قارت تاريح – تاڭدايىنان ءسوز بۇرلەگەن ھاس شەشەندەي عۇلاما. ونىڭ عۇلامالىلىعىن ارىسى باعزىلىق بالبال تاستان, بەرىسى قابات-قابات شەجىرەدەن اڭداۋعا بولادى. سول قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءتۇۋ باسىندا «قازاق ۇلتىنىڭ بايىرعى تاريحي مۇرالارى» كىتابى تۇرعانىن ءيا بىلەرمىز, ءيا بىلمەسپىز. ءبىلۋ بار دا, ايتۋ بار. ءتىپتى اڭگىمە مۇندا ەمەس. وسى تۇستا بۇل كىتاپتىڭ ءبىز ءسوز ەتكەن كادىمگى شاڭعىمەن قانداي قاتىسى بار دەۋىڭىز بەك مۇمكىن. ەڭدەشە قادەري-حالىمىزشە بايان ەتىپ كورەيىك. بۇل كىتاپتا بەدەرلەنگەن تىڭ اقپارات, ءماندى دەرەك كورسەتكەندەي التاي تاۋى – بۇگىنگى قولدانىستاعى شاڭعىنىڭ تاريحي وتانى ەكەنى راستالدى.
مۇنىڭىز جاڭساق دەسەڭىز, تەحنيكانىڭ ءتىلىن تاپقان, الەمنىڭ زەرەك ۇلتتارىنىڭ ءبىرى – جاپوننىڭ بىلىكتى عالىمدارى شاڭعىنى جەتە زەرتتەپ, ەلەۋلى ەڭبەك جازدى. ءبىزدىڭ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ قۋاناتىن ءسات تە – وسى. مۇندا تاۋ شاڭعىسىنىڭ ەڭ العاش التايدا پايدا بولعانى, وزگە حالىقتارعا بەرتىندە جەتكەنى جازىلعان. سونداي-اق جاپونيانىڭ ساپپورو قالاسىنداعى مۇراجايدا تەرi شاڭعىسىن تەك التاي تاۋىنداعى حالىق ويلاپ تاپقان دەگەن انىقتاما تۇرعانى ايتىلادى. ال التاي دەسە كونە تۇركى, ەجەلگى عۇن مەن ساق ەلەستەيتىن ءبىز ءۇشىن بۇل – كەرەمەت جاڭالىق. وسى مەزەتتە ەڭ شەشۋشى ءسات كەلگەندە ءتىلىن تىستەپ تۇرىپ قالاتىن دالا بالاسىنىڭ ادەتى تاعى دا ىرىق بەرمەدى. سول دالانىڭ زاڭدى ۇرپاعى ءبىز ەدىك دەپ تە ايتۋعا شامامىز كەلمەي, ءۇنسىز قالدىق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن التايعا ءالى ءبىر قازاق بالاسىنىڭ تابانى تيمەي-اق قويدى.
جانسەبىل جاپوندىق عالىمدار ءتۇرتىپ كورسەتكەن «تەرى شاڭعى» دەگەن تىركەسكە باسىمدىق بەرىڭىزشى. مازمۇن جاڭاراتىنداي. تەرى دەگەندە جادىڭىزدا ىلكىمدى اقپارات ساۋلاي جونەلەدى. مۇمكىن, ىشتەي تارازىلاپ, تەرى وڭدەۋدى كوشپەندىلەر تاپقانىن ايتارسىز. مۇمكىن, تالقىعا تاستاپ, قاي تەرىدەن قايىس ءورىپ, قاي تەرىدەن ىستاپ سابا ۇستاعانىن تىلگە تيەك ەتەرسىز. تەك, ءسىز مەڭزەگەن, ءبىز العا تارتقان سول كوشپەندىنىڭ زاڭدى ۇرپاعى – قازاق حالقى. تاڭعالارلىعى سول, التاي تاۋىنداعى العاشقى شاڭعى – «تەرى شاڭعى».
وسى تۇستان ارتقا ءبىر قادام جاساپ, كوپتىڭ كوكەيىنە كۇدىك سەپكەن «نەلىكتەن التاي تاۋى العاشقى شاڭعىنىڭ تاريحي وتانى دەپ تانىلدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك. الگى جاپوندىق زەرتتەۋشىدەن قاي جەرىم كەم دەگەن نيەتتى العا تاستاپ, كەلىسى ءبىر امەريكالىق عالىم تابانىن تاسقا ۇرىپ, ەتەگىن بۇرگەنگە ىلدىرە ءجۇرىپ سول تاۋدى تاعى ءبىر بارلاپ شىقسا كەرەك. جۇمباعىن شەشىپ, ونىڭ سىلەمى مەن جۇلگەسىنە دەيىن قوتارىپ, ءسۇزىپ شىعادى. ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا دەگەندەي, تاستارعا قاشالعان شاڭعىنىڭ بەينەسى عالىمداردىڭ تۇجىرىمىن ناقتىلاي تۇسەدى. وسىلايشا, ءماشھۇر گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا «التاي تاۋى – ەجەلگi تاۋ شاڭعىسىنىڭ شىققان جەرi. تەرi شاڭعىنى ويلاپ تاپقان – وسى تاۋدى مەكەندەۋشi حالىق» دەپ جازىلادى.
بۇدان كەيىن الەم عالىمدارىن وزىنە قاراتقان تىڭ جاڭالىق تاپتىشتەي زەرتتەلەدى. ونسىز بولا ما؟ حالىقارالىق قىستىق وليمپيادا ويىندارىنىڭ شاڭعىسىز وتپەيتىنىن باعدارلاي بەرىڭىز. ونىڭ ۇستىنە «قىسقى وليمپيادا ويىندارىنىڭ سەگiز دۇركiن جەڭىمپازى نورۆەگيالىق ۋلە-ەينار بيورندالەننىڭ, ءتورت مارتە وليمپيادا التىنىن ولجالاعان شۆەد ەددي سيكستەن ەرنبەرگتiڭ, ەكi دۇركiن وليمپيادا چەمپيونى نەمiس ميحاەل گرايستىڭ اياعىنداعى شاڭعىنىڭ يەسi...» كىم ەكەنىن بىلگىڭىز كەلمەي مە؟ وسىنداي قۇشتارلىق, ونىڭ ىشىندە ساڭىلاۋ سالعان ءاربىر ۇلتتىڭ مۇددەسى عالىم اتاۋلىنى تىنىش ۇيىقتاتپادى.
زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا تاسقا قاشالعان بۇل سۋرەتتىڭ وسىدان ون مىڭ جىل بۇرىن سالىنعانى ايعاقتالدى. وسىلايشا, قىتايداعى التاي تاۋ سىلەمىندە شامامەن ون مىڭ جىلدىڭ الدى-ارتىندا جىلقى تەرىسىمەن قاپتالعان العاشقى قار شاڭعىسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنى انىقتالادى. ءسويتىپ, بۇل داقپىرت الەم عالىمدارىن عانا ەمەس, تۇركى تەكتەس اعايىنداردى دا ەلەڭدەتكەنى بار. سەبەبى ءبارى دە وسى ءبىر سۇلۋ دا بەكزات سپورتتىق ونەردىڭ العاشقى ەگەسى اتانباققا تىرىستى. سول ارقىلى ونەگەلى ۇلتتىڭ جۇراعاتى ەكەنىن پاش ەتكىسى كەلگەن-ءدى. وسى مۇددە تارتىسىندا بۇل ولكەنىڭ بايىرعى تۇرعىنى رەتىندە ەكى-اق ۇلتتىڭ «اۆتورلىققا» تالاسۋعا قۇقىعى بار-تىن. ونىڭ ءبىرى – قازاق بولسا, ەندى ءبىرى, ارينە, قازاقپەن كورشى قونىستانعان موڭعول ۇلتى. مۇنداي تاريحي بايلامدا تەك قانا ناقتى دەرەككە قۇرىلعان بۇلتارتپاس ايعاقتىڭ عانا كومەكتەسەتىنىن بىلەمىز. ويتكەنى سوندا عانا شەشىم نىق, بايلام بەرىك بولماق.
قىزىعى سول, تۇركى تۋعان اكەسىندەي قارايتىن التاي تاۋىنا ەجەلدەن قازاق پەن موڭعولدىڭ قايسىسى مۇراگەرلىك ەتكەنىن ايقىنداپ الۋ شارت. اقىرى حالىقارالىق سپورت ماماندارى, ارحەولوگتار ۇزاق ۋاقىت تەر توكتى. تانىمال تاريحشىلاردىڭ تۋىندىلارى اۋدارىلىپ-توڭكەرىلدى. سوڭىندا قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى جاعىنان قۇرىلعان تاۋەلسىز كوميسسيا قار شاڭعىسىنىڭ ءتۇپ اتاسى قازاق ۇلتى دەگەن شەشىمگە مويىنسۇندى.
ەندى ويلاپ كورىڭىز. بالا كۇنىمىزدە اكەلەرىمىز ايتىپ وتىراتىن الگى ءبىر اڭگىمەنى. وندا «بۇرىن بابالارىمىز شاڭعى جاساۋدىڭ اسقان شەبەرى بولىپتى. تەحنيكاڭ ۇشقان قۇستاي دامىدى دەگەن بۇگىندەگى ءبۇتىن شاڭعى سول ۋاقىتتاعى تەرى شاڭعىعا جەتپەۋشى ەدى عوي. ول كەزدە بۇل دۇنيە جىلقى تەرىسىنەن, ونىڭ ىشىندە تەرىسى مىقتى پۇشپاقتارىنان جاسالاتىن. قىلقۇيرىق تەرىسىنىڭ قاسيەتى – كۇش الىپ سىرعي جونەلگەنىڭىزدە, وزگە ماتەريالعا قاراعاندا قارمەن بارىنشا ۇيكەلىسسىز, مايدا جاناساتىندىقتان تاڭعالارلىق جىلدامدىققا يە بولادى. ال ونىڭ بۇدان دا كەرەمەت قاسيەتى سول – ءبىر باعىتقا جاتقان «قايراتتى» تەرى قىلشىقتارى شاڭعىنى ارتقا مۇلدە تايدىرمايدى. سول ارقىلى شاڭعىشى اۋەلدە ورنىنان قوزعالعاندا ەش قيىندىقسىز العا ىلگەرىلەي الادى. ءتىپتى, تاۋ بەتكەيلەرىندە سورعالاپ, كەلەسى بەتكەيگە كوتەرىلەتىن ساتتە كەنەت جىلدامدىق جوعالتىپ السا دا, كەرى قاراي تايىپ كەتپەيدى. مىنە, مۇنداي قاسيەتتىڭ ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە ءتۇبىتى از جىلقى تەرىسىندە عانا بولاتىنىن ات جالىندا وسكەن كوشپەندىلەر عانا بىلگەن. ياكي, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز» دەپ وتىرماۋشى ما ەدى؟!
اق شاڭقان الىپ دالا. تاۋ باۋرايىنان تەرى شاڭعىمەن قۇيىنداتا توپ باستاپ بارا جاتقان قازاق. كوڭىل كۇيىنىڭ تولعاعىن شەرتكەن قازاق. باسىنان تالاي ءداۋىر اۋناتىپ كەشەگى باباسىنىڭ قازىناسىنا قايتا قول جەتكىزگەن قازاق. ءسىز دە تاريح جاڭعىرىعىن ەستىدىڭىز بە؟
