۋريۋپينكا اۋىلى ىلكى زاماندا شولاققاراسۋ اتالعان ەكەن. بۇل جايلى دەرەك ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەگى №371 قوردان تابىلىپ وتىر. ونداعى اقمولا ۋەزى قونىس اۋدارۋ اۋداندارىنداعى ەلدە ورنالاسۋ بارىسى تۋرالى مالىمدەمە دەپ اتالاتىن قۇجاتتا تايعا تاڭبا باسقانداي اپ-انىق كورسەتىلىپتى. اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ جيناعان دەرەكتەرىنە قاراعاندا, بۇل ەلدى مەكەن سوناۋ 1884 جىلى قۇرىلىپ, 1901 جىلعا دەيىن سوسنوۆكا دەپ اتالعان. ونىڭ سەبەبى دە بار, جاڭا ەلدى مەكەن ورنالاسقان جەردى يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ قاراعاي ورمان قاۋمالاپ تۇرعان.
تەك كەيىن وكىنىشكە قاراي, سانسىز ءزاۋلىم قاراعاي اياۋسىز وتالىپ, قۇرىلىسقا پايدالانىلعان دا, جويىلىپ كەتكەن. ۋاقىت وتە كەلە, رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسىنداعى ۋريۋپينسك قالاسىنان قاراشەكپەندىلەردىڭ جايلى جەر ىزدەپ, ۇدەرە كوشىپ كەلۋلەرىنە بايلانىستى بۇل جەر ۋريۋپينكا اتالعان. ايتسە دە ەسكى اتاۋى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن جويىلماي, سوسنوۆكا-ۋريۋپينكا دەگەن قوسارلى اتپەن اتالعان. بۇل تۋرالى اقكول اۋدانىنىڭ مەكتەپ مۇراعاتىنان تابىلعان جازبادا جان-جاقتى باياندالادى. كوركەم تابيعاتتىڭ ىلكى زامانداعى كەسكىنىنە قىلاۋ تۇسپەي تۇرعان شاقتاعى عاجايىپ بەينەسى دە سيپاتتالىپتى.
ىلكى زاماندا اتام قازاق جەر-سۋ اتاۋلارىن تەگىننەن-تەگىن قويا سالماعان. توسكەيىندەگى ەلگە ايرىقشا ەڭبەگى سىڭگەن, ەرلىگى مۇرا بولعان بابالار ەسىمى نەمەسە جەر-سۋدىڭ ايرىقشا بەلگىلەرى نەگىز بولعان. ماسەلەن, وسى ۋريۋپينكا قونىستانعان جەردىڭ ىلكىدەگى اتاۋى شولاققاراسۋ. بۇل وزەن نەگىزگى قورەگىن جەراستى سۋلارىنان الاتىن بولعان. قىرىق كۇن شىلدەدە, قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا وزەن تارتىلىپ, ويدىم-ويدىم قارا سۋلارعا اينالادى ەكەن. سول سەبەپتى جىلاپ اققان شاعىن وزەن شولاققاراسۋ اتانعان. وسى اۋدانداعى نوۆو-رىبينسكي اۋىلىنىڭ بايىرعى اتاۋى – شورتانكول. جالپاق دالادا تانانىڭ كوزىندەي جارقىراپ جاتقان كولدە شورتان بالىق ەرەسەن كوپ بولىپتى دەسەدى. جازدىڭ جالپاعىندا تاڭ اتا جىلقىنى سۋعا قۇلاتقاندا, شورتان بالىق باستارى شوقپارداي بولىپ, كول جيەگىندە ۇيمەلەسە جۇزەدى ەكەن. كوپتىگى سونداي, قاتالاپ كەلگەن جىلقىنى ۇركىتەدى ەكەن. مىنە, وسىدان كول شورتانكول دەگەن اتاۋعا يە بولعان. بايىرعى اتاۋ تۋرالى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ №371 قورىندا انىق دەرەك كەلتىرىلگەن. ەلدى مەكەننىڭ كول جاعاسىنا ورنالاسۋىنىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى بار. ويتكەنى شاباتاسىن سۇيرەتكەن قاراشەكپەندىلەر قازاق دالاسىنىڭ قۇنارلى جەرىنە, وزەن-كولدەرىنىڭ ماڭايىنا ءۇيىر. ورمانىندا ساڭىراۋقۇلاعى, جەمىس-جيدەگى بار, كولىندە بالىعى بار بولسا, قۇدايلارىنىڭ بەرگەنى ەمەس پە؟ ماسەلەن, ارشالى اۋدانىنداعى ميحايلوۆكا اۋىلى مويىلدى وزەنىنىڭ جاعاسىنا ىرگە تەپكەن. ەسىل وزەنىنىڭ اقمولا القابىندا الدەنەشە ۇساق سالالارى بار. شولىركەگەن دالانىڭ ءشولىن قاندىرۋ ءۇشىن جاراتقان يە ادەيى ءدال وسىلاي يەن دالاعا تارماق-تارماق قىلىپ جىبەرگەن ءتارىزدى. وزەن اڭعارىنداعى ميحايلوۆكانىڭ اۋەل باستاعى ەسىمى مويىلدى ەكەندىگى ەشبىر تالاس تۋدىرمايدى. بۇل دا ارحيۆتەگى №371 قوردا بار.
استراحان اۋدانىنداعى نوۆوچەركاسسك ەلدى مەكەنىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى شانشار. بۇل تۋرالى ومبى وبلىستىق تاريحي ءارحيۆىنىڭ №198 قورىنىڭ ءۇشىنشى تىزىمىندە اپ-انىق جازىلعان. اقمولا وبلىسىنداعى ەل مەن جەر اتاۋلارىن زەردەلەي زەرتتەپ, ايرىقشا مول ەڭبەك سىڭىرگەن ولكەتانۋشى كلارا امىرقىزىنىڭ «اتاقونىس اقيقاتى» اتتى ولكەتانۋ جازباسىنىڭ 37-38 بەتتەرىندە استراحان سەلوسىنا تاياۋ جەردەگى شانشار اۋىلىنىڭ ۇستىنە دوننان كەلگەن مۇجىقتار 1895 جىلى قونىس سالعانى جايىندا دەرەكتەر جازىلادى. بۇل جەردى بۇرىن جەرگىلىكتى جۇرت «كىشى تاسمولا», سەمەنوۆكا پوسەلكەسىن «ۇلكەن تاسمولا» دەپ اتاعان ەكەن. بۇل اتاۋلاردىڭ دا وزىندىك ءمانى بار. اقمولا قورعانى ورناعاننان كەيىن ات اياعى جەتەتىن جەرلەردە توپ-توپ سولدات ۇستاۋ ءۇشىن وسىنداي ورىن سايلاعان دەگەن ناقتى دەرەك بار. ونداعى ماقسات – قازاقتىڭ اتتى ساربازدارى شابۋىل جاساي الماس ءۇشىن بيىك ەتىپ جاقپار تاستاردان قالاپ وسىنداي قورعاندار جاساعان. بۇل تاس مولالاردىڭ قالدىعى 1943 جىلعا دەيىن ساقتالدى دەسەدى كوزى قاراقتى جەرگىلىكتى تۇرعىندار. شانشار جەرىنە كەلىمسەكتەر 19-ىنشى عاسىردىڭ سوڭىندا قازىق قاداعان ەكەن. يت ارقاسى قيانداعى كۋرسكىدەن, پولتاۆادان, ساراتوۆتان, تامبوۆتان, حاركوۆتان, بارلىعى 134 ادام كوشىپ كەلىپتى دەگەن دەرەك بار. كەيىن كوكتەمگى لاي سۋداي لىقسىعان كەلىمسەكتىڭ سانى ودان دا ءوسىپ, 10 گۋبەرنيادان 49 وتباسى قونىس اۋدارىپ, ۇزىن-ىرعاسى 347 ادامعا جەتكەن. وسى اۋدانداعى پەتروۆكا بۇرىن جىلاندى اتانعان. وردالى جىلانعا مەكەن بولعان قىرات توبە ەجەلدەن جىلاندى اتالعان ەكەن. وردالى جىلان تۋرالى ەستىگەن ادام سەنگىسىز نەشە قيلى اڭىز دا بار. كلارا امىرقىزىنىڭ «اتاقونىس اقيقاتى» اتتى جازباسىندا 1985 جىلى قۋشوقى, قوسكولدى مەكەندەپ وتىرعان اۋىلداردىڭ ۇستىنە ەستليانديا, ليفليانديادان كەلگەن ەستوندىقتارعا كرەستيان شەنەۋنىكتەرى ارعى اتالارىنان مۇرا بولىپ قالعانداي جەر ءبولىپ بەرىپتى. ولار وزدەرى مەكەن ەتكەن جەرگە پەتروۆسكوە دەپ ات بەرگەن. مىنە, وسىلايشا تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن جەر ەشبىر نەگىزى, تايانىشى جوق اتاۋعا يە بولىپ, ءالى كۇنگە دەيىن تۇر. ال كامىشەنكا اۋىلىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى بالىقتى. بۇل تۋرالى دەرەك جوعارىدا اتالعان مۋزەي قورىنىڭ ءبىرىنشى تىزىمىندە كورسەتىلگەن. 1899 جىلى بالىقتى كولىن باۋىرىنا باسقان اعا سۇلتان ىبىرايدىڭ تۇڭعىشى تەڭىزدەن تۋعان سادىق قاجىنىڭ اتامەكەنىنە ساراتوۆتان ساندالىپ كەلگەن جۇرت قونىس سالىپتى. كول كەيپىنە قاراپ, كامىشەنسكوە دەپ ات قويىپتى. سول اتاۋ ءالى كۇنگە دەيىن وزگەرگەن جوق.
