21 ناۋرىزدا كۇن باتقان كەزدەن باستاپ ادامزات بالاسى دوڭىز جىلىنان تىشقان جىلىنا اياق باستى. دوڭىز جىلىنىڭ جايسىز كەلەتىن مىنەزى ەجەلدەن ءمالىم, دەگەنمەن وسى جىلعى قىتايدا جاڭادان پايدا بولىپ, بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە كوپتەگەن مەملەكەتكە تاراپ, دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ ۇرەيىن تۋعىزعان كوروناۆيرۋس ىندەتى ەرەكشە بولدى. ونىڭ قالاي پايدا بولعانى جانە وعان قانداي ەمنىڭ شيپا بولاتىنى ازىرگە بەلگىسىز بولىپ تۇر. سول سەبەپتى بارشا ەلدەردىڭ عالىمدارى شارق ۇرىپ ىندەتتىڭ ەمىن ىزدەستىرىپ, ال ۇكىمەتتەرى بولسا بۇل ىندەتتىڭ سالدارىنان تۋىنداعان پروبلەمالاردىڭ تىعىرىعىنان شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋدە.
مەڭىڭشە, بۇل ىندەتتىڭ تارالۋى ۇزاققا سوزىلمايدى, قۇداي قالاسا, ونىڭ ەمى دە تابىلادى, سالدارى دا جويىلادى. بۇلاي ءۇمىتتى بولجام ايتۋىمنىڭ سەبەبى, ءار ءداۋىردىڭ وزىندىك ىندەتتەرى بولادى. ياعني, ادام بالاسى ءوزىنىڭ ۇزىنا بويى تاريحىندا بۇدان دا باسقا سان ءتۇرلى ىندەتتەردى باسىنان وتكەرگەنى بەلگىلى. نەگىزىندە مۇنداي ىندەتتەر اللا تاراپىنان ادامزاتقا سىناق رەتىندە ءارى بەلگىلى ءبىر مەرزىم ارالىعىنا جىبەرىلەدى دە, سول مەرزىم سوڭىنا تاياعان كەزدە ءتۇرلى سەپتىكتەر ارقىلى ىندەتتىڭ ەمى, الدە شەشىمى جىبەرىلىپ, سوڭىنان سالدارى جويىلادى. مۇنى ءبىز قۇران اياتتارى مەن پايعامبار (س.ع.س.) حاديستەرىنىڭ ماعىنالارىنان اڭعارۋىمىزعا جانە مۇنداي سىناقتاردىڭ جالپى ەكى تۇرگە بولىنەتىنىن بايقاۋعا بولادى. ءسويتىپ, ونىڭ بىرىنشىسىنە: بەلگىلى ءبىر – ازعىنداپ شەكتەن شىققان قاۋىمعا, ياعني اد, سامۋد, لۋت قاۋىمدارى جانە پەرعاۋىن مەن ونىڭ قاۋىمى سياقتى جاپپاي كۇناعا باتقان قاۋىمدارعا جازا رەتىندە جىبەرىلگەن بالەلەردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. سونداي-اق بارشا پايعامبارلارعا, سولاردىڭ قاتارىندا حازىرەتى مۇحاممەدكە (س.ع.س.) دە سىناق رەتىندە ساۋاپتارى مەن دارەجەلەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردىڭ جىبەرىلگەندىگى بەلگىلى.
