1. تۇتقىنداعى قازاق جاۋىنگەرلەرى
گەرمانيانىڭ ءوز اۋماعىندا فاشيستەر سوعىس تۇتقىندارىنا ارنالعان كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەر ورنالاستىرماي, العاشقى كەزدە بەلورۋسسيا, ۋكراينا, بالتىق ەلدەرى جەرىندە اشىلدى. لاگەرلەر فاشيست يدەولوگتارىنىڭ ويىنشا تۇتقىنداردى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ازعىرىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. ال مۇنداي تۇتقىندار قاتارى وتە كوپ ەدى. تەك 1941 جىلى عانا ەمەس, 1942 جىلى دا ميلليوننان استام ادام فاشيستەر تۇتقىنىنا ءتۇستى.
تۇتقىنعا تۇسكەندەر (مىڭ ادام): 1941 ج. – 1998 مىڭ; 1942 ج. – 1339 مىڭ; 1943 ج. – 487 مىڭ; 1945 ج. – 28 مىڭ.
بۇل دەرەكتەر تەك كەڭەس-گەرمان مايدانىندا تۇتقىنعا تۇسكەندەر تۋرالى. وعان 1945 جىلى تامىزدا جاپون سوعىسىندا تۇتقىنعا تۇسكەن 18 مىڭ كەڭەس جاۋىنگەرى كىرمەيدى. سوعىس جىلدارىندا تۇتقىندا بولعان كسرو اسكەرىنىڭ سانى 5 ملن 300 مىڭنان 1944 جىلى 5 ملن 700 مىڭعا دەيىن جەتتى دەگەن دە دەرەكتەر بار. مۇنىڭ 3,3 ملن-ى تۇتقىندا ولگەن.
كسرو رەسپۋبليكالارى بويىنشا دا (ۇلتتىق قۇرامىن قوسا ەسەپتەگەندە) جالپى تۇتقىنعا تۇسكەندەردىڭ ناقتى سانىن ايقىنداۋ قيىن. 1995 جىلى جارىققا شىققان «بوزداقتار» كىتابىنىڭ جالپى تومىندا تۇتقىننان ورالماعان قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 7046 ادام دەپ كورسەتىلگەن. بۇل ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيدى. ال وسى كىتاپتاعى حابارسىز كەتكەندەر دەپ كورسەتىلگەن 271 503 ادام شىندىققا جاقىن ەكەنى داۋسىز.
العاشقى جىلى (1941-1942 جج.) تۇتقىندا بولعانداردىڭ ادام توزگىسىز جاعدايدا بولعانىن قۇجاتتار دا, ونى باسىنان وتكەرىپ, ءتىرى قالعاندار دا باياندايدى. 1941 جىلى تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا پولشا جەرىندە ۇيىمداستىرىلعان چەنستوحوۆو, سۋۆالكي, لەگيونوۆو جانە باسقا لاگەرگە سۇرىپتالىپ اكەلىنگەن تۇتقىندار ادەيى وسىنداي ازاپتى جاعدايدا ۇستالدى. مىسالى, چەنستوحوۆو لاگەرىنە جيناقتالعان 30 مىڭ تۇركى-مۇسىلمان تۇتقىندارىنان ەكى-اق مىڭ ادام امان قالعان. ولاردىڭ ءبارى سۇزەك جانە باسقا اۋرۋلاردان جاپپاي قىرىلعان. سول سياقتى سۋۆالكي لاگەرىندەگى 650 تۇركى-تاتار تۇتقىنداردان كۇنىنە 5-10 ادامنان قايتىس بولعان. بۇل 1941 جىلدىڭ جازى مەن كۇزى. ال وسىنداي لاگەرلەر ۋكراينا تەرريتورياسىندا دا قۇرىلعانى ءمالىم. دنەپروپەتروۆسك, جيتومير, پولتاۆا جانە باسقا جەرلەردە نەمىس فاشيستەرى فيلتراتسيالىق تۇتقىندار لاگەرىندە ولاردى ۇلتىنا قاراي ءبولىپ, تۇتقىنداردى جۇمىسقا سالدى, ولارعا نەمىس ارمياسىنا قىزمەت ەتۋدى ۇسىنىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى.
سوعىس جىلدارى كسرو وكىمەتى اسكەري تۇتقىندار تۋرالى 1899 جىلعى جانە 1907 جىلعى گااگا كونفەرەنتسياسىنىڭ سوعىس جانە تۇتقىندار تۋرالى كونۆەنتسياسىنا قوسىلعان جوق. 1929 جىلى اسكەري تۇتقىنداردى قانداي جاعدايدا ۇستاۋ كەرەكتىگى تۋرالى جەنەۆا كونۆەنتسياسى قابىلداندى. كسرو وكىمەتى وعان دا قول قويعان جوق, كەيىن دە. سوندىقتان كسرو جاعى ارااعايىندىق جاساعان شۆەيتساريا جاعىنىڭ كەڭەس تۇتقىنىنداعى جانە نەمىس تۇتقىنىنداعى اسكەريلەرگە كومەك بەرۋ, پوشتا بايلانىسىن جاساۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن قابىلدامادى. ەسەسىنە 1941 جىلدىڭ 16 تامىزداعى بۇيرىعى بويىنشا جوعارعى اسكەري بيلىك (ستاۆكا) كەڭەس اسكەرلەرىنە تۇتقىنعا بەرىلمەۋگە, «وندايلاردى كومانديرلەر مەن كوميسسارلار سول جەردە اتىپ تاستاۋى قاجەت» دەگەن تۇجىرىم جاسادى.
گەرمانيا تۇتقىنعا تۇسكەندەردى ىرىكتەپ الىپ, سولاردان قۇرىلعان لەگيونداردى كەڭەس اسكەرىنىڭ وزىنە قارسى ايداپ سالۋ يدەياسى ىسكە اسىرىلا باستادى. 1942 جىلى جازدا حاركوۆ تۇبىندە جانە دنەپروپەتروۆسكىدە كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەردە بولعان ا.جامكەن (كەزىندە ءوزىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا اتى-ءجونىن تولىق كەلتىرمەدىك) بىلاي دەپ ەسكە العان ەدى: «اقمولادا قۇرىلعان قازاقتىڭ 106-اتتى اسكەر ديۆيزياسى قۇرامىندا مايدانعا كەلدىك. ءبىزدىڭ ءۇش پولكتى 6 كاۆالەريا كورپۋسىن تولىقتىرۋعا قوستى دا ۇرىسقا سالدى. حاركوۆتىڭ وڭتۇستىگىندە كراسنوگراد قالاسى باعىتىندا شابۋىلعا ەنگەن كورپۋس قورشاۋدا قالدى. ءۇش كۇن عانا سوعىسىپ ۇلگەرگەن ءبىز بۇكىل ديۆيزيامىزبەن بىرگە تۇتقىنعا تۇستىك. اۋەلدە حاركوۆكە جاقىن جەردە لاگەردە ۇستاپ, كەيىن دنەپروپەتروۆسكىدەگى لاگەرگە جاياۋ ايداپ كەلدى. اش-جالاڭاش, جارالى تۇتقىندار بىرتىندەپ ولە باستادى.
ەندى ءبىر كەزدە نەمىس فورماسىن كيگەن, قارىندارى توق قانداستارىمىزدى ارامىزعا جىبەرىپ ۇگىتتەۋدى شىعاردى. لەگيونعا كىرسەڭدەر ءبىز سياقتى جاعدايلارىڭ جاقسى بولادى دەپ ازعىردى ولار. وسى ۇگىتتەۋلەردەن كەيىن كوپشىلىگىمىزدى ەركىمىزدى سۇراماستان لەگيونعا قابىلدادى».
