سۇحبات • 24 ءساۋىر، 2020

ۋاحيت شالەكەنوۆ: «كوشپەندىلىك» تۇجىرىمىمەن قوشتاسۋىمىز كەرەك

148 رەت كورسەتىلدى

– ۋاحيت اعا، بەلگىلى عالىمداردىڭ ارا­سىندا عاسىرلىق مەرەيتويىنا قا­دام باسقان ساۋساقپەن سانارلىق قارت ار­داگەرىمىزدىڭ ءبىرى – ءوزىڭىز. بۇيىرسا، مىنە، 97-كوكتەمىڭىزدى قارسى الىپ وتىر­سىز. قوس عاسىردىڭ كۋاگەرى رەتىندە كور­گەنىڭىز، تۇيگەنىڭىز از ەمەس، ءوزىڭىز تا­ريح­شى بولساڭىز، بۇل تاراپتاعى اڭ­گىمە­ڭىزدىڭ تۇگەسىلمەيتىنى ءتىپتى بەلگىلى. بۇ­­­گىنگى عىلىمنىڭ بەتالىسى مەن دا­مۋىن ءبىر عالىمداي قاداعالاپ وتى­راتىنىڭىزدى مىنبەرلەردە جا­سا­عان بايانداماڭىزدان، جازعان ماقا­لا­لا­رىڭىزدان بىلەمىز. سوندا بايقا­عا­نى­مىز، سىني ويىڭىز باسىم. الدە­كىمگە، الدەنەگە وكپەلىسىز بە؟

– ومىردە، عىلىمدا داڭعىل جول جوق. سوقتىقپالى، سوقپاقسىز جولمەن ءجۇ­رىپ، وركەن جايۋ – ءبىلىمنىڭ، عىلىمنىڭ جولى. ال سول عىلىمىمىز بەن ءبىلىمىمىز نەندەي كۇيدە؟ بۇگىنگى احۋالى قالاي؟ وسى ويدىڭ مەنى كوبىرەك مازالايتىنى راس. بۇرىنعى عىلىم اكادەمياسى تاراتىلعاننان كەيىن ونىڭ اتقاراتىن عىلىمي جۇمىستارى قازىرگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە بەرىلگەنى بەلگىلى. بىراق بۇل مينيسترلىك ءبىلىم مەن عىلىم جۇمىسىن بىردەي كوتەرىپ وتىر دەي المايمىن. ويتكەنى ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان اعارتۋ جۇمىسىنىڭ ءوزى كۇردەلى، ەندەشە وعان قوسىمشا عىلىمدى ويداعىداي دامىتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى دە جەتەدى. سوندىقتان قازىرگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىلىم بەرۋمەن كوبىرەك اينالىسىپ، عىلىمعا باسشىلىق ناشارلاپ كەتكەن. بۇرىنعى ۇلتتىق اكادەميانىڭ قاراۋىنداعى عى­لىمي ينستيتۋتتار بول­شەكتەنىپ، ءوز بە­تىنشە بىتىراڭقىلىققا ۇشىراعان. ينس­­تيتۋتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اتتارى عانا ساقتالىپ، مايدا-شۇيدە عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى. قازىرگى عىلىمي ينستيتۋتتار جاراتىلىس­تانۋ جا­نە گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەرمەن ءۇس­تىرت اينالىسادى. عىلىمنىڭ بۇل ەكى تا­راۋىنداعى ينستيتۋتتاردىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. دەگەنمەن جاراتىلىستانۋ عىلىمي ينستيتۋتتارى بىرقاتار ءوندىرىس ورىندارىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان، ولاردىڭ جاعدايى ءبىرشاما ءتاۋىر سياقتى. گۋمانيتارلىق عىلىم ينستيتۋتتارىنىڭ مۇنداي بايلانىستارى جوق. ولار تەك مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن كۇن كورىپ كەلەدى. عىلىمي ينستيتۋتتارداعى بۇرىنعى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تومەن، ءبارى ەسكىرىپ، توزعان. ونىڭ دالەلى، ەگەر عىلىمعا بولىنگەن قارجى كولەمى 1992 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0،68 پايى­زىن قۇراسا، ال قازىر نەبارى 0،16 پايىز. ءوسۋدىڭ ورنىنا الدەنەشە ەسە كەمىگەن. بۇل عىلىمنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى.