سىناقتاردىڭ ەكىنشى تۇرىنە: شاريعات تىلىندە «جالپىعا كەلگەن بالە» دەپ اتالاتىن, ياعني جالپى ادامزاتقا – جاقسىسىنا دا, جامانىنا دا, الالاماي بارلىعىنا بىردەي جىبەرىلەتىن بالەلەردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. بۇل تۋرالى ء«انبيا» سۇرەسىنىڭ 35-اياتىنداعى «سەندەردى جاماندىقپەن دە, جاقسىلىقپەن دە سىنايمىز» دەگەن اللا تاعالانىڭ ەسكەرتۋىنەن بىلۋگە بولادى. مۇنداي سىناقتىڭ كەزىندە جىبەرىلەتىن بالەلەر بەلگىلى ءبىر قاۋىمعا نەمەسە ادامعا ارنالمايدى, بالكىم ۇلتىنا دا, دىنىنە دە, شەكارالارىنا دا قاراماي جالپى ادامزاتقا ارناپ جەبىرىلەدى. مىسالى XIV عاسىردا وبا دەگەن ىندەت شىققان, ودان ميلليونداعان ادامدار قىرىلىپ قالعان. ول كەزدەگى مەديتسينانىڭ قانداي دەڭگەيدە بولعانى ايتپاسا دا بەلگىلى.
دەگەنمەن, مۇنداي بالەلەر ءار داۋىردە ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ دەڭگەيىنە ساي دەڭگەيدە جىبەرىلەدى. مۇنىڭ دالەلى, مەديتسينانىڭ بارلىق سالاسى دامىعان قازىرگى داۋىردە جاڭادان شىققان كوروناۆيرۋس دەگەن ىندەتكە شيپا بولاتىن ەم ازىرگە تابىلعان جوق. ارينە, بۇل دا اللانىڭ جالپىعا جىبەرگەن ءبىر سىناعى. دەگەنمەن مۇنى دۇرىس تۇسىنبەگەن كەيبىر ادامدار بويىن ۇرەيگە الدىرىپ سارى ۋايىمعا سالىنۋدا. ال كەيبىرەۋلەر بولسا كەرىسىنشە بەيقامدىق تانىتىپ جايباراقات جۇرگەنى دە بار. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي كىسىلەر وزدەرىن جۇقپالى ىندەتكە شالدىقتىرىپ الۋلارى, ءسويتىپ ءوز ومىرلەرىنە قاۋىپ توندىرۋلەرى مۇمكىن. نەگىزىندە اتا ءدىنىمىز مۇنداي جاعدايدان ساقتانۋعا نۇسقاۋ بەرەدى. بۇل تۋرالى «نيسا» سۇرەسىنىڭ 29-اياتىندا «سەندەر وزدەرىڭدى ولتىرمەڭدەر, البەتتە, اللا سەندەرگە ەرەكشە مەيىرىمدى» دەپ ەسكەرتۋ ايتىلعان. مۇنداعى «وزدەرىڭدى ولتىرمەڭدەر» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى جايلى بىرنەشە تۇسىنىكتەمەلەر ايتىلىپ, سولاردىڭ بىرىندە «قاجەت بولماعان جەردە ومىرلەرىڭە ءولىم قاۋپىن توندىرمەڭدەر» دەپ تۇسىنىكتەمە ايتىلعان. بۇل نۇسقاۋدىڭ شەڭبەرىنە قاۋىپتى جۇقپالى ىندەتتەردەن ساقتانۋ دا كىرەدى.
ال ەندى بويىن ۇرەيگە الدىرىپ, سارى ۋايىمعا سالىنعان ازاماتتار جايلى ايتار بولساق, اتالعان اياتتاعى «اللا سەندەرگە ەرەكشە مەيىرىمدى» دەگەننىڭ ماعىناسى «اللا سەندەردى قيىنشىلىقا تاستاپ قويمايدى» دەگەندى دە اڭعارتادى. سونداي-اق «شارح» سۇرەسىندە ء«بىر اۋىرتپالىقتان كەيىن ەكى جەڭىلدىگى كەلەدى» دەگەن ماعىنادا اياتتار كەلگەن. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ «بۇل كەلگەن قيىنشىلىقتان كەيىن البەتتە جەڭىلدىكتەر مەن جاقسىلىقتار كەلەدى» دەپ ۇمىتتەنۋىمىزگە بولادى.
