اقسۇلتان اسقان اسۋلار

اقسۇلتان قازىرگى وتىرار اۋدانى, ءشاۋىلدىر ەلدى مەكەنىندە قارا­پايىم قازاقتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى سوعىس كەزىندەگى, ودان كەيىنگى اۋىر جىلداردا وتكەن ول بىردە اش, بىردە توق دەگەندەي, جوقشىلىق ءومىردىڭ اۋىرتپالىقتارىن ەرەسەكتەرمەن بىردەي كورىپ, ەرتە ەسەيدى. ء«بىز شىبىقتى ات قىلىپ ءمىنىپ, ءشاۋىلدىردىڭ اق توپىراعىن بورپىلداتىپ, جالاڭ اياق, جالاڭ بۇت كەشىپ ءجۇرىپ وستىك», دەپ ەسكە الادى اقاڭ سول ءبىر اۋىر كەزدەردى.

اقسۇلتان اۋىلدا پىسىق بالا بولىپ ءوستى. ءجاسوسپىرىم كەزىنەن-اق بىلىمگە, ەڭبەك­كە قۇشتارلىعىمەن كوزگە ءتۇستى. ماقتاارال اۋدانىندا ورىس ورتا مەكتە­بىن التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ, الماتى­داعى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ەمدەۋ فاكۋل­تەتىنە وقۋعا ەمتيحانسىز قابىلداندى. 1962 جىلى ينستيتۋتتى ۇزدىك بىتىرگەننەن كەيىن تۇر­كىستان, تۇلكىباس اۋداندارىندا دارىگەر-حي­رۋرگ بولىپ جۇمىس ىستەدى. ارينە ول كەز­دە اۋىلدىق جەردە حيرۋرگ بولۋدىڭ ءوز قيىن­شىلىعى باستان اساتىن. نەبىر جەدەل ح­يرۋر­گيالىق اۋرۋلار كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي, ۋاقىتپەن ساناسپاس­تان وتا جاساۋدى كە­رەك ەتەدى. ەكى قابات ايەلدەردىڭ بوسانۋى­نا دا كومەكتەسىپ, وتا جاساپ, انا مەن بالا­نىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان جاعدايلار دا كەزدەستى. اۋداندىق اۋرۋحانالاردا 8 جىل حيرۋرگ قىزمەتىن اتقارىپ, مول تاجى­ري­بە جيناقتادى, ءسويتىپ ءومىردىڭ ۇلكەن مەك­تەبىنەن ءوتتى. وسى كەزدەردە ماسكەۋ, كيەۆ, الماتى قالالارىنىڭ جەتەكشى كليني­كالارىندا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, ءبىلى­مىن جەتىلدىردى, بىلگىر وتاشىلاردىڭ تا­جىري­بەلەرىنەن ۇيرەندى, ناتيجەسىندە حي­رۋر­گيانىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرە ءتۇستى.

ول ءبىلىمىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, حيرۋر­گيانىڭ قيىن دا كۇردەلى سالاسى كارديوحيرۋرگ ماماندىعىن عىلىمي تەوريا­­لىق زەرتتەۋلەرمەن ۇشتاستىرۋ ماقساتىن­دا ارمان قۋىپ, الماتىعا اتتانادى. 1969-1974 جىلدارى قازاق كلينيكالىق جانە ەكس­پە­ريمەنتالدى حيرۋرگيالىق عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى ا.ن.سىز­عانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋر­گيا­لىق ورتالىق) كارديوحيرۋرگيا ءبولىمى­نىڭ كلينيكالىق ورديناتۋراسى مەن اس­پي­رانتۋراسىندا عىلىم نەگىزدەرىن يگە­رەدى. وداققا بەلگىلى كارديوحيرۋرگ, مەدي­تسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆ.س.سەرگيەۆسكيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن كار­ديو­حيرۋرگياداعى جۇرەكتى الماستىرۋ تۋرالى اسا وزەكتى, كۇردەلى ماسەلەگە ارنالعان تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعايدى. بۇل ەڭبەگى وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار تاراپىنان جوعارى باعالاندى.