– اڭگىمەڭىزدى بىردەن عىلىم مەن ءبى­­­لىم­نىڭ جايىنان باستاپ جاتىرسىز، قو­عامداعى بۇگىنگى ەڭ وتكىر تۇرعان ما­سە­لە دە وسى ءبىلىم جايى بولىپ وتىر. كەم­شىلىكتى زامانعا ساي تۇزەتىپ، ءبى­لىم مەن عىلىمدى جوعارى دەڭگەيگە جەت­كىزۋىمىز ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

– مەن عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ بىرنەشە جولىن وزىمشە تۇزگەن بولدىم. ەڭ الدىمەن جوعارعى ءبىلىم مەن عىلىم مينيسترلىگى قۇرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى مەكەمە بولۋى ءتيىس. 2018 جىلى رەسەي فەدەراتسياسى ءوزىنىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ بولعانىنا قاراماستان، اعارتۋ جانە عىلىم مەن جوعارعى ءبىلىم مينيسترلىكتەرىن قايتا قۇردى. عىلىم اكادەمياسى دا بۇرىنعىشا جۇمىسىن جۇرگىزۋدە.

ەلىمىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 3-4 پايىزىنا دەيىنگى قارجى عىلىمعا ءبو­لىنسىن. سوندا عالىمدار جوعارى دارە­جەدە جالاقى الىپ، الاڭسىز زەرتتەۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزە الادى. ءبىلىم مەن عىلىم ەگىز قوزى سەكىلدى، ءبىر-بىرىمەن تى­عىز بايلانىستا داميدى.

بىلىمگە يكەمدى جاستار اراسىنان عى­لىمعا بەرىلگەن ازاماتتار شىعىپ جاتىر. ولار قازىرگى زاماننىڭ تالابىنا ساي عى­لىمدى دامىتاتىن الەۋەتتى توپ، ەگەمەن ەلىمىزدى العا سۇيرەۋگە ءوز ۇلەسىن قوساتىن نەگىزگى كۇش. سوندىقتان ونى «جوعارعى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى» دەپ اتا­عان دۇرىس. بۇل مينيسترلىكتىڭ جانىندا «جوعارعى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى» (ۆاك) بولىپ، عىلىمنىڭ ءار سالاسى بو­يىنشا كانديداتتىق، دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالاتىن عىلىمي كەڭەستەر قايتا قۇرىلىپ، عالىمداردىڭ وسۋىنە جاردەم بەرىلسە دەگەن ۇمىتتەمىن.

سونداي-اق ەلىمىزدە عىلىمي ورتا­لىق­تاردىڭ كوپ بولعانى ءجون. عالىم­داردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى عىلىمي پىكىر الماساتىن ورتالىقتار كەرەك. عالىمداردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى ناشارلاعان. مۇنداي كەرتارتپالىق عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.

عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاراۋىنداعى ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ كەلە جاتقان ينس­تيتۋتتار قۇرىلىمىن قايتا قاراپ، تالاپقا جاۋاپ بەرمەيتىندەرىن تاراتىپ، ونىڭ ورنىنا جاڭا عىلىمي ورتالىقتار اشىلسا، دەگەن ويىمدى كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەمىن. سەبەبى ولاردىڭ كوپشىلىگى بىتىراپ كەتكەن، وزدەرىنىڭ نەگىزگى جۇمىس­تارىمەن اينالىس­پايدى. ولاردىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا جەكە توقتالۋ مۇمكىن ەمەس.