ەندى ىندەتتىڭ ەمىنە كەلسەك, ول ەكى ءتۇرلى بولادى: ءبىرى مەديتسينالىق ءدارى-دارمەكتەر كومەگىمەن, ەكىنشىسى قۇران مەن حاديستەردە كەلگەن ىزگى دۇعالار كومەگىمەن شيپا تابۋعا بولادى. وكىنىشكە قاراي, ەمنىڭ ءبىرىنشى تۇرىنە قازىرشە تولىق جۇگىنۋ مۇمكىن بولماي تۇر. سەبەبى بۇل ىندەتكە ءۇزىلدى-كەسىلدى شيپا بولاتىن ءدارى-دارمەك ءالى تابىلا قويعان جوق. سوندىقتان, قازىرشە قالاعان ادام ەمنىڭ ەكىنشى تۇرىنە جۇگىنۋى مۇمكىن. بىراق ونداي شيپا دۇعالاردى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى, ياعني ولاردى اللا تاعالا ەرەكشە دارىندىلىق دارىتقان عۇلامالار عانا كورسەتە الادى. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, بىزگە «زيكزال» اتتى اسىل مۇرا قالدىرعان بەكاسىل بيبولات ۇلى. تەك قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ قىمبات جاۋھارلارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن بۇل قۇندى شىعارمادا ءومىر تىلسىمدارىنىڭ سىرلارى مەن قۇپيالارىن اشاتىن, ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە كەرەكتى پايدالى كەڭەستەر, ادام دەرتىنە داۋا بولاتىن ءۇش جۇزدەن استام دۇعالار جانە باسقا دا عىلىمي مالىمەتتەر مەن تۇجىرىمدار بار. سولاردىڭ ىشىندە وبانى قايتاراتىن دۇعا دا بار. ول تۋرالى «زيكزالدىڭ» 237-بەتىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «كەزىندە قاشعار وڭىرىندە وبا اۋرۋى تاراپ, كۇن سايىن قالادان بەس جۇزدەي ادامنىڭ ءمəيىتى شىعارىلاتىنداي جاعدايعا جەتتى. قاشعاردىڭ عۇلامالارى بۇل جاعدايدىڭ شەشىمىن تابا الماي, قانداي امال جاساۋدى بىلمەي əبدەن باستارى قاتىپ دال بولدى. سودان بۇل حابار بالح عۇلامالارىنا جەتىپ, ولار بۇل اۋرۋدىڭ ەمدەلۋ جولى رەتىندە مىنا ءبىر سەگىز اياتتى كورسەتىپ: «بۇلاردى جازىپ, ادامدار ۇيلەرىنىڭ قاقپالارى مەن ەسىكتەرىنە بايلاپ قويسىن» – دەپ, قاشعار عۇلامالارىنا حابار جىبەرىپتى. ول وبانى قايتاراتىن دۇعالاردىڭ ءمəتىنى كەلەسىدەي:
«سۇم شايتاننىڭ ازعىرۋىنان پانا تىلەپ اللاعا سىيىنامىن».
مەيىرىمدى دە راقىمشىل اللانىڭ اتىمەن (باستايمىن).
(ەي, مۇحاممەد (اللانىڭ وعان اماندىعى مەن سəلەمى بولسىن!) ولارعا): «بىزگە (دە, سەندەرگە دە) اللانىڭ بىزدەرگە ارناپ (تاعدىرلارىمىزعا) جازىپ قويعان (قۋانىش بولا ما, قايعى بولا ما تەك سول) نəرسە عانا كەلەدى (تاعدىرعا جازىلعاننان ەشكىم قاشىپ قۇتىلا المايدى). ول (اللا) – ءبىزدىڭ يەمىز, سوندىقتان مۇمىندەر تەك اللاعا عانا تəۋەكەل قىلسىن (سۇيەنسىن)!» دەپ ايت» («تəۋبە» سۇرەسىنىڭ 51-اياتى).
«ال ەگەر, اللا سەنى بىرەر قيىنشىلىققا ۇشىراتسا, ءبىتتى, (وندا) ودان وزگە ونى (ول قيىنشىلىقتى) ەشبىر توقتاتۋشى بولمايدى. ال ەگەر, (اللا) ساعان بىرەر يگىلىك جەتكىزسە (ول يگىلىككە دە اللانىڭ وزىنەن باسقا ەشكىم توسقاۋىل بولا المايدى), ول əر نəرسەگە قادىر» ( «Əنعام» سۇرەسىنىڭ 17-اياتى).
«(ەي, مۇحاممەد (اللانىڭ وعان اماندىعى مەن سəلەمى بولسىن!)) ەگەر اللا ساعان ءبىر زيان جەتكىزسە, وندا ونى ونىڭ (اللانىڭ) وزىنەن باسقا قايتارۋشى (كۇش) جوق. ال ەگەر ساعان ءبىر جاقسىلىقتى قالاسا, ونىڭ كەڭشىلىگىن قايتارۋشى جوق. ونى (اللا) ءوزىنىڭ پەندەلەرىنىڭ قالاعانىنا بەرەدى. ول وتە كەشىرىمدى, اسقان راقىمشىل» ( ء«يۋنۇس» سۇرەسىنىڭ 107-اياتى).
«جەر بەتىندە قانداي جاندى زات بولسا دا, əلبەتتە ونىڭ ىرزىعى (قورەگى) اللانىڭ ەنشىسىندە. ول (اللا) ولاردىڭ (جاندى زاتتاردىڭ) تۇراقتارىن دا, تۇراقسىز ورىندارىن دا بىلەدى. بارلىعى انىق (باياندالعان) كىتاپتا ء(«لاۋحۇل ماحفۋزدە» جازىپ قويىلعان)» («حۋد» سۇرەسىنىڭ 6-اياتى).
«Əلبەتتە, مەن: مەنىڭ راببىم, سونداي-اق سەندەردىڭ دە راببىلارىڭ (بولىپ تابىلاتىن) اللاعا تəۋەكەل ەتتىم. قانداي قىبىرلاعان جاندى زات بار بولسا,əلبەتتە ونىڭ نەسىبەسى ونىڭ (اللانىڭ) قولىندا. ءسوز جوق, راببىم ەڭ تۋرا جولدا» («حۋد» سۇرەسىنىڭ 56-اياتى).
«اللا ادامزاتقا ءبىر مەيرىمدىلىگىن اشىپ قويسا (سىيلاسا), ونى بوگەپ قالۋشى (كۇش) بولماس. ال ەندى بوگەپ قالسا, ونىڭ بوگەگەن نəرسەسىن ونىڭ سوڭىنان جىبەرۋشى جوق. ويتكەنى, اسقان قۇدىرەت جəنە حيكمەت (دانالىق) يەسى» («فاتير» سۇرەسىنىڭ 2-اياتى).
«(ەي, مۇحاممەد (اللانىڭ وعان اماندىعى مەن سəلەمى بولسىن!)), ەگەر سەن ولاردان:«كوكتەر مەن جەردى كىم جاراتتى؟» دەپ سۇراساڭ, əلبەتتە ولار: «اللا» دەيدى. ولارعا ايت: «كوردىڭدەر مە؟ (ايتىڭدارشى) ەگەر اللا ماعان بىرەر زيان جەتكىزۋدى قالاسا, سەندەر اللانى قويىپ, وزگە جالبارىنىپ جاتقان نəرسەلەرىڭ (پۇتتارىڭ) ونىڭ زيانىن ارىلتا الا ما؟ نەمەسە اللا ماعان ءبىر يگىلىك قالاسا, ولار (سەندەردىڭ پۇتتارىڭ) ونىڭ يگىلىگىن بوگەي الا ما؟». جəنە ايت: «اللانىڭ ءوزى (كومەك بەرۋدە) ماعان جەتكىلىكتى. (شىنايى) تəۋەكەل ەتۋشىلەر وعان تəۋەكەل ەتەدى» ء(«زۇمار» سۇرەسىنىڭ 38-اياتى).