1941 جىلى جاز بەن كۇزدە كسرو اسكەرلەرىنىڭ تۇتقىنعا كوپ تۇسكەندىگى سونشاما, فاشيستەر وزدەرىنە لەگيون ءۇشىن تاڭداپ العان تۇتقىنداردى وقىتاتىن, يدەولوگيالىق «تازارتۋدان» وتكىزەتىن ارنايى وقىتۋ لاگەرلەرىن ۇيىمداستىردى. سونداي ىرىكتەۋ جانە وقىتۋ لاگەرى تۇركىستان حالىقتارىنان شىققان تۇتقىنداردى وقىتۋ ءۇشىن چەرنيگوۆ وبلىسىنىڭ رومنى قالاسىندا اشىلادى. وندا قازاق, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن, ۇيعىر, تاتارلاردان قۇرالعان روتالاردى (جۇزدىكتەردى) جاساقتاپ, وقىتۋ قولعا الىنادى. مۇنداي لاگەرلەر ازەربايجان تۇتقىندارى ءۇشىن چەرنيگوۆ وبلىسىنىڭ پريلۋكي قالاسىندا, گرۋزيندەر ءۇشىن پولتاۆا وبلىسىنىڭ گادياچ اۋدانى ورتالىعىندا, ارمياندار ءۇشىن سول وبلىستىڭ لوحۆيتسا قالاسىندا اشىلدى. سولتۇستىك كاۆكازدان شىققان مۇسىلماندار ءۇشىن پولتاۆا وبلىسىنىڭ ميرگورود قالاسىندا لاگەر اشىلدى. باتىس ۋكراينادا, ۋمان قورشاۋىندا 1941 جىلى شىعا الماي تۇتقىنعا تۇسكەن قازاق, وزبەك, قىرعىز ت.ب. ءۇشىن شەپوتوۆكا, روۆنو لاگەرلەرى اشىلدى.
ۋكراينادا ورنالاسقان مۇسىلمان تۇتقىنداردىڭ لاگەرىن باقىلاۋ ورتالىعى دا وسى ميرگورود قالاسىندا بولدى. ونىڭ شتاب باستىعى تۇركىتانۋشى عالىم, فاشيستەردىڭ شىعىس مينيسترلىگىندە قىزمەت ەتكەن وسكار فون نيدەرمايەر بولدى. تۇركى تىلدەرىن, شىعىس حالىقتارىنىڭ ءتىلى, تاريحىمەن اينالىساتىن اندرەاس مايەر-مادەر, گەرحارد فون مەندە, راينەر ولتسشا سياقتى ماماندار شىعىس مينيسترلىگى ارقىلى يمپەريالىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنە الىنىپ, بارلاۋ جانە ديۆەرسيا جۇمىستارىنا ادام تاڭداۋ تۇركىستان حالىقتارى وكىلدەرىنەن اسكەري بولىمدەر جاساقتاۋعا تاپسىرما الادى.
1941 جىلى 15 قاراشادا ۆەرماحتىڭ 1-تۇركىستان پولكىن قۇرۋ تۋرالى بۇيرىعى شىعادى (Turkstanisches Rediment)*. بىراق شىن مانىندە بۇل پولك ەمەس ەدى. 444-تۇركى تىلدەس ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان باتالون بولاتىن. ونىڭ كومانديرى نەبارى وبەر-لەيتەنانت تاۋبە دەگەن ەكەن. وسى باتالون بولاشاق شىعىس لەگيوندارىنىڭ ۇلگىسى بولىپ سانالادى.
گيتلەر دە, ونىڭ سىبايلاستارى دا كسرو-عا ءارتۇرلى ەتنوستاردان قۇرالعان جاساندى مەملەكەت دەپ قارادى. سوندىقتان ونىڭ حالىقتارىنىڭ اراسىنا سىنا قاعىپ, بولشەكتەسە – باسقارۋعا وڭاي بولادى دەگەن تۇجىرىمدا بولدى. اقپان, قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ساياسي الەمدە ۇلكەن نەمەسە تۇتاس تۇركىستان مەملەكەتىن قۇرۋ, گرۋزيا, ازەربايجان, ارمەنيا اۋماعىندا رەسەيدەن تاۋەلسىز جەكە مەملەكەت بولۋ يدەيالارى كەڭىنەن تارالعانى ءمالىم. ولاردى رەسەي يمپەرياسىن ەجەلدەن وزدەرىنىڭ باسەكەلەسى دەپ سانايتىن, قولايلى ساتتە بولشەكتەۋگە ءازىر تۇراتىن ۇلىبريتانيا, اقش, فرانتسيا سياقتى باتىس ەلدەرىنىڭ قولداعانى ءمالىم. ومىردە ىسكە اسپاي قالعان بۇل يدەيالار سول ەلدەردەن ەميگراتسياعا كەتكەن ءبىلىمدى قايراتكەرلەر تاراپىنان جالعاسىن تاپتى. ولارعا ماتەريالدىق جانە ساياسي كومەك بەرىپ, بەلسەندى قورعاعان باتىس دەرجاۆالارى بۇعان ۇلكەن ءمان بەردى. 1923 جىلدان باستاپ پولشانىڭ باس شتابىنداعى اسكەري بارلاۋ قىزمەتىمەن (ەكسپوزيتۋرا) تىعىز بايلانىس ورناتىپ, كسرو-عا قارسى قىزمەت ەتكەن ز.ۆاليدي توعان, م.شوقاي, ءا.يدريسي جانە باسقالارىنىڭ ءومىرى وسىعان كۋا.
گەرمان جاعىنا بەلسەنە قىزمەت جاساعان پروفەسسور ءالىمجان (عالىمجان) يدريسي, ۆەلي كايۋمحان جانە باسقالارى لاگەرلەردى ارالاپ, تۇتقىنداردى ازعىرۋ جۇمىستارىن ءورشىتتى. ع.يدريسي ازامات سوعىسىنان كەيىن گەرمانياعا كەتكەن, سوندا شىعىس مينيسترلىگىندە قىزمەت ىستەگەن. ۇلتى تاتار.
ۆەلي كايۋمحان 1922 جىلى تۇركىستان اكسر-نەن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن دەپ وقۋعا جىبەرىلگەن 70 ادامنىڭ قۇرامىندا گەرمانياعا 16 جاسىندا بارعان. ولاردىڭ ىشىندە بەس قازاق ازاماتى (ع.ءبىرىمجانوۆ, د.بيتىلەۋوۆ, م.بۇرالقيەۆ, ءا.مۇڭايتباسوۆ) بولدى. وقۋدا بولعان قازاقتار تۇگەل ەلگە ورالىپ, قۋعىنعا ءتۇستى. ال ۆ.كايۋمحان سوندا قالىپ قويىپ, گەرمان راديوسىندا قىزمەت ەتتى. تۇركىستان ۇلتتىق كەڭەسىنە كىردى, م.شوقايدان كەيىن سونىڭ توراعاسى بولدى. تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋعا بەلسەندىلىك تانىتقان ادام.
گەرمانيا سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا تۇتقىنداردان اسكەر جاساقتاي باستادى. 1941 جىلى قازاندا پولشاداعى رەمبەرتوۆ پوليگونىندا 6 تۇركىستان روتاسى قۇرىلدى. ولاردان گەرمانيانىڭ اسكەري بارلاۋ ورگانى ابۆەرگە «جولبارىس ب» دەگەن جوسپار بويىنشا ديۆەرسانتتار مەن بارلاۋشىلار تاڭداپ الىندى. 450-تۇركىستان باتالونى دا وسىنداي ماقساتپەن قۇرىلدى. كومانديرى ا.مايەر-مادەر.
ا.مايەر-مادەر وسى لەگيونەرلەردىڭ ىشىنەن 15 ادامدى تاڭداپ الىپ, تۇركىستانعا دەسانت تاستاۋ يدەياسىن ۇسىندى. ونىڭ ويىنشا مۇنداي توپ ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى اسا بەلگىلى ءبىر تۇلعانى قولعا ءتۇسىرىپ, ۇشاقپەن گەرمانياعا جەتكىزسە, ونى بولاشاق تۇركىستان مەملەكەتىنىڭ پرەزيدەنتى بولۋعا كوندىرىپ, باسقالارعا ناسيحات جاسار ەدىك دەگەن دامە. تاعى ءبىر توپتى ول باسماشىلار قوزعالىسىن ءورشىتۋ ءۇشىن جىبەرمەك بولدى. بىراق قىرىمعا جەتكىزىپ, ءارى قاراي اتتاندىرماق بولعان دەسانت توبىن تيەگەن ۇشاق سيمفەروپول ماڭىندا اپاتقا ۇشىراپ, بۇل جوسپار ورىندالماي قالدى.
1941 جىلدىڭ سوڭى – 1942 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا شىعىس لەگيوندارىن قۇرۋدى تەزدەتۋ قولعا الىندى. ۋكراينا – كاۆكاز, قىرىم باعىتىندا نەمىس قولىنا تۇسكەن كەڭەس تۇتقىندارى كوپ بولعاندىقتان جانە ءدال سونداي جاعداي مينسك – موسكۆا, نوۆگورود – لەنينگراد باعىتىندا دا قالىپتاسقاندىقتان قازاقستان, ورتا ازيا جانە كاۆكاز حالىقتارىنان شىققان تۇتقىنداردى ەكى باعىتتا شوعىرلاندىرىپ, باتالوندارعا تىركەۋگە كىرىستى. بۇل توپتارعا تاتار, باشقۇرت, چۋۆاش ت.ب. دا قوسىلدى.
1941 جىلدىڭ قازان ايىندا جەكە «جۇزدىكتەردى» قۇرۋدان باستاپ, كەيىن ولاردى 1-تۇركىستان پولكىنە بىرىكتىرگەن نەمىستەر 1942 جىلدىڭ باسىندا ەڭ العاشقى تۇركىستان باتالوندارىن قۇرىپ ۇلگەردى. 1942 جىلى 12 قىركۇيەكتە نەمىستەر گرۋزين باتالوندارىن پياتيگورسكىگە اكەلىپ, ۇرىسقا ەنگىزدى. ونىڭ ارتىنشا ارميان جانە ازەربايجان, تۇركىستان باتالوندارىن ۇرىسقا قوستى. 1943 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن تەك ۋكراينا جەرىندە شىعىس لەگيوندارىنىڭ 25 دالا باتالونى (جاياۋ اسكەرى) قۇرىلدى. ولاردىڭ 12-ءسى تۇركىستان لەگيونىنىڭ باتالوندارى ەدى (1/29, 1/44, 1/76, 1/94, 1/100, 1/295, 1/297, 1/305, 1/370, 1/371, 1/384, 1/389). قالعاندارى: 6 ازەربايجان, 4 گرۋزين, 3 ارميان باتالوندارى. بۇلارعا قوسا
2 سولتۇستىك كاۆكاز كۇشەيتىلگەن باتالونى, 7 قۇرىلىس جانە 2 زاپاستاعى باتالون قۇرىلدى. بۇلاردىڭ نومىرىندەگى ءبىرىنشى سان قۇرىلعان رەتىن كورسەتسە, قاسىنداعى ەكىنشى ساندار سولاردى قۇرۋعا كوماندالىق قۇرام بەرگەن نەمىس اسكەري بولىمدەرىنىڭ ءنومىرىن بىلدىرەدى.
1942 جىلى كوكتەمنەن جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قۇرىلعان شىعىس لەگيوندارى نەمىستىڭ گەنەرال-پولكوۆنيك ۆيلگەلم فون پاۋليۋس باسقارعان 6-ارمياسىنىڭ قۇرامىنا بەرىلدى. بۇل ارميا 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە حاركوۆ تۇبىندەگى قىرعىندا جەڭىسكە جەتىپ, 242 مىڭ كەڭەس سولداتى مەن كومانديرىن تۇتقىنعا العان بولاتىن. تۇتقىنعا تۇسكەندەر ىشىندە قازاقتىڭ 106-اتتى اسكەر ديۆيزياسى, سول سياقتى ۇلتتىق نەگىزدە قۇرىلعان قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن, تاجىك اتتى اسكەر ديۆيزيالارى دا بار ەدى. ولار بىرىڭعاي سول ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرىلعان-دى. ولارعا قوسا سوعىستىڭ العاشقى جىلى كەڭەس ارمياسىنا شاقىرىلعان ميلليونداعان ادام قازاقستان, ورتا ازيا, كاۆكاز, التاي مەن ءسىبىر ۇلتتارىنان-تۇعىن. سوندىقتان 1942 جىلى تۇتقىنعا تۇسكەندەردەن شىعىس لەگيوندارىن جاساقتاۋ فاشيستەر ءۇشىن قيىنعا تۇسكەن جوق.
جالپى 1941-1944 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا شىعىس لەگيوندارى ءۇشىن 54 باتالون جاساقتاعان ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە كۇزەت, قۇرىلىس, تەمىرجول باتالوندارى دا بار. وسى ماسەلەنى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ كەلتىرگەن دايەكتى دەرەكتەرى بويىنشا 1941-1945 جىلدارى 1,3-1,5 ملن-عا جۋىق كسرو ازاماتى وسىنداي اسكەر جاساعىندا جانە پوليتسيا قۇرامىندا قىزمەت ەتكەن.
كسرو-نىڭ ەدىل بويى, قازاقستان, ورتا ازيا جانە كاۆكاز ۇلتتارىنان 310 مىڭنان – 325 مىڭعا دەيىن ادام شىعىس لەگيوندارىندا بولعان. تاراتىپ ايتساق, ولاردىڭ قاتارىندا: 180 مىڭ وزبەك, قازاق, قىرعىز, ۇيعىر, تاجىك, تۇرىكمەن, سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنان 28-30 مىڭداي ادام, 20 مىڭداي گرۋزين, 18 مىڭداي ارميان, 25-55 مىڭداي ازەربايجان, 40 مىڭداي تاتار, باشقۇرت, چۋۆاش, موردۆا, ۋدمۋرت, ماريلەر وسى شىعىس لەگيوندارىنىڭ ساپىنا وتكەن.
فاشيستەر ستالينگراد تۇبىنە دەيىن جەتكەندە ورتا ازيا مەن قازاقستاننان شىققان تۇتقىنداردى مايداندا پايدالانۋعا, ءوز جەرلەرىڭدى ازات ەتەسىڭدەر دەپ سەندىرۋگە جاقسى مۇمكىندىك تۋدى. الايدا جاۋدىڭ بۇل نيەتىنەن جارىتىپ ەشتەڭە شىقپادى. استراحان – قازاقستان باعىتىندا پايداسى تيەدى دەگەن تۇركىستان لەگيونىنىڭ بىرنەشە باتالونى قاتتى شىعىنعا ۇشىرادى. رەتى كەلگەندە لەگيونەرلەر كەڭەس جاعىنا ءوتىپ كەتتى. كەيدە تۇگەلدەي ۆزۆود (30 ادام), سيرەك بولسا دا روتا (120 ادام) قاشىپ كەتكەن كەزدەرى ءجيى ۇشىراستى.
بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك سارداربەك اقپانبەتوۆ كەڭەس بارلاۋ ورگاندارىنىڭ تاپسىرماسىمەن مايدان شەبىنەن الدەنەشە رەت ءوتىپ تۇركىستان لەگيونى باتالوندارىنا بارىپ قوسىلعان. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى س.اقپانبەتوۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ سۋرەتشىلەر مەن وپەراتورلار توبىندا قىزمەت ەتتى. ول لەگيونەرلەر اراسىندا ىرىتكى سالۋ, كەڭەس جاعىنا جانە پارتيزاندارعا قوسىلۋ تۋرالى ناسيحات جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلگەنىن راستاعان ەدى.
تۇركىستاندىقتار اراسىندا ىرىتكى سالۋ لەگيون مەن تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى اراسىنداعى الاۋىزدىقتى ورشىتە تۇسەدى. ۇيىمدى ۆەلي كايۋمحان, اسكەري ءبولىمدى وزبەك بايمىرزا حايت باسقاردى. جەتەكشى ورىنداردىڭ بارىندە وزبەك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ورنىعىپ, ءوز مۇددەلەرىن, ساياساتىن ىسكە اسىراتىنى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى.
اسىرەسە سوعىسقا دەيىن سۆەردلوۆسك قالاسىندا پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتى بىتىرگەن باتىس قازاقستاننىڭ تۋماسى, 1941 جىلى جازدا نەمىستەر جاعىنا ءوز ەركىمەن وتكەن ينجەنەر قارىس قاناتباەۆ سياقتى بەلسەندى قايراتكەرلەر بۇعان تىپتەن شىدامسىزدىق تانىتقان ەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ق.قاناتباەۆتىڭ اينالاسىنا توپتاسقان تۇركىستاندىقتار 1944 جىلى اقپاندا جەكە وزدەرى تۇركىستان ۇلتتىق كەڭەسى دەگەن ۇيىم قۇرىپ, ۆ.كايۋمحاننان ىرگەسىن اۋلاق سالدى.
بەلسەندى لەگيونەرلەر مەن تۇك-تە قىزمەت ەتكەن تۇركىستاندىقتاردىڭ كەيبىرى سوعىستان كەيىن باتىس گەرمانيادا قالىپ, اقش قۇرعان «ازاتتىق» راديوسىندا قىزمەت ەتتى. ولاردىڭ ىشىندە جوعارىدا ايتىلعان قارىس قاناتباەۆ, داۋلەت تاعىبەردين, جۇمابەك اقبەرگەنوۆ جانە باسقالارى بولعانى بەلگىلى.
فاشيستىك گەرمانيا باسشىلىعى تۇركىستان لەگيونىن قۇرعاندا اۋەل باستان اسكەري كۇش قۇرۋ عانا ەمەس, كسرو تىلىندا بارلاۋ جانە ديۆەرسيالىق ارەكەتتەردى ىسكە اسىرۋ نيەتىن كوزدەدى. پولشا جانە گەرمانيا اۋماعىنداعى بارلاۋ مەكتەپتەرىندە دايارلاعان توپتاردى, جەكەلەگەن ادامداردى قازاقستاننىڭ باتىس اۋماعىنا جانە باسقا جەرلەرگە جىبەرۋمەن بولدى. الايدا قازاقستانعا تۇسىرىلگەن ديۆەرسانتتاردىڭ كوبى بيلىك ورىندارىنا ءوز ەركىمەن بەرىلدى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ نەمىس جاعىنا ادالدىق ءبىلدىرىپ, تاپسىرمانى مۇقيات ورىنداۋعا تىرىسقانى دا بەلگىلى. مىسالى, سوعىستان كەيىن اقش اگەنتى بولىپ ۇستالعان قودىبەك س. (تەگىن ادەيى كەلتىرمەدىك) فرانتسيا جەرىندە پارتيزاندارعا قارسى جازالاۋ وپەراتسيالارىنا قاتىسقان. 1945 جىلى اقش جاعىنا قولعا ءتۇسىپ, ىرىكتەۋ لاگەرىندە جۇرگەندە امەريكالىقتار تىڭشى بولۋعا كوندىرىپ, كەڭەس جاعىنا كەرى قايتارعان.
تۇركىستان لەگيونى باتالوندارى, باسقا دا شىعىس لەگيوندارى سياقتى, ادامدارى كەڭەس جاعىنا توپ-توبىمەن قاشىپ كەتە بەرگەن سوڭ, نەمىس باسشىلىعى ولارعا سەنىمسىزدىك كورسەتىپ, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اۋماعىنا اۋىستىردى. 1943 جىلى نەمىستەر جاعى گيمملەر باسقارعان ساياسي پوليتسيا سس – گەستاپو مەكەمەسىنىڭ اياسىندا شىعىس لەگيوندارى باتالوندارىنىڭ ءبىر بولىگىن بىرىكتىرىپ, 162-جاياۋ اسكەر ديۆيزياسىن قۇرادى. بۇل ديۆيزيا دا, تۇركىستان لەگيونىنىڭ باسقا بولىمدەرى دە ەۋروپانىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىندە پارتيزاندارعا قارسى كۇرەسىپ, كۇزەت قىزمەتىندە بولادى. بىراق ول جاقتا دا تۇركىستان لەگيونىنىڭ ادامدارى كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى پايدالانىپ پارتيزاندار جاعىنا قوسىلادى. 1944 جىلى 6 ماۋسىمدا وداقتاستار اسكەرى ەكىنشى مايدان اشقاندا ءتىپتى كوبەيە تۇسەدى. يتاليا, يۋگوسلاۆيا, فرانتسيا جەرىندە وداقتاستارعا قارسى ۇرىسقا قاتىسقان تۇركىستان لەگيونىنىڭ باتالوندارى ءبىرجولا تالقاندالىپ, قولعا تۇسەدى. مىنە, نەمىستەر قۇرعان تۇركىستان لەگيونىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي. ەكى جۇيە, ەكىگە بولىنگەن يمپەريالار اراسىنداعى سوعىستا از ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاعدىرى وسىلاي تالكەككە ۇشىرادى.
قايدار الداجۇمانوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
(جالعاسى بار)