– ولاي بولسا، ءبىر عانا تاريح عى­لى­مىنا بايلانىستى ەلىمىزدە ءتورت بىر­دەي عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار ەكە­نىن ەسكە الايىق. اتاپ ايتقاندا: ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەت­نولوگيا، ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەو­لوگيا، ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شى­عىس­تانۋ جانە مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتتارى بار. ءبىر سالانىڭ مەنشىگى ءۇشىن از ەمەس. ەندەشە وزىڭىزگە جاقىن وسى مە­كە­مەلەردىڭ جۇمىسىنا توقتالساڭىز، بۇ­لار ءسىز ايتقان تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الا ما؟

– وسى ينستيتۋتتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى ۇلكەنى – ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى. 1946 جىلى قۇرىلعان مەكەمە ءىرى تاريحي عىلىم ورتالىعى رەتىندە جۇمىس ىستەپ، وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە «قازاق كسر تاريحىنىڭ» 5 تومدىعىن جازىپ، جارىققا شىعاردى. 1991 جىلى وسى ينستيتۋت عالىمدارى ەگە­مەندىك العاننان كەيىن «قازاق كسر تاريحىن» قايتا قاراپ، كەڭەس وداعى كەزىندەگى ەۋروتسەنتريستىك جانە رەسەيتسەنتريستىك كوزقاراستا جازىلعان تاريحىمىزدى اقتاڭ­داقتاردان ارىلتۋ ءۇشىن ءبىرشاما جۇمىس ىستەدى. «قازاق كسر تاريحىنا» جاڭا ات بەرىپ، ونى «قازاقستان تاريحى» دەگەن اتپەن 1991-2010 جىلدارى ەكى تىلدە باسىپ شىعاردى. ءۇندى ەلىنىڭ قايراتكەرى جاۆاحارلال نەرۋدىڭ «وتارلانعان ەلدىڭ تاريحىن وتارلاۋشى جازادى» دەگەن ءسوزى بار. كەڭەس وداعى كەزىندە جازىلعان «قا­زاق كسر تاريحىنىڭ» ورىسشىلداردىڭ كوزقاراسىمەن جازىلعانى بارشاعا ءمالىم. وكىنىشكە قاراي، جاڭادان جازىلعان «قازاقستان تاريحى» دا بۇل كوزقاراستان تولىقتاي ارىلا المادى جانە ءالى كۇنگە قولدانىلىپ كەلەدى. وقىرماننىڭ باسىم بولىگى ونىڭ كەم-كەتىگىن بىلمەگەن كۇيى پايدالانىپ ءجۇر. حالقىمىزدىڭ شىنايى تاريحى ءالى جازىلعان جوق. عىلىمعا نەگىزدەلگەن «قازاقستان تاريحىن» جازۋ ءۇشىن تاريحشىلارىمىز يننوۆاتسيالىق كوز­قاراس تانىتىپ، تاريحىمىزعا ءسىڭىپ قالعان ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستان ارى­ل­­ىپ، انتيەۋروتسەنتريستىك پىكىر تۋ­دى­رۋى قاجەت. وسى تاريحىمىزداعى كەم­شىلىكتەردى تۇزەتىپ، قازاقتىڭ شىنايى تاريحىن جازۋ ءۇشىن قازىرگى تاريحشىلارىمىز ءبىرتالاي جۇمىس ىستەدى. 2010-2016 جىلدارى ينستيتۋت عالىمدارى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە، بۇل جۇمىس 20 تاراۋدان تۇراتىن 10 تومدىق «قازاقستان تاريحىن» جازامىز دەگەن ايعايمەن اياقتالدى. اقىرى كوپتومدىق قازاق تاريحى جازىلماعان كۇيدە قالدى. مينيسترلىكتىڭ عىلىم كوميتەتى تۇزگەن باعدارلامادا تاريحقا قاتىسى شامالى تاپسىرمالار عانا بەرىلگەن. سولاردىڭ اراسىندا «قازاقستانداعى گەوگرافيالىق قاسيەتتى جەرلەردى» زەرتتەۋ اتالعان. الاي­دا كەڭ بايتاق جەرىمىزدى «قاسيەتتى»، «قاسيەتسىز» دەپ ەكىگە بولۋگە بولمايدى. ءبىزدىڭ وتانىمىزعا قارايتىن جەردىڭ ءبارى قاسيەتتى. اتا-بابامىز بۇل جەردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ، كەيىنگى ۇرپاعىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعان.

ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءوز الدىنا دەربەس شاڭىراق بولىپ ۇيىمداسقانىنا دا كەلەر جىلى وتىز جىل بولادى. بۇل ينستيتۋت تا كەم­شى­لىكسىز ەمەس. ينستيتۋتتىڭ ءوزى ەكىگە ءبو­لىنىپ كەتتى: ارحەولوگيا ينستيتۋتى ال­ما­تىدا، ال ونىڭ فيليالى نۇر-سۇلتان قالا­سىندا، بىرىنە ءبىرى باعىنبايدى. ازدى-كوپتى قاراجاتتى وزىنشە تاۋىپ، قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تىرىسادى. 1992 جىلى قابىلدانعان «ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە زەرتتەۋ تۋرالى» زاڭ ءوز كۇشىندە جۇمىس ىستەمەيدى. ارحەولوگتار ءوز بەتىنشە ەسكەرتكىشتەردى قازا بەرەدى. ال ۇلكەن جاڭالىقتار اشقان عالىمدار سيرەك. اعىلشىن عالىمى ۋ.چايلد ايت­قانداي «تاريح عىلىمىنا توڭكەرىستى ارحەولوگيا جاسايتىنىن» ۇمىتپاۋىمىز كە­رەك. مۇنىڭ سىرتىندا پايدا كوزدەگەن «جابايى ارحەولوگتار» دا زاڭسىز جەر قوپارعانىن قويار ەمەس. ءا.مارعۇلان اتىن­داعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جۇ­مىسىن جانداندىراتىن ۋاقىت كەلدى. مۇ­نىمەن بىرگە، ەلىمىزدەگى ارحەولوگيالىق ەس­كەرتكىشتەردى قورعايتىن جانە زەرتتەيتىن جاڭا زاڭ قابىلدانۋى قاجەت دەپ بىلەمىن.

شىعىس حالىقتارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىن زەرتتەيتىن ءىرى عىلىمي ورتالىق ر.سۇلەي­مە­نوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينس­تي­تۋ­تى دا ەجەلگى وركەنيەتىمىزدى زەرت­تەپ، جەتىستىكتەرىمىزدى جوققا شىعا­رۋ­عا ۇم­تىلاتىن نەبىر ەۋرو جانە رەسەي­تسەن­تريس­تەرىنە ساليقالى، سالماقتى سوققى بەرۋ مىندەتىن العا شىعارعانى ءجون.

– ەۋروتسەنتريستىك، رەسەيتسەنتريستىك كوزقاراستان تازارتپاي ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تالابىنا ساي شىنايى قازاقستان تاريحىن جازا الامىز با؟

– كوسموپوليتيزم مەن شوۆينيزم سە­كىلدى ەۋروتسەنتريزم دە عىلىم ءۇشىن اسا قاۋىپتى، وركەندەۋگە زيانىن تيگىزەتىنىن گ.ۆەرنادسكي مەن ل.گۋميلەۆ تە كەزىندە ايتىپ، سىناعان بولاتىن. ەۋروتسەنتريستىك ۇعىم ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن تۇر­كىتىلدى ەتنوستار، سونىڭ ىشىندە، قازاق حال­قىنىڭ تاريحىنا تامىرىن كەڭ جايىپ، «اقتاڭداقتارمەن» بۇرىننان شيەلەنىسكەن تاريحىمىزدى ودان ءارى شاتاستىرىپ جى­بەردى. جارىق كورگەن «قازاقستان تاريحى» وسى ەۋروتسەنتريزم، رەسەيتسەنتريزم باتپاعىنا بەلشەسىنەن باتقان. ودان تا­ريحىمىزدى تازارتىپ، قازىرگى ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ تالابىنا ساي، شىنايى تاريحىمىزدى جازۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە.

– قازاق تاريحىن قايتا قاراپ، وبەك­تيۆتى جازۋ قاجەتتىلىگى تالاي جىلدار­دان ايتىلىپ كەلەدى، بىراق «قا­لاي جازىلۋ كەرەك؟» دەيتىن دە ماسەلە بار عوي...

– تاريحىمىزدى جازۋدا ەڭ قاجەتتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى، تاريحشىلار جانە بار­لىق عالىمدار بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. قازىر عالىمدار جەكەشەلەنىپ، وق­شاۋلانىپ كەتكەن، ءبىر-بىرىمەن پىكىر الىس­پايدى. مۇنداي جاعدايدا ساپالى ەڭبەك جازۋ قيىن. ءسويتىپ تاريحىمىزداعى شيە­لەنىسكەن ماسەلەلەردى بىرلەسىپ، شەشۋ كەرەك. جازىلعان تومداردى كەڭ اۋقىمدا تالقىلاپ، باسشىعا جولداپ وتىرۋ قاجەت. وسى جولمەن جەمىستى جۇمىس ىستەپ، عا­لىمدار شىنايى ءتول تاريحىمىزدى جازىپ، تاياۋ ارادا ەل ريزاشىلىعىنا بولەنسە دەگەن ءۇمىتىم بار.

كەڭەس وداعى كەزىندە بىرنەشە مارتە قازاقستان تاريحى جازىلىپ، ونىڭ نەگىزى سالىندى. بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىن­دا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وكىل­دەرى الماتىعا كەلىپ، عالىمدارمەن كەزدەسكەندە، «تاريحي دەرەكتەردى جيناۋعا قاراجات بولەمىز» دەگەن لەبىزىن ەستىگەن ەدىك. بىزدىڭشە قازاقستان تاريحىن قايتا جازۋ ءۇشىن بۇرىن جينالعان دەرەكتەر جەتكىلىكتى. كەڭەس وداعى جىلدارىندا «قازاق كسر تاريحى» مەن «قازاقستان تا­ريحىن» جازعاندا قانشاما دەرەكتەر جينالدى. ولاردىڭ اراسىنداعى قۇندى دەرەكتەردىڭ كوبى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن تاريحىمىزدى جازۋدا پايدالانىلمادى. سول دەرەكتەر شاڭ باسىپ، ءوزىمىزدىڭ ارحيۆتەردە جاتىر. سونداي قۇندى دەرەكتەردى وي ەلەگىنەن قايتا وتكىزىپ، جاڭاشا جازاتىن تاريحىمىزعا پايدالانۋ قاجەت. وعان قوسىمشا ەگەمەندىكتەن كەيىن ون جىل «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىمەن كوپ قاراجات شىعارىپ، تاعى دا مول دە­رەكتەر جينالدى. وسى ايتىلعان دەرەك­تەردى پايدالانا بىلسەك، شىنايى تاريحىمىزدى تەزىرەك جازۋعا جاردەم بەرەدى. عىلىمنىڭ تاريحي سالالارىن زەرتتەيتىن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا، ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا، ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ جا­نە مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتتارىنىڭ ارقايسىسى ءوز سالاسى بويىنشا جۇمىسقا قوسىلۋى ءتيىس. وسى اتالعان ءار ينستيتۋت مامانداردان قۇرالعان رەداكتسيا القاسىن ۇيىمداستىرىپ، جۇمىسقا كىرىسۋى كەرەك. ءتول تاريحىمىزدا قايتادان جاڭعىرتىپ، ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تالابىنا ساي جازىپ شى­عۋ ءۇشىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعى مەن كو­مەگىنە سۇيەنبەسە، اۋقىمدى جوبانى يگەرۋ قيىنعا سوعادى. تالاي جىلداردان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتسا دا، كەيىنگە ىسىرىلىپ قالا بەرەتىن وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدى ءبىلىم جانە عىلىم مينسيترلىگىنىڭ ءوزى قولعا العانى دۇرىس.

– ەۋروتسەنتريزمدى مان­سۇق­تاي­تى­نى­ڭىز ءوز الدىنا، ءسىزدىڭ مونو­گرا­فيا­­­لارىڭىزداعى، كوپتەگەن عىلى­مي ما­قا­­لالارىڭىزداعى «كوش­پەندىلەر» ۇعى­مىنا بايلانىس­تى ۇس­تانىمىڭىز نازار اۋدارتپاي قوي­ماي­دى. بۇكىلالەمدىك تەرمين بولىپ قا­لىپ­تاسقان «كوش­پەن­دىلىك» اتاۋىنان ءسىز نە ءۇشىن قۇتى­لۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپ­تەيسىز؟