ء«(بىز) قۇراننان مۇمىندەر ءۇشىن شيپا جəنە راقمەت بولاتىن نəرسەلەردى تۇسىرەمىز. ال ەندى, (بۇل اياتتار) زالىمدار (كəپىرلەر) ءۇشىن تەك ازاپتى عانا ارتتىرا تۇسەدى» ء(«ال-يسرا» سۇرەسىنىڭ 81-82 اياتتارى).
سوسىن قاشعار عۇلامالارى بالح عۇلامالارىنىڭ بۇل نۇسقاۋىن ورىنداعاننان سوڭ ەل ىندەتتەن ارىلعان ەكەن. ويتكەنى اتالعان سوڭعى اياتتاعى ء«(بىز) قۇراننان مۇمىندەر ءۇشىن شيپا جəنە راقمەت بولاتىن نəرسەلەردى تۇسىرەمىز» دەگەنى – قۇران اياتتارى بارلىق دەرتتەرگە شيپا بولادى دەگەندى اڭعارتادى, تەك ولاردى ءوز ورنىندا دۇرىس پايدالانۋدى ءبىلۋ قاجەت. ال ولاردى قالاي دۇرىس پايدالانۋ كەرەك ەكەندىگىنىڭ جول-جورىعىن بەكاسىل بيبولات ۇلى سياقتى دارىندى عۇلامالار ءوز ەڭبەكتەرىندە ءتۇسىندىرىپ كەتكەن. مەن ءوز ءومىرىمنىڭ ءبىراز جىلىن قۇران كارىم ماعىنالارىنا ءتاپسىر جازۋ ىسىنە, سوسىن بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ «زيكزالىن» قازاقشاعا اۋدارۋعا ارناعان بولاتىنمىن. سوندىقتان بۇل ەڭبەكتەگى دۇعالاردىڭ بارلىعى قۇران اياتتارى مەن حازىرەتى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرىنە نەگىزدەلگەن دەپ ايتا الامىن.
سونداي-اق قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ي.ءا.قۇلمانبەتوۆ, ر.ي.قۇلمانبەتوۆ جانە د.س.كاراسكوۆا دەگەن ءبىر توپ عالىمدارى وزدەرىنىڭ «بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ مەديتسينالىق كانوندارى» دەگەن ماقالاسىندا (ۆەستنيك كازنمۋ №1-2019) بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ «زيكزالىن» كلينيكالىق مەديتسينا مەن فارماكولوگيا سالاسىنداعى مەديتسينالىق ەنتسيكلوپەديالىق عىلىمي ەڭبەك دەپ باعالاعان. اتالعان شىعارمادا بارلىق اۋرۋلارعا قاتىستى دارىگەرلىك نۇسقالار جازىلعاندىعىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ ىشىنەن بىرنەشەۋىن ارنايى اتاپ كورسەتىپ: اللاعا سەنىم ءبىلدىرۋشى ادامدار دەپرەسسيا مەن سترەسكە از شالدىعادى جانە مۇنداي جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە, ولار بۇل كەزەڭنەن الدەقايدا جىلدام شىعادى» دەپ تۇجىرىم جاساعان.
ەندەشە ء«(بىز) قۇراننان مۇمىندەر ءۇشىن شيپا جəنە راقمەت بولاتىن نəرسەلەردى تۇسىرەمىز» دەگەندەگى اللا ءسوزىنىڭ بارشا دەرتتەرگە شيپا بولاتىندىعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ «جوعارىدا كەلتىرىلگەن سەگىز اياتتان تۇراتىن ىزگىلىكتى دۇعانىڭ كوروناۆيرۋس ىندەتىنە دە ەم بولۋى مۇمكىن دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, بۇل دۇعالار ادامداردىڭ رۋحىنا ىزگى اسەر ەتىپ, ساناسىنداعى ۇرەي مەن كۇدىكتەن ارىلتىپ, الدا كەلەتىن جاقسىلىققا دەگەن ءۇمىتى مەن سەنىمىن وياتادى. مۇنداي جاعداي ادامنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن نەعۇرلىم وڭاي وتۋىنە سەپتىك بولادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, مۇنداي دۇعالار ادامزات بالاسىنا تەك جاقسىلىق سىيلايدى دەپ ايتۋعا بولادى. ەندەشە, وسى ىزگى دۇعالاردى پايدالانۋدىڭ جول-جورىقتارىن بىلگىسى كەلەتىندەر بولسا, ولاردى bekasyl.kz cايتىنداعى كورسەتىلگەن ەلەكتروندى پوشتا مەن تەلەفوندار ارقىلى الۋلارىنا بولادى.
ەندى كوروناۆيرۋس ىندەتى پايدا بولعان دوڭىز جىلى مەن ۇستىمىزدەگى تىشقان جىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە كەلەتىن بولساق, «زيكزالدىڭ» نەگىزگى ءبولىمى بولىپ تابىلاتىن «پالناما», ياعني «جورامال ءىلىمى» دەپ اتالاتىن بولىمىندە ناۋرىز جورامالى جايلى تاراۋ بار. وندا بەكاسىل عۇلاما دوڭىز جىلى تۋرالى بىلاي دەپ جازىپتى: «ەگەر دوڭىز جىلى كىرسە, مۇنداي جىلدىڭ قىسى قاتتى بولادى. قار وتە قالىڭ جاۋادى. ىستىعى كوتەرىلۋ, شانشۋ قادالۋ, جوتەل اۋرۋلارى كوپ بولادى. جاس بالالاردىڭ اراسىندا شەشەك اۋرۋى ەتەك الادى. ول جىلى ادامدار ءوز مەكەندەرىنەن باسقا جەرلەرگە كوشۋمەن اۋرە بولادى. قىسقى شىلدەدە سۋىقتان ساقتانۋ ءۇشىن قورعانعا كىرۋ قاجەت. ال جازعى شىلدەدە تاۋلارعا شىعۋ كەرەك. بىراق ارى-بەرى كوشكەندە قاراقشىلارعا كەزىگۋى مۇمكىن. ءسويتىپ سايماندارىنان ايىرىلىپ قالۋى, مالىن الدىرىپ قويۋى, سەمىرتكەن اتىنان ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. مۇنداي جىلدارى ايلا-امالمەن ادامداردى قورقىتىپ, مالىن الىپ قويۋ كوپ بولار. بۇل جىلى ارپا مەن تارى كەم بولادى. ال باسقا نىعمەتتەردىڭ تۇرلەرى دۇرىس بولادى. مۇنداي جىلدارى سۋ تاپشى بولادى. جاز ايلارى جىلدام وتەدى, ال قىس مەزگىلى ۇزاققا سوزىلادى. سودان كوشپەندى ەلدەرگە اۋىرلىق تۇسەدى. مۇسىلمانداردىڭ احۋالى ماردىمسىز بولادى».
وسى جورامالدا ايتىلعان جاعدايلار مەن وقيعالار وتكەن دوڭىز جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە, شەتەلدەردە دە ورىن العانى بەلگىلى. مىسالىعا, قاردىڭ كوپتىگى, كوروناۆيرۋستىڭ شىعۋى, شەشەك جانە جوتەل اۋرۋلارىنىڭ ءورشۋى, اۋسترالياداعى ءورت, ەۋروپانىڭ ەسىن شىعارعان كاتاكليزمدار مەن ميگرانتتار پروبلەماسى, كەيبىر ەلدەردە سۋدىڭ تاپشىلىعى, ەلىمىزدىڭ كەيبىر ايماقتارىندا ەگىننىڭ ءونىم بەرمەگەنى, يران, سيريا جانە باسقا دا اراب مەملەكەتەرىندەگى ورىن الىپ وتىرعان تەكەتىرەس جاعدايلار جانە (ت.ب.).
