كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قولدان جاسالدى ما؟
بۇل – اڭىز. ويتكەنى ونىڭ ازىرگە انىقتالعان ناقتى فاكتىسى جوق. وسىنداي ويىمەن بولىسكەن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا باعىتى بويىنشا دوكتورانتۋراسىن تامامداعان عالىم, مولەكۋليارلىق, كلەتكالىق بيولوگيا جانە ەمبريولوگيا باعىتىن زەرتتەۋشى بيولوگ نۇرلىبەك ءمۇرسالى «كوروناۆيرۋس HIV (human immunodeficiency viruses – ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى) ينفەكتسياسىنىڭ گەنى ەكەن, ياعني قولدان جاسالىپتى» دەگەن پىكىرلەر بولدى. ءتىپتى وسىعان بايلانىستى عالىمدار زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ناتيجەسىن جاريالاعىسى دا كەلدى. بىراق وندا عىلىمي فاكتىلەر مەن ناقتى دالەل بولمادى. مەن وسى سالاداعى عالىم رەتىندە COVID-19-دىڭ گەنەتيكالىق ينجەنەريا ارقىلى قولدان جاسالماعانىن ايتا الامىن», دەدى.
ال COVID-19-عا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋ توبىنداعى عالىم, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور قايسار تابىنوۆ قازىر جاڭا ۆيرۋسقا قاتىستى جاي اقپارات تۇگىلى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ سانى دا كۇرت ارتقانىن ايتادى. «اتالعان تاقىرىپ وتە وزەكتى بولىپ تۇرعاندىقتان, ونى عىلىمي باسىلىمدار «قۇشاعىن اشىپ» قابىلدايدى. سول عىلىمي ماقالالاردىڭ وزىندە ءالى كۇڭگىرت, ءاتۇستى قارالعان دۇنيەلەر بار. سوندىقتان قانداي دا ءبىر قورىتىندىعا كەلمەس بۇرىن, ءدال وسى كوزقاراسقا پىكىر ءبىلدىرۋ ءۇشىن ازداپ كۇتۋ كەرەك. مۇندايدا ارينە, وتارداعى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ۆيرۋستى تاراتۋشى سۇتقورەكتى جارعاناتتارعا ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە جاعداي جاسالۋى قاجەت. دەگەنمەن, ءبىر نارسە انىق: بيولوگيالىق قارۋ قولدان جاساعان عالىمداردىڭ باقىلاۋىنان شىعىپ كەتە المايدى, COVID-19-دى بۇكىل الەم عالىمدارى قازىر باسقارا الماي وتىر. ۆاكتسيناسى دا ۆيرۋس جايلاعان جاعدايدىڭ ارتىنشا تابىلا سالعان جوق. دەمەك, بۇل بيولوگيالىق قارۋ ەمەس», دەيدى ول.
ق.تابىنوۆ پاندەميا دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزىن دۇرىس تۇسىنۋگە شاقىرادى. پروفەسسوردىڭ پايىمداۋىنشا, پاندەميا – جاڭا ۆيرۋستىڭ پايدا بولىپ, الەمگە تارالۋى. SARS 2002-2003 جىلدارى شىعىپ, 8 مىڭ ادامعا جۇقتى. كەيىن جوعالدى دەدىك, بىراق قايدا كەتتى؟ ۆيرۋس ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ءبىر پوپۋلياتسيادان ەكىنشىسىنە وتەدى. ال وسى پروتسەسس كەزىندە ۆيرۋس مىندەتتى تۇردە بيولوگيالىق, گەنەتيكالىق تۇرعىدان وزگەرەدى. سوندىقتان عالىم قوعام اراسىنداعى «كوروناۆيرۋس SARS-تىڭ نەمەسە جوعارىداعى باسقا دا ينفەكتسيانىڭ گەنى, ءتۇرى, كوشىرمەسى» دەگەن ۇعىمنىڭ قاتە جانە COVID-19-دىڭ جاڭا ۆيرۋس ەكەنىن ايتادى.
ۆيرگينيا شتاتىنداعى دجوردج مەيسون قوعامدىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ميكروبيولوگيا جانە جۇقپالى اۋرۋلار باعىتى بويىنشا دوكتورانتۋراسىن تامامداعان ۆيرۋسولوگ يۋري كيمنىڭ پىكىرىنشە, «كوروناۆيرۋس قولدان جاسالعان» دەگەن پىكىر قوعامنىڭ پاندەميامەن كۇرەسۋىنە كەرى اسەر ەتتى. «كوروناۆيرۋستىڭ (تۇرلەرى كوپ) بيوينفورماتيك ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن وسى ماسەلەگە ارنايى زەرتتەۋ دە جۇرگىزىلدى. ماماندار سول زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە COVID-19-دىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولمەن بىرتە-بىرتە دامىپ, قازىرگى دەڭگەيگە جەتكەنىن انىقتادى. ۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق ينجەنەرياسى, ياعني ويلاپ تابىلعان ۆيرۋستار ەنگىزىلەتىن جۇيە بار. ال اتالعان جۇيەدەن COVID-19-دىڭ ءىزى دە تابىلمادى. سول سەبەپتى جوعارىداعى كوزقاراس – ميف», دەدى يۋ.كيم.