– شىنايى «قازاق تاريحىن» جازاتىن بولساق، كوشپەندىلىك تۇجىرىمىمەن قوشتاسۋىمىز قاجەت. بۇل الەمگە كەڭ تارالىپ كەتكەن تۇجىرىم. اسىرەسە باتىس ەۋروپا عالىمدارى بۇل كوزقاراستى نىق قالىپتاستىرىپ، ورتا ازيانى مەكەندەگەن تۇركىتەكتەس ەتنوستار شەتىنەن كوش­پەن­دى بولعان دەگەن تۇجىرىمدى الەم حا­لىقتارىنىڭ تاريحىنا ەنگىزدى. ورتالىق ازيا ەتنوستارىن «كوشپەندى» دەپ اتاپ، ولارعا «جابايى، بۇزىق، جاتىپىشەر جالقاۋ، مادەنيەتى تومەن...» سياقتى مىنەز­دەمە بەرگەن جانە ل.گۋميلەۆ ايتقانداي، «تۇركىلەردى بال اراسىنا» تەڭەگەن. 2017 جىلى جارىق كورگەن «ەجەلدەن تۇرىكتەر وتىرىقشى» دەگەن كىتابىمدا وسى ماسەلە قارالادى. سان جاعىنان ۇلكەندى-كىشىلى تۇر­كىتەكتەس ەتنوستار قازىرگى كەزدە وز­دە­رىن «كوشپەندىمىز» دەپ اتامايتىن بول­دى. مىسالى، بۇرىنعى وزبەكتەردىڭ تا­ريحىندا «كوشپەندى وزبەكتەر» دەگەن بو­لىمشە بولاتىن، قازىر ول ەلدىڭ تا­ريحشى­لارى مۇنى مۇلدەم الىپ تاستاپ، وزبەك حالقىنىڭ ەجەلدەن وتىرىقشى ەكە­نىن تاڭبالاپ كەلەدى. وسىنداي «كوش­پەلى تۇرىكتەر» تۇجىرىمىنىڭ عىلىم­نان الشاق جاتقانىن تۇركىتىلدەس عا­لىم­داردىڭ كوپشىلىگى مويىندايدى. تەك كەي­بىر قازاق عالىمدارى عانا «كوش­پەن­دىلىك» تۇجىرىمىنان ايىرىلار ەمەس. جاراتۋشى جەر شارىنداعى پەندەلەرىن جيناپ الىپ، ولارعا جەردى ءبولىپ بەرگەندە، قۇدايدىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى تۇركىلەرگە ەڭ شۇرايلى، استى دا، ءۇستى دە قازىنا-بايلىققا تولى جەردى بەرگەنىن ءحى عا­سىرداعى ۇلى عۇلامامىز ماحمۇد قاش­قاري اپساناعا نەگىزدەپ جازعانى كوپ­شىلىككە ءمالىم. ورتالىق ازيا، سونىڭ ىشىندە قازاقستان سونداي قازىنالى ولكە. قازاق حالقىنىڭ ەنشىسىنە تيگەن جەردە رۋلار مەن تايپالار ورنالاسقان، ءار ەتنيكالىق بولىمدەر ءوز جەرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ، بوتەن بىرەۋ تۇگىلى، كورشىسىنىڭ مالىن دا كىرگىزبەگەن. ولاردا ءبىر سۇيەم بوس جەر بولماعان. ەگەر دە وسى ۇستانىم بۇزىلسا، رۋلاردىڭ اراسىندا جەر داۋى كەلىپ شىققان. وسىنداي جاعدايدا قازاقتار قالاي كوشىپ ءجۇرۋى مۇمكىن؟ كوشپەلىلەردە وتىرىقشى ءومىر، تۇراقتى باسپانالارى بولماعان دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقانىمەن، ورتالىق ازيادا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ­لەر جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ەجەلدەن وتى­رىقشى بولىپ، تۇراقتى باسپانالارى مەن قالالارى بولعانىن دالەلدەپ بەردى.