اسپيرانتۋرانى بىتىرگەن سوڭ, اقاڭ ءوزى وقۋ بىتىرگەن عىلىمي ورتالىقتا 15 جىل ۇزبەستەن كارديوحيرۋرگ, اعا عىلىمي قىز­مەت­كەر بولىپ ەڭبەك ەتتى. وسى كەزدەرى قان­ش­اما اۋرۋ-سىرقاۋ بولعان حيرۋرگيالىق كومەك­كە ءزارۋ جاندار ونىڭ جەڭىل دە, دۋالى قولىنان ەم الىپ, ايىعىپ كەتتى. كوپ جىلدار بويى جيناقتالعان باي تاجىري­بە نەگىزىندەگى 50-دەن استام عىلىمي-زەرت­تەۋ ەڭبەكتەرى ەلىمىزدىڭ جۇرەك اۋرۋىنا شال­­دىققان تۇرعىندارىنا مەزگىلىندە وتا جا­س­الىپ, دەندەرىن ساۋىقتىرۋعا ۇلكەن كومە­گىن تيگىزدى. عىلىمي شىعارماشىلىق پەن تاجىريبە ساباقتاستىعىمەن ەڭبەك ەتە­تىن ۇجىمنىڭ قوعامدىق جۇمىسىنا دا بەلسەنە قاتىسىپ, 10 جىل بويى پارتيا حاتشىسى بولدى. وسى حيرۋرگيالىق ورتالىقتا ۇزاق ۋاقىت اتقارعان يگى جۇمىس­تارى ارقىلى ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ الدىندا ۇلكەن ابىرويعا بولەنىپ, تانىمال عالىم-كارديوحيرۋرگ اتاندى.

 دارىگەرلىك جۇمىسىندا ول ءومىردىڭ نەبىر سوقپاقتارىنان وتكەن, تاجىريبەسى مول عالىمداردىڭ, ۇلاعاتتى ۇستازداردىڭ (ا.ن.سىزعانوۆ, م.ن.برياكين, ا.ب.رايز, گ.ك.تكا­­چەنكو, ۆ.س.سەرگيەۆسكي, م.ءا.اليەۆ) ءتالىم-تاربيەسىن, ولشەۋ­سىز قام­قورلىعىن كوردى, ۇيرەندى.

اقسۇلتان امانباي ۇلى 1984 جىلى ۇكىمەت قۇرامىنداعى جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتكە شاقىرىلدى. سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن. ءا.نازارباەۆتىڭ كەلىسىمىمەن, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن ۇكىمەت اپپاراتىنىڭ وقۋ-اعارتۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. ءۇش جىل ەلىمىزدىڭ قالالىق, اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ كۋراتورى بولىپ قىزمەت ىستەدى. 1987-1990 جىلدارى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى جانە 4-ءشى باس باسقارماسىنىڭ باستىعى (قازىرگى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باس­قارماسىنىڭ مەديتسي­نالىق ورتالىعى), قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ەم­دەۋ-ساۋىقتىرۋ بىرلەستىگىنىڭ باس­تىعى قىزمەت­تەرىن اتقاردى. 1990 جى­لى قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمي­نيسترى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدارى (1991-1992) پرەزيدەنت جارلى­عىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولىپ ەكىنشى رەت تاعايىندالعان قىزمەتىندە دە ابىرويلى ەڭبەك ونەگەسىن كورسەتتى.

حح عاسىردىڭ 90-جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ تاراۋى سالدارىنان, ەلىمىز­دىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى تىعى­رىققا تىرەلگەنى بەلگىلى. اسىرەسە مەدي­تسينا مە­كە­مەلەرىنىڭ كوپتەگەن قيىنشى­لى­ق­تى باستان كەشىرۋىنە تۋرا كەلدى. اۋرۋ­حا­نالاردىڭ ماتەريالدىق بازاسى, مە­دي­­تسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كۇرت ناشارلاپ كەتتى. وسىنداي اۋىر جاعدايدا ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا نارىق زامانىنىڭ تالابىنا ساي وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسىعان بايلانىستى 1991 جىلى جاڭا زاڭ جوباسى دايىندالىپ, جوعارعى كەڭەستىڭ VII سەسسياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ ۋاقىت تالابىنا وراي, ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قوردالانىپ قالعان كوپ ءتۇيىندى شەشۋگە ەلەۋلى ىقپال ەتتى. ۇكىمەتىمىز حالىق دەنساۋلىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, قار­جىلاندىرۋ جانە مەديتسينالىق قىز­مەتتىڭ ناتيجەلىلىگى مەن ساپاسىن ارت­تىرۋ ءتارىزدى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدى شۇعىل تۇردە قولعا الدى. سونىڭ ناتي­جەسىندە حالىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى جاقسارتۋ باعىتىندا يگىلىكتى ءىس-شارالار بىرتىندەپ جۇزەگە اسا باستا­دى. اقاڭ سول قيىن-قىستاۋ 90-جىل­­دارى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­­سىن باسقارۋ قىز­مەتىندە بىرنەشە باس­شىلارمەن (ن.ءا.نازارباەۆ, ۇ.ق.قا­را­مانوۆ, س.ا.تەرەششەنكو) ءتۇسىنى­سىپ, نا­تي­جەلى جۇمىس ىستەدى. ءوزىنىڭ ۇيىم­داس­تىرۋ­شىلىق, ىسكەر­لىك قابىلەتىنىڭ ارقا­سىن­دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كۇر­دە­لەنىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشۋ باعى­تىن­دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى.

ول قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن باسقارعان جىلدارى ەلىمىزدە كوپتەگەن نىسان ىسكە قوسىلدى. مەدي­تسينا مەكەمەلەرى مەن مەديتسينا ماماندارىن دايار­لايتىن وقۋ ورىندارى: پەريناتالدىق ورتالىقتار (الماتى, قوستاناي, كوكشە­تاۋ قالالارىندا), دياگ­نوس­تيكالىق ور­تا­لىق (قا­را­عاندى, سەمەي, جامبىل, شىم­كەنت, الماتى قالا­لارىندا), رەسپۋب­لي­كا­لىق 1000 توسەك­تىك كلينيكالىق اۋرۋحانا (قازىر­گى الماتىداعى №7 قا­لا­لىق اۋرۋحانا), رەسپۋبليكالىق ۋرو­لو­گيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (الماتى قالاسىندا), رەسپۋبليكالىق حالىقتىق ەمدەۋ ورتالىعى (الماتى قالاسىندا), رادياتسيالىق مەدي­تسينا مەن ەكولوگيا ينستيتۋتى (سەمەي قالاسىندا), رەسپۋبليكالىق انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعايتىن عىلى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعى (الماتى قالا­سىندا), الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىن­دا جوعارى ءبىلىمدى مەدبيكەلەردى دايىن­داي­­تىن فاكۋلتەت, الماتى مەديتسينا ينس­تيتۋتى فيليالىنىڭ بازا­سىندا فار­­ما­تسەۆتيكا ينستيتۋتى (شىم­كەنت قا­لاسىندا), ق.ا.ياساۋي اتىنداعى تۇركىس­تان ۋنيۆەرسيتەتىندە مەديتسينا فاكۋل­تەتى, وبلىستاردا مەدۋچيليششەلەر اشىلدى.

اقاڭ قاي جەردە, قانداي دەڭگەيدە قىزمەت اتقارسا دا كاسىبي ماماندىعىن ءار­دايىم ءبىرىنشى كەزەككە قويدى. كاسىبي شەبەر­لىگىن ابدەن جەتىلدىرگەن, حيرۋرگيا­نى تەرەڭ مەڭگەرگەن مامان رەتىندە جانىنا دەرت جاماپ, جۇيكەسىن مۇڭ تورلاعان مىڭداعان ادامعا وتا جاساپ دەنساۋلىقتارىن تۇزەدى, ومىرلەرىن ۇزارتتى. جۇزدەگەن ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى جان­عا اراشا ءتۇسىپ, ءومىرىن ساقتاپ قالدى. «اجال­دان امان الىپ قالعان, دەندەرى ساۋى­عىپ كەتكەن ءارتۇرلى جاستاعى ادامدار ەلى­مىز­دىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وسى ۋاقىتقا دە­يىن ماعان حابارلاسىپ, العىستارىن ايتىپ جاتادى. ەڭبەگىمنىڭ وسىنداي ناتي­جەسىن ەل اۋزىنان ەستۋ – مەن ءۇشىن زور ماق­تانىش, قۋانىش, ۇلكەن قۇرمەت», دەيدى اقاڭ.

اقاڭنىڭ كوپ جىل ناتيجەلى ەڭبەك ەتۋىنە باقىتتى وتباسىنىڭ تىكەلەي اسەرى بولدى. جۇبايى كۇلسارا جۇمايقىزى تاجىريبەلى پەداگوگ, اقكوڭىل, اقىلىنا مىنەزى ساي, كەلىستى كەلگەن, قازاق ايەلدەرىنە ءتان وتە ۇستامدى, اشىق مىنەزدى, ءجۇزى جىلى, جارقىن جان بولاتىن. وتباسىنىڭ ۇلكەن قامقورشىسى, ۇلگىلى انا ەدى. مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردى تاربيەلەۋ سالاسىندا ۇزاق جىلدار قىزمەت اتقارعان, ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەر. ول اقاڭنىڭ الاڭسىز قىزمەت ەتۋىنە بار جاعدايىن جاساپ, التىن اسىقتاي ۇلدارىن تاربيەلەپ, ءوسىردى. ەڭ وكىنىشتىسى – زەينەتكەرلىك جاسقا جەتپەگەن ارداقتى انا اۋىر ناۋقاستان دۇنيەدەن وزدى. تاعدىرى سولاي بولدى.

اقسۇلتان امانباي ۇلى ۇستىمىزدەگى جىلى سەكسەنگە اياق باسىپ, مەديتسينانىڭ ابىز اقساقالى بولىپ, قازىنالى قاريا­لار قاتارىنا قوسىلدى. قازىر ۇلدارى­نىڭ, نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ الدىندا ابىرويلى جاقسى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءالى دە قۋاتتى, ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق. قازىر دە ەڭبەكتەن قول ۇزبەي, مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ كونسۋلتانت قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. «قانشا جاسقا كەلسەم دە, قاي جەردە جۇرسەم دە دارىگەر بولىپ قالا بەرەمىن. ويتكەنى دارىگەرلىك – ومىرلىك كاسىپ. ءومىر بولعاسىن, نەبىر كۇتپەگەن كەزدەيسوق جاعدايلار كەزدەسىپ وتىرادى. اۋىرىپ نەمەسە جاراقاتتانىپ جانى قينالعان ادامعا كومەك كورسەتىپ, ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا ارقاشان دا دا­يىنمىن. ويتكەنى دۇنيەدە ادام ومىرىنەن قىمبات ەشنارسە جوق. قاي قوعام بولسا دا, قاي ەل بولسا دا, ونىڭ باستى بايلىعى – الدىمەن, ادام. سول ادامنىڭ دەنى ساۋ, جانارىندا مۇڭ, كوڭىلىندە كىر بولماسا, جادىراپ كۇلسە, ەلدىڭ ءجۇزى دە ارۋاقىتتا جارقىن, جەتىستىكتەرى كوپ. تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتىمىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى بولىپ اتالعان تاريحي جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ ادام دەنساۋلىعىن قورعايتىن كۇردەلى دە جاۋاپتى سالاسىن باسقارىپ, وتانىما, حالقىما قىزمەت ەتۋدى اللا ماعان ءناسىپ ەتتى. ول ءۇشىن مەن تاعدىرىما ريزامىن!» – دەيدى اقاڭ تەبىرەنىپ.

اقاڭنىڭ قازاقستان دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىندا ۇزاق جىلدار ىستەگەن ابى­­روي­لى قىزمەتى وكىمەت تاراپىنان دا ەلەۋ­سىز قال­عان جوق. «پاراسات», «قۇرمەت» ور­دەن­دەرى­مەن, «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­­­نىڭ تاۋەل­­سىزدىگىنە – 20 جىل», «قازاقستان رەس­­­پۋب­­لي­كاسىنىڭ تاۋەلسىز­دىگىنە – 25 جىل» م­­ە­رەكەلىك مەدال­دارى­مەن, قازاق كسر جو­­عارعى كەڭەسى پرە­زي­ديۋمىنىڭ, قا­زاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ العىس حاتى­مەن, «كەڭەس وداعى دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى», «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى», «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» توس­بەل­گىلەرىمەن ماراپاتتالدى. ارداگەر اعا­مىزعا «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى», «وتىرار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاقتارى بەرىلگەن. 2013 جىلى س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەديتسينا عىلىمى مەن ءبىلىمىن دامىتۋعا, دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنا جانە ۋنيۆەرسيتەت مارتە­بە­سىن جوعارىلاتۋعا قوسقان ەڭبەگى ءۇشىن ەسى­مى «ۋنيۆەرسيتەتتىڭ داڭق گالەرەيا­سى­نا» كىرگىزىلدى. ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعى دي­رەك­تورلار كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن حي­رۋر­گياعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ال­تىن مەدالمەن ماراپاتتالدى (2014 جى­لى); حيرۋرگياعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «قۇرمەتتى پروفەسسور» اتاعى بەرىلدى (2015 جىلى).

«جاقسى ادام – ەلدىڭ ىرىسى» دەگەن حالقىمىزدىڭ دانالىعى وسىنداي ابزال ازاماتتارىمىزدىڭ ونەگەلى ومىرىنە بايلانىستى ايتىلعان. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ دامۋىنا, اياعىنان نىق تۇرىپ كەتۋىنە ونەگەلى ەڭبەگىمەن ايتۋلى ۇلەس قوسقان اقاڭدار – ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز.

ءيا, اتام قازاق ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. سەبەبى دەنى ساۋ ادام باقىتتى, حالقى ساۋ-سالامات ەلدىڭ عانا بولاشاعى جارقىن بولادى. ەندەشە, اقاڭ سياقتى ادامدارعا باقىت سىيلايتىن التىن قول ازاماتتار باردا جۇرەك ءلۇپىلى ەشقاشان جاڭىلماي, ەلىم دەپ سوعىپ تۇراتىن بولادى.

دانداي ىسقاق ۇلى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور