ءبىلىم • 04 مامىر، 2020

اسحات ايماعامبەتوۆ: وتاندىق عىلىمدا جاڭا سەرپىلىس بولادى

10197 رەتكورسەتىلدى

عىلىم كەز كەلگەن ەلدە كەلەشەكتىڭ كىلتى سانالادى. سەبەبى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك احۋالى، تۇراقتى ءارى قاۋىپسىز دامۋى ۇلتتىق عىلىمنىڭ الەۋەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى عىلىمي مەكتەپتەر، تارماقتالعان عىلىمي ۇيىمدار جەلىسى ساقتالىپ قالدى، پروگرەسسيۆتى عىلىم تۋرالى زاڭ قابىلداندى، قازاقستاندىق عالىمدار ءبىرشاما تابىستارعا قول جەتكىزدى. جاقىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىرگى ادامزاتتىڭ جاعدايى عالىمداردىڭ قولىندا ەكەنىن ايتا كەلە، وتاندىق عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. وسى اۋقىمدى ءىستىڭ قارقىنى قانداي؟ قازاقستاندىق عىلىمدى دامىتۋدا قانداي قادامدار جاسالىپ جاتىر؟ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىنا قاتىستى وزەكتى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ايتۋىنشا، عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ، عىلىمي الەۋەت ساپاسىن ارتتىرۋ، يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ جانە قارجىلاندىرۋ جونىندەگى مەملەكەت باسشىسى مىندەتتەگەن تاپسىرمالارى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى جاڭا شەشىمدەر قابىلدانىپ جاتىر. ولار ەكونوميكامىزدىڭ تيىمدىلىگىن ءبىرشاما ارتتىرۋعا دا اسەر ەتپەك.

– اسحات قانات ۇلى، ءبىز عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىن قارجىلاندىرۋدان باستاپ، تۇپكى ناتيجەدە دە سول تۇيتكىلگە تىرەلەمىز. مۇنىڭ ءمانىسى نەدە؟

– بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن وتاندىق عىلىمنىڭ جاي-كۇيىنە توقتالىپ كەتەيىن. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 386 عىلىمي ۇيىم بار. وندا شامامەن 22 مىڭ مامان جۇمىس ىستەيدى. قىزمەتكەرلەردىڭ 33%-ىندا عىلىمي دارەجە بار، ناقتىراق ايتسام – 1703 عىلىم دوكتورى، 4240 عىلىم كانديداتى، 1045 Ph.D دوكتورى مەن ءوز سالاسى بويىنشا 317 دوكتور. ورتا ەسەپەن العاندا، بۇل 1 ملن حالىققا 930 عالىمنان كەلەدى دەگەن ءسوز. سالىستىراتىن بولساق، قىتايدا بۇل كورسەتكىش – 1235-كە، گرۋزيادا – 1340-قا، بولگاريادا – 2130-عا، رەسەيدە – 2851-گە، ال اقش-تا 4256-عا تەڭ.

ديناميكاعا كوز جۇگىرتسەك، 1980 جىلى بىزدە 37 390 عالىم، 1990 جىلى 50 627 عالىم بولعان ەكەن نەمەسە 1 ملن ادامعا 2 166 عالىمنان كەلگەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي، عالىمدارىمىزدىڭ سانى، وسىدان 30-40 جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرساق، كۇرت ازايعان. سايكەسىنشە، سالا قىزمەتكەرلەردىڭ عىلىمي دارەجەگە يە بولۋ كورسەتكىشى دە تومەندەگەن. دەگەنمەن، سوڭعى جىلدارى جاس مامانداردىڭ عىلىم سالاسىنا بەت بۇرۋى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. قازىرگى عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ 34%-ىن 35 جاسقا دەيىنگى جاستار قۇرايدى.