قوعامداعى كۇيزەلىس
وسى كوزقاراستىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوز اقيقاتى بار. سەبەبى الەم ءدال وسىنداي اياقاستى وزگەرىسكە دايىن بولمادى. ونى كوزبەن دە كورىپ وتىرمىز. عالىمدار مۇنداي ماسەلەنىڭ, ياعني كۇيزەلىستىڭ بولۋ سەبەبىن عىلىمي پايىم تۇرعىسىنان باعامدايدى.
ن.ءمۇرسالى ادامزات كوپتەن بەرى پاندەميا پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلمەگەندىكتەن, ولارعا ينفەكتسيانىڭ ادام شوشىتارلىق قاۋپى دە جاڭالىق بولىپ وتىرعانىن ايتادى. «قاراپايىم حالىق قازىرگىدەي مالىمەتتەردى ەستىمەگەن سوڭ بىلمەۋى مۇمكىن. جانە جاڭا ۆيرۋس ولارعا ەداۋىر جاڭالىق بولىپ تۇر. بىراق ءبىز – بيولوگ-عالىمدار ۆيرۋستاردى كۇن سايىن قولدانامىز. ۆيرۋس بارلىق جەردە بار, ءاربىر قيقىمنىڭ ىشىندە ءجۇر. اقش-تا وقىپ جۇرگەنىمدە, ءار ستۋدەنت «Virus discovery» دەگەن پاننەن جىل سوڭىندا ءبىر ۆيرۋس ءتۇرىن تاباتىن. نەگىزى ۆيرۋستاردىڭ ىشىندەگى وسى COVID-19 سەكىلدى قاۋىپتى تۇرلەرىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىنىنە قۋانۋ كەرەك. سونىمەن قاتار حالىقتى, قوعامدى SARS-تىڭ (Severe acute respiratory syndrome – اۋىر جەدەل رەسپيراتورلىق سيندروم) سۇتقورەكتىلەر ىشىندە جارعاناتتا كەزدەسەتىنى انىقتالعانىمەن حاباردار ەتكىم كەلەدى», دەيدى ول.
قوعامنىڭ ءبىر توبى پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە جاڭا اقپاراتتاردى قابىلداي الماي, شوشىنعاننان تۇسسە, ەكىنشى جارتىسى سالعىرتتىق تانىتقاندىقتان تاپ بولادى ەكەن. سەبەبى ولار كۇرەسۋ ىسىنە بەلسەندى قاتىسپايدى, تالاپتاردى ساقتامايدى. مۇنىمەن قويماي, ەلدى الاڭداتقان تاقىرىپتا وزدىگىنشە «اڭىزدار» ويلاپ تاۋىپ, تاراتادى. وسى رەتتە ۆيرۋسولوگ يۋ.كيم عالىمدار كوز جەتكىزگەن ءبىر مالىمەتكە توقتالدى:
– كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ قاۋپىن 1 ادامنىڭ كەم دەگەندە 5 ادامعا جۇقتىراتىنىمەن ولشەۋگە بولادى. ودان كەيىن جاڭاعى 5 ادام ارقايسىسى تاعى 5 ادامعا جۇقتىرادى. سوندا 5-تەن 25-كە, 25-تەن 125-كە كوبەيەدى. قازىر قوعامدا كەي ادامدار COVID-19-دىڭ قاۋىپتىلىگىن باسقا دا اۋرۋ تۇرلەرىمەن سالىستىرىپ ءجۇر. سالىستىرۋدىڭ ناتيجەسىمەن كەڭ تارالىپ تۇرعان ينفەكتسيانىڭ قاۋپىن سەيىلتكىسى كەلەدى. بىراق بۇگىندە اقش-تاعى COVID-19-دان كۇن سايىن ولگەن ناۋقاس سانى قاتەرلى ىسىكتەن قايتىس بولاتىن ادام سانىنان ارتىپ وتىر, – دەدى عالىم.
ماسكا ينفەكتسيادان قورعايدى
اقش-تاعى پيتتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ەپيدەميولوگيا» ماماندىعى بويىنشا ماگيسترى, استانا ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ گيگيەنيست-ەپيدەميولوگى ايىم قايىرلىقىزى قوعام مۇشەلەرىنىڭ قازىرگىدەي ماسكانى تاعۋى قاۋىپتى كۇشەيتەتىنىن ايتادى. ويتكەنى ولار ماسكانى مۇلدە تاقپايدى نەمەسە دۇرىس تاقپايدى.