ەندى, كەلىپ جەتكەن تىشقان جىلىنىڭ جورامالىمەن تانىسساق: «ەگەر تىشقان جىلى كەلسە, ول جىلدىڭ قىسى قۇرعاق بولادى, ال جازى جاۋىن-شاشىندى بولىپ كەلەدى. ول جىلى ءشوپ قالىڭ بولىپ وسەدى. ەل ىشىندە مامىراجاي, كەڭشىلىك ورنىعادى. دəرۋىشتەر مەن پاقىر, كەمتارلاردىڭ جاعدايلارى دا جاقسى بولعاي. كۇنباتىس جاقتاردا جاڭبىر ازداۋ بولادى. پاتشا مەن بەك, مىرزالارعا قايعى مەن قامىعۋ كوپ بولادى. قىستىڭ سوڭىندا قارت تىشقان قالادى. باعا تومەن تۇسەدى» دەپتى.
وسى جورامالعا زەر سالىپ قارايتىن بولساق, تىشقان جىلىنىڭ جايلى كەلەتىنىن, جالپى ادامزاتقا, ونىڭ ىشىندە كەدەيلەرگە, پاقىرلار مەن كەمتارلارعا جايلى بولاتىنىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان ادامزات قازىرگى ورىن الىپ وتىرعان قيىنشىلىقتاردان كوپ شىعىنسىز امان-ەسەن وتەدى دەپ بولجاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە, شەتەلدەردە دە قابىلدانىپ جاتقان شەشىمدەر مەن وتكىزىلىپ جاتقان ءىس-شارالار, توتەنشە جاعدايلار, قالالاردىڭ كارانتينگە جابىلۋى, بارلىعى ادامزاتتى قاپتاپ بارا جاتقان ىندەتتەن امان الىپ قالۋدىڭ جولىندا جاسالىپ جاتقاندىعى بەلگىلى, سونداي-اق مۇنداي قيىندىق كەزەڭدەردە بيلىكتەگى باسشىلارعا وڭايعا سوقپايتىنى دا انىق. سوندىقتان قازىرگى كەزدە جاپپاي حالىق بولىپ ولاردى قولداپ, شەشىمدەرى مەن نۇسقاۋلارىن مۇقيات ورىنداۋ قاجەت بولادى. بۇعان يمام احمەد كەلتىرگەن ريۋاياتتاعى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) «وبا شىققان جەرگە بارماڭدار, ەگەر وبا شىققان جەردە بولساڭدار, ول جەردەن باسقا جاققا كەتپەڭدەر» دەگەن نۇسقاۋى دالەل بولادى. ياعني «وبا شىققان جەرگە بارماۋ» جانە «وبا شىققان جەردەن باسقا جاققا كەتپەۋ» دەگەن سوزدەن كارانتين جاعدايىنىڭ ماعىناسى شىعىپ تۇرعانىن اڭعارۋىمىز قاجەت. دەمەك بيلىكتىڭ كارانتين جايلى شەشىمى شاريعاتتىڭ نۇسقاۋلارىنا دا ساي كەلەدى. سوندىقتان باسشىلاردىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداۋ – الەمدى دۇرلىكتىرگەن ىندەتتىڭ وزىنەن دە, ونىڭ سالدارىنان دا تەزىرەك قۇتىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەپ تۇسىنۋگە بولادى. سول سەبەپتى, بارلىق وتانداستارىمدى ورىنسىز ۇرەيدەن ارىلىپ, سابىرلىققا جۇمىلۋعا جانە مەيرىمدى دە راقىمشىل اللانىڭ جاقسىلىعىنان ءۇمىت ەتۋگە شاقىرامىن. تەك وسىنداي سەنىم عانا ءبىزدى قيىن-قىسپاق كەزەڭنەن ابىرويمەن شىعۋىمىزعا جارقىن جول اشادى.
ءزارىپباي ورازباي,
قمدب عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