عىلىم سالاسىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – عىلىمي قىزمەتتىڭ از قارجىلاندىرىلۋى. 2018 جىلى بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە بولىنگەن شىعىستار كولەمى قازاقستاندا ءجىو-ءنىڭ 0،12%-ىن قۇراسا، ءدال وسىنداي كورسەتكىش ارمەنيادا 0،3%، ۋكراينادا –0،5%، بەلارۋسيادا– 0،6%، رەسەيدە – 1،2%، ەىدۇ ەلدەرىندە – 4%، وڭتۇستىك كورەيادا –5%-دى قۇرادى.

سوڭعى وتكىزىلگەن گرانتتىق جوبالار كونكۋرسىنا عالىمداردان 5 مىڭ ءوتىنىم تۇسكەنمەن، قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىنا بايلانىستى 4 مىڭ جوبا كەرى قايتارىلدى. قارجىلاندىرۋعا ىلىككەن جوبالاردىڭ بيۋدجەتى دە ءبىرشاما قىسقارتىلدى، بۇل ءوز كەزەگىندە، جوبالاردىڭ ساپاسى مەن ناتيجەسىنە اسەر ەتپەي قويمايدى.

ساراپشىلار، سونداي-اق، جۇرگىزىلىپ وتىرعان زەرتتەۋلەردىڭ كوپ رەتتە قولدانبالىق سيپاتىنىڭ بولماۋىنا، عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە، عىلىمي كادرلاردى دايىنداپ شىعارۋ سالاسىنداعى اكىمشىلەندىرۋ جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگىنە نازار اۋدارتىپ وتىر.

ءبىز قازاقستاندىق عىلىم سالاسىنىڭ پروبلەمالارى مەن ودان ءارى دامۋ جولدارىن شەشۋگە باعىتتالعان ناقتى شەشىمدەر قابىلداپ، ءتيىستى جۇمىستى قولعا الدىق. ماسەلەن، عىلىم سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا، ونىڭ ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋدەگى ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇيەلى شارالاردى قامتيتىن ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامانى ازىرلەدىك. ويتكەنى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كوپ رەتتە قولدانبالىق سيپاتىنىڭ بولماۋىن، عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن، عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتىپ وتىر.

 

– وتاندىق عىلىمدى الدا قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟

– الدىمەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە توقتالايىن. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تامىز كونفەرەنتسياسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس، الداعى 2 جىل ىشىندە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى 2 ەسە ۇلعايادى. 2020 جىلدان باستاپ جاڭا بيۋدجەتتىك باعدارلاما ىسكە قوسىلىپ، زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ عىلىمي ينفراقۇرىلىمىن جىل سايىن جاڭارتىپ وتىرۋعا قاراجات ءبولىندى. جالپى، 2025 جىلعا قاراي عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءىجو-ءنىڭ 1%-ىن قۇراۋى ءتيىس. سونىڭ ناتيجەسىندە، بيىلدىڭ وزىندە 30 ملرد تەڭگە كولەمىندە كەزەكتەن تىس گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ (بنق) كونكۋرستارى جاريالانادى.

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جاستار جىلىندا العاش رەت جاس عالىمداردىڭ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بايقاۋ جاريالاندى. قارجىلاندىرۋ كولەمى 9 ملدر تەڭگە بولاتىن جوبا 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان. بۇل عىلىمعا جاستاردى تارتۋعا، ولارعا قولداۋ كورسەتۋگە ىقپال ەتتى.

ءبىز سالا ماماندارىمەن كەرى بايلانىس ورناتۋعا اسا ءمان بەرەمىز. عالىمدار گرانتتىق كونكۋرستاردى بۇرىنعىداي 3 جىلدا 1 رەت ەمەس، جىل سايىن وتكىزۋ ماسەلەسىن كوپ كوتەردى. بۇل راسىمەن دە وتە ماڭىزدى، ويتكەنى 3 جىل ىشىندە زەرتتەيتىن جاڭا وزەكتى پروبلەمالار تۋىندايدى، ونىڭ ۇستىنە گرانت الماعان عالىم كەلەسى كونكۋرستى 3 جىل كۇتۋى كەرەك بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان كەيبىر عالىمدار ءوز قىزمەتتەرىنىڭ باعىتىن وزگەرتتى. بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلدى.  2020 جىلدان باستاپ گرانتتىق جانە بنق (باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ) جىل سايىن جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق، شاعىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان گرانتتار، ىسكە اسىرىلۋ مەرزىمى 1 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدى گرانتتار جانە شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ كوللابوراتسيا نەگىزىگدە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان ارنايى گرانتتار ەنگىزىلەدى.

بنق بۇدان بىلاي نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە 2019 جىلدىڭ سوڭىندا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، ناقتى ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق مىندەتتەر نەگىزىندە عانا بولىنەدى. بنق اياسىنداعى تاقىرىپتاردىڭ، مىسالى، «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ» دەگەن سياقتى كوبىنە كەڭىنەن قامتىلعانى جاسىرىن ەمەس. بۇعان قاراجات ءبولىنىپ، ءارى قاراي عالىمدار وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، قارجىلاندىرۋدى الۋ ماقساتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەرىن ۇسىندى. ناتيجەسىندە، باعىت قارجىلاندىرىلدى، بىراق فەرمەرلەر ناقتى ناتيجەنى كورمەيدى. كورگەن كۇننىڭ وزىندە ولاردىڭ شىعىنى پايداسىنان اسىپ كەتەدى. سوندىقتان ەندىگى جەردە قوعامنىڭ نەمەسە نارىقتىڭ قازىرگى جانە بولجامدى قاجەتتىلىكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ، كوزدەلگەن ناتيجەسىنىڭ ناقتى ينديكاتورلارى بار مىندەتتەر مەن تاقىرىپتار انىقتالادى. ايتالىق، كەڭ اۋقىمدى «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ» دەگەن تاقىرىپتىڭ ورنىنا ناقتى مىندەت رەتىندە بەلگىلى ءبىر توپىراق پەن كليماتتىق جاعدايلاردا ساپالى ءونىم بەرەتىن داقىلداردىڭ سۇرپىن جاساۋ كورسەتىلەدى. ياعني قارجىلاندىرۋ زەرتتەۋ مەن ءونىمى ءبىر-بىرىمەن قابىسپايتىن اۋقىمدى تاقىرىپقا ەمەس، ناتيجەگە جۇمسالادى.

جالپى، عىلىم مەن بيزنەس تىعىز بايلانىستا بولعاندا عانا ءوندىرىس داميدى. سوندىقتان باسىم كوپشىلىگى بيزنەس وكىلدەرىنەن تۇراتىن جانە ععتقن (عىلىمي-عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلىلىگىن) كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىنا باعدارلانعان جەكە ۇعك قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

– الەمدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ كوپشىلىگىن مەملەكەت قارجىلاندىرادى. بىزدە بۇل باعىت نازاردان تىس قالعان جوق پا؟

– جاراتىلىستانۋ، گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەر ءاردايىم مەملەكەتتىڭ نازارىندا. ەلدىڭ سەيسميكالىق، سۋ، بيولوگيالىق، حيميالىق، يادرولىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەرى ستراتەگيالىق سيپاتقا يە جانە قوسا قارجىلاندىرۋ سۋبەكتىسىن تاڭداۋ بايىپپەن قاراۋدى قاجەت ەتەدى. تاريح، ارحەولوگيا نەمەسە فيلولوگيا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ بيزنەس تاراپىنان قوسا قارجىلاندىرىلۋ پەرسپەكتيۆاسى جوق. وسىعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق بەيىندى عىلىمي ۇيىمداردى بازالىق قارجىلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ جانە كەڭەيتۋ شارالارىن قابىلداۋدا. بۇل – ەڭ الدىمەن ءتىل ءبىلىمى، تاريح، فيلوسوفيا، ادەبيەت، ەتنوگرافيا جانە ت.ب. سالاداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن ينستيتۋتتار. مۇنداي زەرتتەۋلەر ۇزدىكسىز ءارى گرانتتىق كونكۋرستاردىڭ ناتيجەلەرىنە قاراماستان جۇرگىزىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىن.