1898 جىلى بۋراباي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا الميساقتان ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان ارىقبالىق قونىسىنىڭ ۇستىنە قونىس اۋدارۋشىلار ۇدەرە كوشىپ كەلىپ, بۇرىنعى ءاپ-ادەمى اتاۋىن جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ساناسىنان ءوشىرىپ, ۋسپەنويۋرەۆكا اتاندىرعان. ەجەلگى اتاۋ ومبى وبلىستىق تاريحي ءارحيۆىنىڭ №111 قورىندا ساقتاۋلى تۇر. بايىرعى ەرەيمەن باۋرايى دا مۇنداي باسسىزدىقتان امان قالماعان. ماسەلەن, نوۆوماركوۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى مىڭشۇقىر. بۇل تۋرالى دەرەك «اقمولا ۋەزى قونىس اۋدارۋ اۋداندارىنداعى ەلدى ورنالاستىرۋ بارىسى تۋرالى مالىمدەمە» اتتى قۇجاتتا اپ-انىق كورسەتىلىپ تۇر.
ەندى ءبىر ءسات «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا ولكەنىڭ ءوڭىن كەلتىرەتىن ومىرشەڭ اتاۋلاردى ءتىرىلتۋ. ول ءۇشىن ەل مەن جەر تاريحىن تاعى ءبىر تارازىلاساق. مۇنداي جۇمىس ءىشىنارا جۇرگىزىلىپ تە جاتىر.
– بىلتىر «ەسىل: باستاۋ كوزىنەن تارماقتارىنا دەيىن» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ولكەتانۋ جۇمىسىن ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا وزەننىڭ لانشافتتاعى ءرولىن انىقتايتىن نەگىزگى سيپاتتامالارىن انىقتاۋ جانە ەسىل وزەنىن كەشەندى زەرتتەۋ ماقساتىندا جاقسى اۋدانىندا كەشەندى تاريحي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى وتكىزىلدى. ەكسپەديتسيا قۇرامىنا عىلىمي قىزمەتكەرلەر, سونىمەن قاتار وسى جەردى زەرتتەۋ ءۇشىن وبلىستىق مۋزەيدىڭ ارحەولوگتار توبى كىردى, «نوماد» ارحەولوگيالىق كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى ە.بايدۇيسەنوۆپەن بىرلەسىپ قورعانداردى زەرتتەۋ بويىنشا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ەكسپەديتسيا قورىتىندىسى بويىنشا 10 ەلدى مەكەنگە بارىپ, 50 استام رەسپوندەنت سۇرالىپ, 70 مۋزەيلىك ماڭىزى بار زاتتار جينالدى,–دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش شاقشاقوۆ,–«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ارحەولوگيا پروفەسسورى ۆ.زايبەرتپەن بىرلەسىپ, بوتاي مادەنيەتىنە جاتاتىن جاڭا ەسكەرتكىشتەردى انىقتاۋ ماقساتىندا ءبىرجان سال اۋدانىنا, سونىمەن قاتار, بۋراباي جانە بۇلاندى اۋداندارىنا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «بوتاي» اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە جانە بۋراباي اۋدانىنداعى «بوتاي–بۋراباي» ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق كەشەنىنە بارىپ, بارلاۋ ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىردى. كەيىنگى ۇرپاق اتامەكەننىڭ ەجەلگى اتاۋلارىن بىلۋگە ءتيىستى. ايتپەسە, قيانات بولادى ەمەس پە؟
ءبىز كەلتىرگەن دەرەكتەر وبلىستاعى كەشەگى زاماننىڭ كەلەڭسىزدىگىن كورسەتەتىن مىسالداردىڭ ءبىر پاراسى عانا. اسىلىندا, اتام قازاق جەر-سۋ اتاۋلارىن بەكەر قويماعان. اقىل تارازىسىنان وتكىزىپ, سانامەن سالماقتاپ, ەلىمەن بىرگە ماڭگى جاسايتىن ات قويىپ, ايدار تاققان. باجايلاپ قاراساڭىز, شەت-شەگى جوق سايىن دالادا اتى, اتاۋى جوق بىردە-ءبىر تاۋ تۇگىل شوقى, كول تۇگىل كولشىك, ورمان تۇگىل توعاي جوق. ءبارىنىڭ ەلگە ەتەنە جاقىن اتاۋى بار. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى, سول بابادان قالعان بايىرعى اتاۋدى قالپىنا كەلتىرۋ.
اقمولا وبلىسى