– سوندا كوشپەندى بولۋ ۇيات سانالا ما؟ سىزدىڭشە، كوشپەندىلىكتى تەك ۋربانيزاتسيا عانا جوققا شىعارا ما؟

– جوق، ۋربانيزاتسيا كوپ دالەلدىڭ ءبىرى عانا. ەۋروتسەنتريستەر ورتا ازيا تۇر­عىندارىنىڭ تاريحىن شەتىنەن «كوش­پەندىلەر» دەپ قاراعاندىقتان، ۋربانيزاتسيا ماسەلەسىن مۇلدەم ءسوز ەتپەگەن. مىنە، بۇل ماسەلە العاش رەت كەڭ كولەمدە، باي ارتەفاكتىلەرگە نەگىزدەلە وتىرىپ اكادەميك كارل بايپاقوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە جان-جاقتى قاراستىرىلدى. ۋربانيزاتسيا قازاقستان جەرىندە ءپوليوليتتىڭ (تاس ءداۋىرى) سوڭعى كەزەڭى نەوليتتە باستالعانىن ارتەفاكتىلەرمەن دالەلدەگەن. سول كەزدە باستالعان ۋربانيزاتسيا پروتسەسى كەيىنگى تاريحي كەزەڭدەردە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامىپ، ۇلكەندى-كىشىلى تۇراقتى قونىستار، كەنتتەر، بەكىنىستەر، ءىرى ءوندىرىس جانە ساۋ­دا ورتالىقتارى پايدا بولعان. ايگىلى تۇركىتانۋشىلاردىڭ ءبىرى مۋراد ادجي ءوزىنىڭ «ازياتسكايا ەۆروپا» كىتابىندا ەجەلدەن وتىرىقشى ءومىر سۇرگەن ورتا ازيا تۇرعىندارىنىڭ وركەنيەتتىڭ نە­گىزىن سالىپ، باتىسقا تاراتقانىن ايتادى. ونىڭ تۇجىرىمىن ارينە، ەۋروپا عالىمدارى مويىندامايدى. بىراق بۇل شىندىق. العاشقى دىنگە، اسپان قۇدايىنا سەنۋشىلىك تە ورتا ازيادان شىققان. العاشقى كوپ قۇدايعا سەنۋشىلىك ءدىنى دە ورتا ازيادان تارالعان. ەۋروپادا مىڭ جىل بولعان، ودان اسقان قالا دا، ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن دە تابۋ قيىن. ال ورتالىق ازيادا 2000-2500 جىلدان اسقان تاريحي قالالار بولعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن جينالعان باي دەرەكتەر ازيا مەن ءسىبىر، سولتۇستىك كاۆكاز بەن قاراتەڭىزگە دەيىن جايلاعان تۇركىتىلدەس ەتنوستاردىڭ وتىرىقشى بولعانىن دالەلدەيدى. كەي­بىر عالىمدارىمىزدىڭ كوشپەندىلەر تەرمينىنەن باس تارتقىسى كەلمەيتىنىنە قاراماستان، مۇنىڭ ويدان شىعارىلعان ءاپسانا ەكەنىنە دالەل جەتكىلىكتى. قالاي دەسەك تە، كوپشىلىك وقىرمان، زيالى قاۋىم، عالىمدار ەجەلدەن تۇرىكتەر، سونىڭ ىشىندە قازاقتار وتىرىقشى بولىپ، وركەنيەتكە ەرتە جەتكەن ورتالىق ازيا ەتنوستارى ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەگەن. بۇل ەتنوستاردىڭ وركەنيەتكە جەتۋى وتى­رىقشىلىقتىڭ ارقاسى.

– اعا، ءسىز مەكتەپ پارتاسىندا وتىر­عان جەرىڭىزدەن سوعىسقا الىنعان ەكەنسىز، جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا سو­عىس ارداگەرىنەن ەستەلىك سۇراۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعان سياقتى...