–  عىلىمنىڭ دامۋى ونداعى باسقارۋ جۇيەسىنە تىكەلەي تاۋەلدى. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ جۇمىسىنا قاتىستى داۋلى سۇراق كوپ. سول تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى قالاي تارقاتىلماق؟ 

– عىلىمدى باسقارۋدىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ (ۇعك) جۇمىسىن جاڭعىرتۋ ارقىلى قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى عالىمداردان تۇراتىن ۇعك جوبالاردى ىرىكتەيدى، عىلىمي باعدارلامالاردى باعالايدى، زەرتتەۋلەردىڭ مونيتورينگىن جۇرگىزىپ، قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. بۇرىن ۇعك مۇشەلەرىن ىرىكتەۋدىڭ ناقتى ءراسىمى بولماعاندىقتان، عىلىمي ورتادا جەكەلەگەن كانديداتتاردىڭ كەڭەس قۇرامىنا ەنگىزىلگەنىنە قاتىستى ماسەلەلەر ءجيى كوتەرىلىپ، جوبالاردى ىرىكتەۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇستى. بۇعان قاتىستى كوپ داۋ-داماي دا ورىن الدى. قازىرگى تاڭدا ۇعك قۇرامى جاڭاردى، ولاردىڭ مۇشەلەرىنە قويىلاتىن تالاپتار دا ارتتى. ەندى ۇعك-عا كانديداتتاردى ىرىكتەگەن كەزدە عىلىمي قىزمەتى ناتيجەلەرىنىڭ ساپاسى مەن قاجەتتىلىگى باستى نازارعا الىنادى. بىرىنشىدەن، بۇل ولشەۋگە بولاتىن، سەنىم تۋدىراتىن كورسەتكىشتەرگە سۇيەنۋگە، ەكىنشىدەن، عىلىمنىڭ جەكەلەگەن سالاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان بولەك كانديدات كەڭەس قۇرامىنا ۇسىنىلا المايتىن جاعدايلار دا ناقتى تۇجىرىمدالعان، بۇل ۇعك-ءتى قالىپتاستىرۋ كەزىنەن باستاپ داۋدىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەيدى. ءتۇرلى مۇددەلى تاراپتار وكىلدىگىنىڭ رەتتەلگەنى جوبالاردىڭ جان-جاقتى قارالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇدان بىلاي ءاربىر جوبانى قاراۋدىڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇعك مۇشەسىنىڭ سانى دا كوبەيەدى.

ۇعك قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى ارتادى. ەگەر بۇرىن قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى قابىلدانسا، ەندى 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ، ناقتى كريتەريلەر بويىنشا بالل قويۋ ارقىلى اشىق داۋىس بەرۋ ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار ۇعك وتىرىستارىنىڭ ونلاين كورسەتىلۋى عالىمداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ، قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتتى. رەفورمالار مۇنىمەن بىتپەيدى جانە وسى قابىلدانعان شارالاردى جەتكىلىكتى دەۋگە دە بولمايدى. سوندىقتان ۇعك بويىنشا جۇمىس جالعاسا بەرەدى. شەشىم قابىلداۋ پروتسەستەرىن جەتىلدىرۋ تۇراقتى سيپاتقا يە بولماق، بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ءبىز عىلىمي قاۋىمداستىقپەن، بيزنەسپەن، مۇددەلى قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جالعاستىرامىز.

– پلاگيات عىلىمعا قيانات دەدىك. پلاگياتتان قالاي ارىلامىز؟

– قازىر مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ بازاسىندا ءبىتىرۋ جۇمىستارىنىڭ (ديپلومدىق جۇمىستاردىڭ، ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردىڭ) بىرىڭعاي رەپوزيتوريى قۇرىلۋدا. زەرتتەۋلەر مەن اكادەميالىق مادەنيەت ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن عىلىمي جانە جازباشا جۇمىستاردى «ينتەرنەت» جۇيەسى مەن حالىقارالىق دەرەكتەر قورى ارقىلى تەكسەرىستەن وتكىزۋ مىندەتتەلدى. ديسسەرتاتسيا قورعاۋ كەزىندەگى جاريالانىمدارعا قويىلاتىن تالاپتار دا قايتا قارالىپ جاتىر. بۇگىندە دوكتورانت قورعاۋعا شىعۋ ءۇشىن 7 ماقالا جاريالاۋى ءتيىس، دەگەنمەن ونىڭ مازمۇنىنا ەرەكشە ءبىر تالاپ قويىلمايدى. بۇل كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ساپاسى كۇمان تۋدىراتىن جۋرنالداردا جاريالانادى. ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ ماقالالارى حالىقارالىق بازاعا ەنبەيتىن جۋرنالداردا جاريالانعان جاعدايلار جيىلەپ كەتتى. البەتتە، بۇل تاجىريبەنى وزگەرتۋ كەرەك. قاعيدا قاراپايىم – «بەدەلسىز» جۋرنالدارداعى بىرنەشە جاريالانىمنىڭ ورنىنا جوعارى ساپالى جۋرنالداعى ءبىر ماقالا بولعانى دۇرىس. بۇل رەتتە گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك ماماندىقتار بويىنشا ماقالالارعا قويىلاتىن تالاپتار ونىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي سارالانادى.

بيىلدان باستاپ عىلىمي قىزمەتتىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرىن جاريالاۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ساپانى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كوميتەت ۇسىنىپ وتىرعان عىلىمي باسىلىمدار تىزبەسىنە كىرەتىن جۋرنالدارعا قويىلاتىن تالاپتار دا وزگەرتىلمەك. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تىزىمگە كونتەنتتىڭ جوعارى ساپاسىن ءاردايىم قامتاماسىز ەتپەيتىن، ءبىرشاما فورمالدى ولشەمدەر بويىنشا ىرىكتەپ الىنعان 177 باسىلىم كىرەدى. وسىعان بايلانىستى قولدانىستاعى كريتەريلەردى حالىقارالىق تالاپتارعا بەيىمدەۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى. ماسەلەن، 2 رەت سىرتتاي رەتسەنزيالاۋ، ناقتى رەداكتسيالاۋ ساياساتى، جۋرنالدىڭ تاقىرىپتىق باعىتىنا قابىلداناتىن ماقالالاردىڭ سايكەستىگى، شەتەلدىك مامانداردىڭ رەتسەنزيالارى، بىرەۋدەن الىپ پايدالانۋدى تەكسەرۋ، بارلىق جاريالانىم پروتسەسىنىڭ اشىقتىعى، مىقتى رەداكتسيا القاسى جانە ت.س.س. كورسەتىلگەن تىزبەگە كىرەتىن بارلىق وتاندىق جۋرنالدارعا قويىلاتىن وسى تالاپتار 2 جىل ىشىندە بىرتىندەپ ەنگىزىلەدى. باسىلىمداردىڭ سانى ءبىرشاما قىسقارادى دەپ ويلايمىن، ساپالى كونتەنت ءۇشىن باسەكەلەستىك ارتادى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي باسىلىمداردى شىعارۋدىڭ كاسىبي اكادەميالىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق عىلىمي جۋرنالدارعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن كونكۋرس جاريالاپ، Scopus جانە Web of Science حالىقارالىق بازاسىنا كىرەتىن وتاندىق جۋرنالدارعا دەمەۋ بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

– دوكتورانتۋراعا بولىنگەن گرانت 10 جىلدا (2008-2018) 100-دەن 2 315 ورىنعا ارتىپتى. عىلىمي كادر دايارلاۋدىڭ ساپاسى قالاي ارتادى؟

– تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت – مىقتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ. دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن حالىقارالىق تىلدىك سەرتيفيكاتتى يەمدەنۋ تالابى ەنگىزىلدى. بيىل شەتەلدىك جوو-دا وقۋ ەلىنىڭ رەسمي ءتىلى، ياعني شەت تىلىندە ءبىلىم العاندار ءۇشىن قوسىمشا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. ەگەر ولار شەتەلدىك جوو بىتىرگەننەن بەرى 2 جىل وتپەسە، شەت تىلىنەن اۆتوماتتى تۇردە ەڭ جوعارعى بالل الادى. تالداۋ قورىتىندىسى دوكتورانتتاردىڭ تەك 54%-ى ءۇش جىل ىشىندە ديسسەرتاتسيالارىن دايىنداپ، قورعاۋعا شىعىپ ۇلگەرەتىنىن كورسەتتى. نەگىزى بۇل قالىپتى جاعداي، كوپتەگەن ەۋروپا ەلىندە ورتا ەسەپپەن دوكتورانتتاردىڭ 45-60%-ى وقۋ مەرزىمى ىشىندە ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ ۇلگەرەدى. وسى اسپەكتىدە وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن تاعى قوسىمشا ءبىر جىل بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر، سول ۋاقىتتا دوكتورانتتارعا وقۋىن جالعاستىرۋعا جانە سانكتسياسىز قورعاۋعا شىعۋعا رۇقسات ەتىلەدى. الايدا قوسىمشا كەزەڭگە ەشقانداي شاكىرتاقى تولەنبەيدى.

وسى جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر اياسىندا بارلىق جوو ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ مىندەتتى كومپونەنتتەرىنە اكادەميالىق حات پەن عىلىمي زەرتتەۋلەر ءادىسناماسىن ەنگىزەدى. سونداي-اق اكادەميالىق اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭدەتىپ، حالىقارالىق گرانتتاردى تارتا وتىرىپ وقىتۋ، قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ءىرى حالىقارالىق زەرتتەۋلەرگە قاتىسۋىن قولداۋ كوزدەلدى. 

جوو مەن اكادەميالىق عىلىم ينتەگراتسياسىن كۇشەيتۋ شارالارى قابىلدانۋدا. عالىمدار ءۇشىن جوو نەمەسە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرۋدىڭ ارنايى مۇمكىندىگى رەتىندە پوستدوكتورانتۋرا جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇدان باسقا، وتاندىق 10 جەتەكشى جوو بازاسىندا اكادەميالىق باسىمدىق ورتالىقتارى اشىلادى. سونىمەن قاتار جوو-لار Teaching university فورماتىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ، بىرتىندەپ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى بولۋى ءتيىس.

– عالىمدار كونكۋرسقا قۇجات قابىلداۋ ونلاين جۇيەگە بيىل عانا كوشكەنىن ايتىپ، دابىل قاعىپ ەدى. قازاقستان عىلىمى قاشان تسيفرلانادى؟ 

– قارجىلاندىرۋدى الۋعا ءوتىنىم بەرۋ عانا ەمەس، ەندى ارالىق جانە قورىتىندى ەسەپتەردى تاپسىرۋ دا تولىعىمەن تسيفرلى فورماتقا كوشىرىلەدى. «قازاقستان عىلىمى» بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسى (قعباج) ازىرلەنىپ جاتىر، وندا عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ دەرەكتەر بازاسى مەن عىلىمي دايەكسوزدىڭ قازاقستاندىق يندەكسى ۇسىنىلادى. ءاربىر وتاندىق عالىمنىڭ قعباج-دە ءوز جاريالانىمدارىنىڭ ءتىزىمى، اياقتالعان جانە ىسكە اسىرىپ جاتقان زەرتتەۋلەرىنىڭ قىسقاشا سيپاتتاماسى بەرىلگەن وزەكتى پروفايلى بولادى. سونداي-اق گرانتتىڭ نەمەسە باعدارلامانىڭ ماقساتى، قارجىلاندىرۋ سوماسى، ناتيجەلەرى، باستاپقى ءوتىنىم مەن ەسەپتەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەزەڭدەرى كورسەتىلگەن، مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلعان بارلىق جوبانىڭ اشىق بازاسى قۇرىلا باستادى. بۇل بازالار ءتيىمدى باسقارۋ شەشىمدەرىن قابىلداۋ ءۇشىن قازاقستاندىق عىلىمنىڭ دامۋ جاعدايى، ۇردىستەرى مەن پروبلەمالارى تۋرالى وبەكتيۆتى اقپارات جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز قولعا العان تسيفرلاندىرۋ عىلىمىنا بولىنەتىن مەملەكەتتىك قاراجاتتى پايدالانۋدىڭ جانە ناتيجەلىلىك پروتسەسىنىڭ تولىق اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتەدى. 

سىزدىڭشە، وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ قازىرگى قاۋقارى قانداي؟

– عىلىمي ورتانىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋى عالىمداردىڭ بەدەلدى جاريالانىمدارىنىڭ سانىنا جانە ونىڭ دايەكسوزدىلىگىنە، عىلىمي ىقپال يندەكسىنە جانە ت.ب. ارقىلى كورىنەتىن زەرتتەۋ الەۋەتىنە بايلانىستى بولادى. تەك سوڭعى 5 جىل ىشىندە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ءاربىر بەسىنشى جاريالانىمى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك جۋرنالدارىنىڭ 25%-ىنا ەندى. 2019 جىلى وزدەرىنىڭ پاندىك سالاسى بويىنشا الەمدەگى عىلىمي جۇمىستارىنا ەڭ كوپ سىلتەمە جاسالعان اۆتورلاردىڭ 1%-ىنا راتباي مىرزاقۇلوۆ، ماكسيم زدوروۆەتس، ارتەم كوزلوۆسكي، جاقسىباي ءجۇمادىلوۆ، سامات قوجاحمەتوۆ، اندرەي حاليمون، تولەگەن سەيىلحانوۆ، ەرجان وتەۋليەۆ سىندى قازاقستاندىقتار قوسىلدى. قازاقستان ەىدۇ ەلدەرى اراسىندا عالىمداردىڭ جاريالانىم بەلسەندىلىگىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بويىنشا كوش باستاپ كەلەدى. ماسەلەن، 2019 جىلى Scopus بازاسىندا قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ 4747 جاريالانىمى، ال Web of Science بازاسىندا 3590 جاريالانىمى يندەكستەلدى، بۇل 2011 جىلعا قاراعاندا 8،2 جانە 8،4 ەسە جوعارى. سونداي-اق 2019 جىلى Web of Science بازاسىندا يندەكستەلەتىن كەم دەگەندە ءبىر جۇمىس جاريالاعان اۆتورلاردىڭ سانى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 6،2 ەسەگە ءوستى.   

ءبىزدىڭ عالىمدار – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ (ۇبو) عالىم-قىزمەتكەرلەرى رەكوردتىق مەرزىمدە، بار-جوعى 6 كۇن ىشىندە شتاممى بولماعان COVID-19-دى دياگنوستيكالاۋعا ارنالعان جوعارى سەزىمتال پتر (پوليمەرازدى تىزبەكتى رەاكتسيا) تەست-جۇيەسىن ازىرلەپ شىقتى. وسى جۇيە ارقىلى اۋرۋدىڭ العاشقى كۇندەرى COVID-19-دى دياگنوستيكالاۋ مۇمكىن بولدى. بۇدان وزگە، بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جانە ۇبو عالىمدارى توبى COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينا جاساۋمەن اينالىسىپ، الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ پاندەميامەن كۇرەسىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا كىرىستى. سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم-ماماندارى COVID-19-دى ەمدەۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەمەسىن ازىرلەدى، سونىڭ نەگىزىندە جاعدايى ناشار ناۋقاس اۋرۋىنان ايىقتى.

مەديتسينالىق جانە ۆەتەريناريالىق ۆاكتسينالاردى ازىرلەۋ، ءوندىرۋ جانە ولارعا دەگەن ەلدىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ - ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا جاقسى اسەر ەتۋدە. مىسالى، قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قبتعزي (قولادنبالى بيوتەحنولوگيالار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى) ازىرلەگەن جانە وندىرگەن مودۋليارلىق دەرماتيت ۆاكتسيناسى تەك ءبىر جىل ىشىندە بيۋدجەتتەن بولىنەتىن 2 ملرد تەڭگە ۇنەمدەۋگە سەپ بولدى. 

عىلىمنىڭ باسقا سالالارىنداعى زەرتتەۋشىلەر دە ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن بەلسەندى ەڭبەك ەتۋدە. مىسالى، داۋلەت سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ۇنتاقتى قورعانىس جابىندارىن جاعۋدىڭ پلازمالىق تاسىلدەرىن جەتىلدىردى. كونسترۋكتسيالىق قۇرىشتى ەلەكتروليتتى-پلازمالىق، حيميالىق-تەرميالىق وڭدەۋدىڭ رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تاسىلدەرى زەرتتەلدى جانە ازىرلەندى. بۇلاردىڭ ناتيجەلەرى وتاندىق ماشينا جاساۋدا اسا ماڭىزدى. 

ۇبو-دا شەمىرشەك قاباتىنىڭ جانە سۇيەك ءتىنىنىڭ اقاۋلارىن ءتيىمدى قالپىنا كەلتىرەتىن بيوپرەپارات جاسالىپ، كلينيكالىق سىناقتان ءساتتى ءوتىپ جاتىر. ول ءتىپتى قارت ادامداردىڭ بۋىن قوزعالىسىن تولىعىمەن قالپىنا كەلتىرەدى. مۇنداي ازىرلەمەلەر از ەمەس. جالپى، مەملەكەتىمىزدىڭ عىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ناقتى جوسپارلارى بار، ال قازاقستاندىق عىلىم – عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكا مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە قولايلى ورتا قۇرۋعا جەتكىلىكتى، كرەاتيۆتى الەۋەتكە يە.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايدانا شوتبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مارقاكولدە كۇزەت كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:41

پورترەت (ۇشتاعان)

ادەبيەت • بۇگىن، 08:51

ءار ادام – جەردىڭ تۇتىنۋشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:48

وسىنداي ەلىم بار!

پىكىر • بۇگىن، 08:42

ءار ەلدىڭ ءوز دامۋ جولى بولادى

ساياسات • بۇگىن، 08:40

بايلامى بەكەم ءباتۋالى ءسوز

ساياسات • بۇگىن، 08:37

كەي وڭىردە ۆيرۋس ءورشي ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

«مەنىڭ تۋىم» اكتسياسى ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارى

ساياسات • بۇگىن، 08:06

شارالار قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس

تەننيس • بۇگىن، 08:04

«بارىس» – ۇزدىكتەر قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 08:03

ۇشتى، ۇشتى، شاتىر ۇشتى!..

قوعام • بۇگىن، 07:56

الماتىدا اقىن كوپ...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:44

«اقبىلەك». جان جاراسى...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:42

شۇعىلا-نۇردى بەتكە الىپ...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

ابايعا ارنالعان ءمۇشايرا

اباي • بۇگىن، 07:36

سالعىرتتىق سان سوقتىرماسىن

قوعام • بۇگىن، 07:10

كوش باسىندا – مەيۆەزەر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:10

ۇقساس جاڭالىقتار