– قازىر «ماسكا قاۋىپتى ىندەتتەن قورعاي ما, جوق پا؟» دەگەن سۇراققا تارتىستى جاۋاپ تولاستاماي تۇر. مىڭ رەت قايتالاپ ايتۋعا بارمىن, ماسكا كەرەك! ونى تاعۋعا ءتيىسپىز جانە دۇرىستاپ, سانيتارلىق تالاپتاردى ساقتاپ قولدانۋىمىز قاجەت. ادامداردىڭ ماسكاعا دەگەن سالعىرتتىعى كەرىسىنشە قاۋىپتى كۇشەيتەدى, – دەدى ەپيدەميولوگ.
ال انگلياداعى نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتىندە گەنەتيك ماماندىعىنىڭ باكالاۆرياتىن, بيومەديتسينالىق ينجەنەريا باعىتىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىن بىتىرگەن عالىم, Cellular Therapeutics كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, بيولوگ بولات سۇلتانقۇلوۆ ماسكاعا دەگەن كوزقاراس ناۋقاس ادامنىڭ قوعامعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بيولوگتىڭ پىكىرىنشە, اسىرەسە اۋرۋ بەلگىلەرى بار ادامدار مىندەتتى تۇردە ماسكا تاعۋ كەرەك. سەبەبى ماسكا ناۋقاستىڭ ۆيرۋستى ساۋ ادامعا تاراتۋىنا توسقاۋىل بولادى.
ءبارىمىز بىلەتىندەي, COVID-19 ينفەكتسياسى تىنىس الۋ جولدارىن زاقىمدايدى جانە وكپەنى «جەيدى». سوندىقتان ۆيرۋس ناۋقاس ادامنان ساۋ ادامعا سويلەسكەندە, قۇشاقتاسقاندا, قول الىسقاندا, تۇشكىرگەندە, تۇكىرىگى شاشىراعاندا جۇعادى. تىنىس الۋ جولدارى ارقىلى تارالاتىندىقتان, مۇرىن مەن اۋىزدى قورعاۋ قاجەت.
كارانتيننەن كەيىن الەم وزگەرەدى
بۇل – اقيقات. ءوز كەزەگىندە عالىم-بيولوگ نۇرلىبەك ءمۇرسالى دە وسى ويدى تولىقتىرادى: ء«يا, كوروناۆيرۋستان كەيىن الەم مۇلدە باسقاشا بولادى. بۇعان 100 پايىز سەنىمدىمىن. ونىڭ ءبىر ۇلگىسىن قازىر اقش-تان انىق كورۋگە بولادى. سونىمەن قوسا عىلىمعا دەگەن كوزقاراس تا وزگەرەدى. جالپى, ءححى عاسىر – بيولوگيا عاسىرى. عىلىمنىڭ كوپ سالاسى زەرتتەلدى, تەك بيولوگيا باعىتى قالدى. سوندىقتان قازاقستان الداعى دامىتۋ ستراتەگياسىن وسى سالاعا بۇرۋ كەرەك. ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە تەست-جۇيەمەن اينالىسىپ وتىرعان ارىپتەستەرىم قىتايدان اكەلىنگەن تەستتەردىڭ تەك 30 پايىز جاعدايدا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزگە نۇقسان كەلگەنىن اڭعارتادى. ەلىمىز وسىنداي وزگەرىستەرگە دايىن بولۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن, قاۋىپتى الدىن الا بولجاي الاتىن جانە قاتەر تونگەندە شۇعىل شارۋا اتقارا الاتىن ارنايى ينفراقۇرىلىم بولۋى كەرەك. ويتكەنى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك دەگەن ءسوز.
– كارانتينگە كەلسەك, ماماندار بەكىتكەن كەڭەس پەن تالاپتى ساقتاۋ قاجەت. سەبەبى قول جۋ سەكىلدى قاعيدالار قاراپايىم بولعانىمەن, ونىڭ ءتيىمدى ارەكەت ەكەنى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنىپ قويعان. سوندىقتان ساقتاۋ قاجەت. ولاي بولماعاندا كارانتين تەك قانا ۇزارتىلا بەرەدى. قازاقستاندا كارانتيننىڭ ءبىتۋى ءار وبلىستا ءارتۇرلى بولادى. بۇل سول ايماقتاعى ۆيرۋستىڭ تارالۋ قارقىنىنا بايلانىستى, – دەيدى ا.قايىرلىقىزى.
ال ب.سۇلتانقۇلوۆ كارانتين الىنسا دا ۆيرۋس بىزبەن بىرگە قالاتىنىن, سوندىقتان سانيتارلىق تالاپتاردى مۇقيات ساقتاۋدى كارانتيننەن كەيىن دە ادەتكە اينالدىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى.
مەملەكەت جالعىز جەڭە المايدى
وسى ويدى جەتكىزگەن پروفەسسور ق.تابىنوۆ:
– بۇل رەتتە COVID-19-عا قاتىستى ءبىر اڭىزدى ايتا كەتەيىن. قوعام اراسىندا «عالىمدار ۆاكتسينانى ازىرلەۋگە كىرىستى. ەكپە بيىل دايىن بولادى» دەگەن پىكىر تارادى. وكىنىشكە قاراي, شىندىققا ساي كەلمەيدى. بىزدە بۇل جۇمىستى 2-3 جىلدا تولىق اتقارۋ مۇمكىن ەمەس. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگى بويىنشا, قازىر الەمدە COVID-19-عا قارسى 76 كانديداتتىق ۆاكتسينا ازىرلەنىپ جاتىر. بىراق ازىرگە ءبارى – كانديدات. وتاندىق عالىمدار ءوز كەزەگىندە 3 جىل ىشىندە COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينانىڭ ناقتى ۇلگىسىن ازىرلەۋدى, سوڭعى 3 جىلدا كلينيكالىق سىناققا جىبرەۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءارى قاراي ويلاپ تاپقان ۆاكتسينانى ءوندىرۋ ءۇشىن قارجى ىزدەۋگە كوشەدى. ءبىز – قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ۆاكتسينانى وندىرىسكە ەنگىزۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتەتىن جولدى بىلەمىز, ونىڭ جۇيەلى ستراتەگياسىن دايىنداپ تا قويدىق. بىراق بۇل جەردە ءبىر ماسەلە بار. عالىمدار ەكپەنى جوسپارلانعان ۋاقىتتان بۇرىن ازىرلەدى دەلىك, الايدا ونى بىزدە وندىرەتىن زاۋىت جوق. ەكپە جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى تالابى بويىنشا حالىقتىڭ كەم دەگەندە 70 پايىزىنا ۆاكتسينا سالىنۋى كەرەك. ميلليونداعان ادامعا جەتەتىن ءونىمدى ءوندىرۋ ءىسىن قارجىلاندىرۋ ۇكىمەتتىڭ قولىنان كەلمەيدى, مەملەكەت مۇنى كاسىپكەرلىكتىڭ كومەگىنسىز جالعىز اتقارا المايدى. سوندىقتان دا Forbes جۋرنالىنىڭ تىزىمىندەگى كاسىپكەرلەرگە ءاردايىم «زاۋىت سالىڭىزدارشى» دەپ ايتىپ ءجۇرمىن. ويتكەنى مۇنداي ءىرى ءوندىرىس جەكە سەكتوردا جۇزەگە اسۋى كەرەك. قازىر الەمدە فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالار قانشاما كىرىس اكەلىپ, تابىس تاۋىپ وتىر, – دەيدى.
ب.سۇلتانقۇلوۆ پاندەميا بارلىق توپتاعى, تاپتاعى, دەڭگەيدەگى ادامداردى بىرىكتىرگەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ويىنشا, وتاندىق عالىمداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى ەكپەنى تابۋعا, وندىرىسكە ەنگىزۋگە تولىعىمەن جەتەدى. قازىرگىدەي تەست-جۇيەنى سىرتتان ساتىپ الماۋ ءۇشىن ءىرى كاسىپكەرلەر, ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, كازينولار, كلۋبتار سالۋدى توقتاتا تۇرۋ كەرەك. مەملەكەت باستاپقى ينۆەستيتسيانى سالىپ, ەكپەنى ويلاپ تابۋعا قادام جاساپ وتىر. ودان كەيىنگىسى – كاسىپكەر قاۋىمنىڭ قولىندا. بۇل – الەمدىك تاجىريبە.
ايتا كەتەيىك, عالىمدار اراسىنداعى ەركىن دە كاسىبي تالقىلاۋ جاس عالىمدار اليانسى (YRA) ۇيىمداستىرعان «عىلىمتانۋ» جوباسى اياسىندا ءوتتى.
تالقىلاۋدى جۇرگىزگەندەر
اقنۇر بايباتىروۆا,
جاس عالىمدار اليانسىنىڭ قۇرىلتايشىسى,
بەيبىت ابدىكەنوۆ,
جاس عالىمدار اليانسىنىڭ قۇرىلتايشىسى ءارى ۆيتسە-توراعاسى.
ماتەريالدى دايىنداعان
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