– ءومىرىمنىڭ ايتىلماعان، جازىلماعان قىرى بارشىلىق. ولاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى اشارشىلىق، كوللەكتيۆتەندىرۋ جانە ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنا بايلا­نىس­­تى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اۋىرى، انام قايتىس بولىپ، جەتىمدىكتى كورگەنىم ەسىم­نەن شىقپايدى. «اناسىز جەتىم – زارلى جەتىمنىڭ» كۇيى باس­تان ءوتتى. ور­­تا مەكتەپتىڭ سوڭعى كلاسىندا وقىپ جۇر­­گەنىمدە 1942 جىلى قىزىل اسكەر قا­­تا­رىنا شاقىرىلدىم. نامانگان قالا­سى­نا كوشىرىلىپ اكەلگەن حاركوۆ اس­كە­ري ۋچيليششەسىندە دايارلىقتان وتكەن سوڭ كىشى لەيتەنانت شەنىندە مايدانعا جىبەرىلدىم. ءىىى ۋكراين مايدانىنداعى 960-اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا كۋرسك-ورەل شايقاسىنا قاتىستىم. حاركوۆ تۇبىندەگى شايقاستا اۋىر جارالانىپ، بىرنەشە گوسپيتالدا ەمدەلگەن سوڭ اسكەرگە شاقىرىلعان قاراقالپاق اكسر-ىنا ورالىپ، مەكتەپكە العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ورنالاستىم. 1995 جىلى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن پولكوۆنيك اسكەري شەنى بەرىلدى. بىلتىر جەڭىستىڭ 74 جىلدىعىنا وراي رەسەي پرە­­زيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قۇتتىقتاۋ حا­تىن جولدادى. ۇمىتپاي، ەسكە الىپ، ەس­كەرگەندەرىنە راحمەت.

– ۋاحيت اعا، ءسىزدىڭ وتباسىڭىز – ماق­تان ەتۋگە تۇرارلىق مەرەيلى وتبا­سى. ءبىر ۇيدە بەس بىردەي پروفەسسور! وتبا­سى­لىق داستۇردەگى سيرەكتەۋ كەز­دە­سەتىن جاع­دايدىڭ ءبىرى عوي، سىرىن ايتىپ، اڭگى­مە­لەسەڭىز، وقىرمانىمىزعا دا ۇلگى بولار...

– بالالىق شاقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەدىك دەدىم عوي، ەسىمدى بىلەر-بىلمەستەن ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتىرمىن. سونىڭ سالدارى بولار، وتباسىن قۇرۋعا دا كوڭىل بولماي، جاسىم وتىزعا كەلگەندە 1954 جىلدىڭ ما­مىر ايىندا ماديس كۋسانقىزىنا ۇيلەنىپ، باقىتتى ءومىر جولىن باستادىق. ۇرپاعىنا سانالى تاربيە، ورەلى ءتالىم بەرىپ، ولاردى قاتارىنان كەم قىلماي، ءبىلىمدى، قابىلەتتى ازاماتتار ەتىپ قاتارعا قوسۋ ءۇشىن ءار اتا-انا قولىنان كەلگەن ونەگەسى مەن قامقورلىعىن ايامايدى. جۇبايىم ماديس كۋسانقىزى – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت، قازاق مەملەكەتتىك مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىندا كوپ جىلدار بويى وقىتۋشى بولدى، قازىر قۇرمەتتى دەمالىستا. تۇڭ­عىشىم بولات شالەكەنوۆ – مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاق مەملەكەتتىك دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى، كافەدرا مەڭگەرۋشىسى. الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بەلگىلى ۋرولوگ مامان. بولاتتىڭ جۇبايى، كەلىنىم باقىت رامازانوۆا دا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى، كافەدرا مەڭگەرۋشىسى. ەكىنشى ۇلىم مۇرات ءوزىمنىڭ ءىزىمدى قۋدى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ارحەولوگيا، ەتنولو­گيا جانە مۋزەيتانۋ كافەدراسىنىڭ پرو­فەسسورى. ونىڭ جۇبايى گۇلشات نۇرالى­قىزى دا پەداگوگ. بۇلاردىڭ ارقايسىسى وزدەرى تاڭداعان ماماندىق بويىنشا عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىستى قاتار جالعاستىرىپ، جاستارعا زامان تالابىنا ساي ءبىلىم، ءتالىم-تاربيە بەرىپ كەلە جاتقان جاندار. ەكى ۇلىمنان نەمەرە-شوبەرەلەر بار: ۇلكەن نەمەرەم سانجار بولات ۇلى دا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ءبارىنىڭ بولاشاعى الدا، باعاسىن دا قادىرلى حالقى بەرە جاتار. ۇرپاعىمنىڭ قاتار قۇربى-قۇرداستارىمەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقانىنا قۋانىپ، شۇكىر­لىك ەتەمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

   

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار