مايدان پەرىشتەلەرى

(سۋرەتتە بەينەلەنگەن: حالىقارالىق فلورەنس نايتينگەيل اتىنداعى مەدالدىڭ يەگەرى, جامبىلدىق مايدانگەر-مەدبيكە ا.م.دميتريەنكو جاستار اراسىندا (1978 جىل)

سوعىس جىلدارى كوپتەگەن مەديتسينا قىزمەتكەرى سوعىس دالاسى مەن اسكەري گوسپيتالداردا جا­را­لانعاندارعا كۇن-ءتۇن دەمەي مەديتسينا­لىق كومەك كورسەتىپ, قان كە­شىپ ءجۇرىپ ايانباي ەڭبەك ەتتى. دەر كە­زىندە كورسەتىل­گەن مە­دي­تسينالىق كو­مەكتىڭ ارقاسىندا جاراقات ال­عان جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قا­تارعا قوسىلىپ, ماي­دانعا قاي­تا ارالاسىپ, جە­ڭىس ءۇشىن قان مەن تەر توكتى. مەديتسينا قىز­مەت­كەر­لەرى مايداندا جاراقات العان جاۋىن­گەرلەردىڭ 72,3%-ىن جانە ناۋ­­قاس­تانعانداردىڭ 90,6%-ىن ەم­دەپ, قايتا قاتارعا قوستى. بۇل دەگەنىڭىز, ەگەر ونى تسيفرعا اينالدىرساق, 17 ملن-عا جۋىق ادام بولادى ەكەن.

رايسا كارىمقىزى ماقاشەۆا   

ەكاتەرينا مالاەۆنا يسەناليەۆا     

ەلەنا الەكساندروۆنا پونامارەنكو

دەرەكتەر بويىنشا, سوعىس كەزىن­دە 200 مىڭنان استام دارى­گەر, 1,5 ملن ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرى اسكەر قاتارىنا شا­قىرىلعان. ولاردىڭ قاتارىن­دا قازاقستاندىق مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرى دە بولدى. كەس­كى­لەس­كەن قانتوگىس مايداندا جاراقات العان 9 ملن-نان استام جاۋىنگەر مەن وفيتسەرگە جاۋىنداي سەبەلەپ, بوراپ تۇرعان وق اراسىندا, سنارياد پەن بومبالار استىندا مەديتسينالىق كومەك كورسەتكەن دارىگەرلەردىڭ جانقيارلىق ەڭ­بە­گىن, ولاردىڭ جەڭىسكە قوسقان ۇلەس­تەرىن نەمەن باعالاۋعا بولادى؟

مالىمەتتەر بويىنشا, دارى­گەر­لەر مەن ورتا بۋىن مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ 61%-ىن ايەلدەر قۇراعان. مايدان دالاسىندا ەڭبەك ەتكەن ايەل دا­رىگەرلەر مەن مەدبيكەلەردى كوپ­شىلىك قۇرمەتپەن «مايدان پە­رىشتەلەرى» دەپ اتادى. دالا مەد­سانباتتارىندا, اسكەري جانە تىل گوسپيتالدارىندا دا نە­گىزگى جۇمىستى مەدبيكەلەر ات­قاردى. جاراقاتتاردى ەم­دەۋ, ولاردى وتاعا دايىنداۋ, اۋىر حالدەگى ناۋقاستاردى با­قىلاۋ, سانيتارلىق پويىز-ەشە­لوندارداعى جاراقاتتاردى تىلداعى گوسپيتالدارعا جەتكىزۋ جانە دە باسقا سانداعان قىزمەت مەدبيكەلەردىڭ موينىندا بولدى.

سول سۇراپىل سوعىستا 85 مىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرى قازا تاپتى نەمەسە حابار-وشارسىز كەتتى. ولاردىڭ ىشىندە 5 مىڭ دارىگەر, 9 مىڭ مەدبيكە مەن فەلدشەر, 23 مىڭ سانيتار-ينس­ترۋكتور, 48 مىڭ سانيتار بولاتىن. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا, تەك 1941-1943 جىلدار ارالىعىندا سوعىستا قايتىس بولعان مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ سانى 22 591-گە جەتكەن.

جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە وت كەشكەن دارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەردىڭ اراسىندا قازاقستاندىقتار دا از بولعان جوق.­ مىسالى, مەدبيكە قازاق قىزى تۋرالى كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى, گەنەرال-پولكوۆنيك­ د.دراگۋنسكي كەزiندە بىلاي­ دەپ جازىپتى: «سۇمدىق كورiنiس­تiڭ كۋاسi بولدىم. العا ۇمتىلعان تانكىنiڭ بiرi وتقا وراندى. قاراسام, بۇيىرىندە قىزىل كرەست بەلگiسi سوعىلعان سومكەسى بار ورiمدەي قازاق قىزى جالىن قۇشقان ماشينانىڭ قاقپاعىن اشىپ, تانك ىشىنە قويىپ كەتتi. وسىلايشا اجال اپانىنا ءتورت رەت سۇڭگiپ, ءتورت تانكيستi قۇت­قار­دى...». بۇل توپالاڭ سوعىستىڭ ءبىر شاعىن عانا كورىنىس-ەپيزودى. ال ونىڭ قانشاماسى كوزگە ىلىن­­بەي, كينوكامەراعا تۇسپەي, كىتاپ-گازەتكە جازىلماي قالدى دەسەڭشى...

(جامبىل وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا ەڭبەك ەتكەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى (9.05.1970 ج.)

بەلگىلى قولباسشى, كەڭەس ودا­عىنىڭ مارشالى يۆان حريس­توفوروۆيچ باگراميان سوعىس اياق­تالعان سوڭ بىلاي دەپ جازىپتى: «تو, چتو سدەلانو سوۆەتسكوي ۆوەن­نوي مەديتسينوي ۆ گودى مينۋۆشەي ۆوينى, پو ۆسەي سپراۆەدليۆوستي موجەت بىت نازۆانو پودۆيگوم. دليا ناس, ۆەتەرانوۆ ۆەليكوي وتەچەستۆەننوي ۆوينى, وبراز ۆوەن­نوگو مەديكا وستانەتسيا وليتسەتۆورەنيەم ۆىسوكوگو گۋمانيزما, مۋجەستۆا ي سامووتۆەرجەننوستي».

كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, سوعىس جىلدارىندا رەسپۋبليكادا 12 مىڭنان استام مەدبيكە, 45 مىڭ ەرىكتى سانيتارلىق «درۋجينا», 400 سانيتار مامان دايارلانىپتى. حالىق اراسىندا بەلسەندى دونورلار قوزعالىسى ءجۇرىپ, كوپتەگەن ازامات جارالى جاۋىنگەرلەر ءۇشىن قان تاپسىردى. 1941 جىلى الماتى مە­ديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ 437 تۇلەگى دارىگەر­لىك ديپلومىن العاننان كەيىن بىردەن ماي­دانعا اتتانعان. بۇل ءۇردىس كەيىن­گى جىلدارى دا جال­عاستى. ءتىپتى كەيبىر ستۋدەنتتەر ءوز وتىنىش­تەرى­مەن مايدانعا اتتاندى. ولار­دىڭ ەكەۋى (م.مامەتوۆا مەن ۆ.ۆاۆيلوۆ) كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. وقى­تۋشى-پروفەسسورلار س.قارىنباەۆ, ي.كارامزينوۆ, م.برياكين, ر.سامارين, ۋ.بەردى­باەۆ, ر.ماقاشەۆا جانە باسقالار قىزىل اسكەر قاتارىندا بولىپ, جاراقاتتارعا ايانباي مەديتسي­نا­لىق كومەك كورسەتتى. ز.قۋاتوۆ, پ.موردۆينوۆ, م.نۇروۆ, ر.ەسىر­گە­پوۆ سىندى دارىگەرلەر سوعىس دا­لاسىندا ەرلىكپەن قازا بولدى. 1943 جىلى سوعىسقا 1649 مەد­بيكە, 1441 سانيتارلىق درۋجينا جانە 100 سانينسترۋكتور جى­بە­رىلدى. ءسويتىپ, قازاقستاندىق مە­ديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەڭىس­تى­ جاقىنداتۋعا ۇلەسى از بولعان جوق.

1941 جىلى ءبىر عانا جامبىل وبلىسىنان 123 مەديتسينا قىز­مەت­كەرى اسكەر قاتارىنا الىندى. سۇراپىل سوعىس دالاسىنداعى اسكەري گوسپيتالداردا وبلىس­تان شاقىرىلعان 500-گە جۋىق مەديتسينا قىزمەتكەرى قا­جىر­لى ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ماسكەۋدەن بەر­لينگە دەيىن جەتىپ, جەڭىستى سوندا قارسى الدى. اتىن اتاپ وت­سەك, ولار كوپ جىلدار جامبىل وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا ەڭبەك ەتكەن حيرۋرگتەر ن.مۇقىشەۆ, گ.ابدىكارىموۆ, ا.لەونتەۆ, س.الەكساندروۆ, ق.ق ۇلىنباەۆ, تەراپەۆتەر ن.نۇعىمانوۆ, ن.گو­لۋبەۆ, ە.يسەناليەۆا, ە.پو­نامارەنكو, ب.بايمۇحانوۆ, ن.فير­سوۆ, ا.كاپاساكاليس, مەدبيكەلەر ا.پالي-زەلەنتسوۆا, م.يارەمەنكو, ا.انيسيموۆا, ۆ.كا­چەرگا, ە.پاۆليچەۆا, ت.رادچەنكو, فەلدشەر گ.يلچەنكو جانە تاعى باسقالار.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىل­دارىنداعى ەرەن ەر­لىك پەن­ قايتپاس قايسارلىق كور­سەت­كەن ورتا بۋىن مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرىنە قىزىل كرەست جانە قىزىل جارتى اي قوزعا­لى­سىنىڭ شەشىمىمەن تابىس ەتى­لەتىن فلورەنس نايتينگەيل اتىن­داعى مەدالعا يە بولعان مەد­بيكەلەردىڭ ەسىمى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالادى. اتالعان جوعارى ناگراداعا قازاقستاندىق 5 مەدبيكە يە بولدى. ولار ءرازيا ىسقاقوۆا (شىمكەنت), ماريا پەتروۆنا سميرنوۆا-كۋحارسكايا (كوكشەتاۋ), اننا ميحايلوۆنا دميتريەنكو (تاراز), ۆەرا شيروكايا-رۋدەنكو جانە پاۆلودارلىق انتونينا ياكوۆلەۆنا دميتريەۆا (گلۋبينا) بولاتىن.

جامبىلدىق اننا ميحاي­لوۆ­نا دميتريەنكو سوعىس باس­تال­عاندا 18 جاستا بولاتىن. ماسكەۋ, لەنينگراد, ستارايا رۋس قا­لا­لا­رىن قورعاعان جاۋىن­گەرلەرگە قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي مەديتسينالىق جاردەم بەرىپ, جاراقاتتانعاندارعا جانكەش­تى­لىكپەن ايانباي قىزمەت ەتتى. ءسوي­تىپ ءجۇرىپ 1944 جىلى مايدان دالاسىندا جاراقات الدى. بىراق ودان كەيىن قان تاپسىرىپ دونور بولدى. جالپى ساناعاندا 70 ليتر قان بەرىپتى. سوعىستان ورالعاننان كەيىن 25 جىل تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەسۋ ديسپانسەرىندە تياناقتى ەڭبەك ەتىپ, دونورلىق قىزمەتىن جالعاستىردى. ۇيدە ناۋقاستاردى كۇتۋ بويىنشا قىزمەتشىلەر كۋرسىن اشىپ, جاستارعا ءدارىس بەر­دى جانە دونورلىقتى ناسيحات­تاۋشىنىڭ ءبىرى بولدى.

مويىنقۇمنىڭ كوكتەرەك (بىرلىك) اۋلىنىڭ تۋماسى رايسا كارىمقىزى ماقاشەۆا الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىن بىتىرىسىمەن 1942 جىلى ءوز وتىنىشىمەن مايدانعا اتتانىپ, پريبالتيكا جانە بەلارۋس سوعىس گوسپيتالدارىنداعى حيرۋرگيا بولىمشەلەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولا ءجۇرىپ, جاراقاتتانعان سول­داتتار مەن وفيتسەرلەرگە وتا جاساپ, ولاردىڭ كوبىسىن قاي­تا قاتارعا قوستى. سوعىس اياق­تال­عان­نان سوڭ دا اسكەري گوسپيتال­دار­دا قىزمەت ەتىپ, 1946 جىلى ەلگە ورالدى. بەيبىت جىلدارى­ (1946-52 جج.) قازاقستان ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ ولكەلىك پاتولوگيا ينستيتۋتىندا كىشى عى­لى­مي قىزمەتكەر, 1952 جىلدان الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا (قازىرگى قازاق ۇلت­تىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى) تەرى جانە ۆەنەرولوگيا اۋرۋلار­ كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى, دو­تسەنتى, پروفەسسورى, كافەدرا مەڭ­گەرۋشىسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ تەرى-ۆەنەرولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. دا­رىگەر ر.ماقاشوۆا ء«ىى دارەجەلى وتان سوعىسى», ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن جانە كوپتەگەن مەدالمەن ماراپاتتالعان.

دارىگەر ەكاتەرينا مالاەۆ­نا يسەناليەۆا ساراتوۆ مەدي­تسي­نالىق ينستيتۋتىنىڭ پەديا­تريا فاكۋلتەتىن تامامداعان. سو­عىسقا قاتىسىپ, دالا اسكەري مەد­سانباتىندا, گوسپيتالداردا اسا قاجىرلىقپەن ەڭبەك ەتكەن. كوپتەگەن مەدالمەن ما­را­پات­تالعان. 1946 جىلى جامبىل قالالىق بالالار اۋرۋحاناسىنا قىزمەتكە كەلدى. 1947 جىلى وسى اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى قىز­مەتىنە تاعايىندالىپ, زەينەت­كەر­لىككە دەيىن ابىرويمەن ەڭبەك ەتتى.

ەلەنا الەكساندروۆنا پونا­ما­رەنكو حاركوۆ مەديتسينا ينس­­تيتۋتىنىڭ ەمدەۋ فاكۋل­تە­تىن ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن ۋكراي­نادا دارىگەر-تەراپەۆت بو­لىپ باستادى. سوعىس جىلدارىن­دا نەمىس باسقىنشىلارى وكۋپا­تسيا­لاعان ايماقتا بولىپ, استىرتىن جۇمىستارعا بەلسەنە اتسالىستى. 1944 جىلدان سوعىس اياقتالعانشا №5979 ەۆاكوگوسپيتالدا دارىگەر بولىپ, جاراقات العان مايدانگەرلەرگە دارىگەرلىك كومەك كورسەتتى. 1946 جىلدىڭ اياعىندا كۇيەۋى ەكەۋى جامبىل قالاسىنا قىزمەتكە كەلدى. كوپ جىلدار بويى وبلىس تۇرعىندارىنا مە­ديتسينالىق كومەك كورسەتىپ, وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ تەراپيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتىن ابىرويمەن اتقاردى. ەرەك­شە كاسىبي قابىلەتى مەن ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «قازاق كسر-ءنىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن دارىگەرى» اتاعى بەرىلىپ, بىرنەشە مەملەكەتتىك مەدالمەن ماراپاتتالدى.

1942 جىلى قازاقستاندا 34 100 توسەكتىك 72 اسكەري گوسپيتال بولدى. 1941 جىلى 19 قىركۇيەكتە جامبىل ستانساسىنىڭ كلۋبىندا العاشقى ەۆاگوسپيتال اشىلىپ, پويىزبەن جەتكىزىلگەن مايداندا جاراقاتتانعان اسكەري قىز­مەتكەرلەردى قابىلدادى. كەيى­نىرەك جامبىلدان باسقا, مەركى جانە شۋ ستانسالارىندا 360 توسەكتىك اسكەري گوسپيتال ۇيىم­داستىرىلىپ, وعان قوسا سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ايماقتاردان بار­لىعى 1500 ورىندىق 4 اسكەري گوس­پيتال كوشىرىلىپ اكەلىندى. ولار تەمىر جول كلۋبتارىندا, جەر­گىلىكتى قوناقۇيلەرى مەن بالا­لار شيپاجايلارىنا, مەكتەپ­تەر مەن كەڭسەلەرگە ورنالاستىرىلدى. وبلىستا جارالى جاۋىن­گەرلەر مەن وفيتسەرلەرگە كو­مەك كورسەتۋ جونىندەگى كوميتەت قۇرىلىپ, گوسپيتالدارداعى ناۋ­قاس­تارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. گوس­پيتالداردا قىزمەت ەتكەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مايداندا جاراقاتتانعان اسكەرلەردىڭ تەز ايىعىپ, قايتا ساپقا تۇرۋىنا كوپ ۇلەس قوستى. نەگىزىنەن اسكەري گوسپيتالداردا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەر بو­لاتىن. ولاردىڭ ءبىرازى جارا­قات­تارىنىڭ اسقىنۋىنان كوز جۇمىپ, سوعىس قاسىرەتىنەن ماڭ­گى­لىك تىنىشتىقتى وسىندا تا­ۋىپ, جەرگىلىكتى زيراتتارعا جەر­لەندى. سونداي بەيىتتىڭ ءبىرى قازىر­گى تاراز قالاسىنىڭ باتىس جا­عىن­داعى قاراسۋ ايماعىنداعى ەسكى ۇلكەن قورىمدا. ونىڭ باسىنا كەيىنىرەك قىزىل تاستان ەس­كەرت­كىش-ق ۇلىپتاس قويىلدى. مۇنداي گوسپيتالداردا قايتىس بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەسكى زيراتتارى مەركى, شۋ, ت.رىسقۇلوۆ جانە جۋالى اۋداندارىندا دا بار. ولارعا باس ءيىپ تاعزىم ەتۋ بۇگىنگى جاستاردىڭ پارىزى.

وبلىس ايماعىنداعى گوسپيتالداردا جەرگىلىكتى مەديتسينا ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە ەڭبەك ەتىپ, اۋرۋلاردى ەمدەۋگە بارىنشا جاردەم بەردى. تىلدا ەڭبەك ەتكەن دارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەردىڭ ەڭبەكتەرى ەلە­نىپ, ءبىرازى مەملەكەتتىك نا­گرادالارعا يە بولدى. مىسالى, دا­رىگەر ي.تاتارينتسەۆ «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, شۋكينا مەن مەتكينا «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىلەرىمەن, 13 ادام قازاق كسر جوعارعى كەڭە­سىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى.

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى اسكەري گوسپيتالداردا, مايدان دالاسىندا بولعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى مەن باتىلدىعى ەشقاشان ۇمى­تىل­ماۋ كەرەك.

ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز,

ەستىدىك,

سوعىستان سوڭ تۋعاندارمىز,

ەتەك جاۋىپ, ەس ءبىلىپ.

سوعىس ءۇنى جەتىم بولىپ,

جەسىر بوپ,

تۇراتىنداي ءالى بىزگە

ەستىلىپ…»

دەپ ج.اۋەلباي ۇلى جىرلاعانداي, سوعىستى كوزبەن كورمەسەك تە, ونىڭ قاسىرەتىن جۇرەكپەن سەزىنە ءبىلۋ – ءبىزدىڭ بورىشىمىز.

قانشا جىلدار وتسە دە جاستىق شاعى سوعىس ورتىنە شالىنعان, مايدان دالاسىندا ەتىكپەن سۋ كەشكەن, سۋىققا توڭىپ, ىستىققا كۇيگەن ارىپتەستەرىمىزدى ءاردايىم قۇرمەتپەن ەسكە الىپ, ولارعا تاعزىم ەتەمىز. ويتكەنى ءبىز ولارعا ماڭگى قارىزدارمىز. ولارعا ارنالىپ وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ مۇراجايىندا ارنايى بۇرىش ۇيىمداستىرىلىپ, تاريحي ماتەريالدار جيناستىرىلعان.

مىنە جەڭىستىڭ 75 جىلدى­عى كەڭىنەن اتالىپ جاتىر. بۇل جەڭىسكە مەديتسينا قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ قوسقان ۇلەسى از ەمەس. ولار­دىڭ اتقار­عان جانكەشتى ىستەرى مەن ەرلىكتەرى ءاردايىم جادىمىزدا. وتان ءۇشىن وت كەشكەن ارداقتى اعالارىمىز بەن­ انالارىمىز الدىندا, ولار­دىڭ ەرلىككە تەڭ ەڭبەكتەرىن جوعا­رى باعالاپ, قۇرمەتپەن باس يەمىز!

ساعىندىق وردابەكوۆ,

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

تاراز