كۇشەيتىلگەن كارانتين كۇپتى كوڭىلدى ەش سەرگىتەر ەمەس. ەشتەڭە بولماعانداي, ەشتەڭە بولمايتىنداي اۋىر تىنىشتىق جاعاڭا جارماسادى. ادەتتە ازان-قازان, ۋ-شۋ اۋلادا بەس-التى بالا عانا ويناپ ءجۇر. ارينە, ساقشى جىگىت كەلىپ ولاردى دا ءۇيدى-ۇيىنە كىرگىزگەنشە اسىر سالاتىن بەس-التى بالا.
الاڭسىز.
قاپەرسىز.
كىشىسىن ۇلكەنى اتكەنشەككە تەربەتەدى, بىرەۋى اقشىل سۇر دوبىن اسپانعا لاقتىرعىشتايدى, تاعى ءبىرى تەمىر سىرعاناقتان تومەن قۇلديلايدى.
بەس-التى بالا.
اۋلالارىڭىز نە, قازىر الەمنىڭ ەڭ اتاقتى دەگەن, ءبىر عانا مەزەتتە مىڭداعان حالىقتى جيناپ ءان كەشىن تاماشالاتاتىن ءساندى سارايلارى مەن ساحنالارىنىڭ ءوزى قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىش. مىڭداعان جانكۇيەرلەرىن سەڭدەي تولقىتقان ايگىلى ستاديوندار دا ۇنسىزدىك ۇيىندەي مىلقاۋ.
بۇكىل الەم الدەقاشان ۇيلەرىنە كىرىپ كەتكەن. ادامزات الدەقاشان ءبىر-بىرىمەن تەرەزە ارقىلى عانا تىلدەسەدى, ءدال قازىر ءبىرى ءانۇران شىرقاۋعا دايىندىق جۇرگىزىپ جاتقان بولار, ءبىرى بالكوندا كەشكى اس ىشۋگە بەكىنگەن بولار, ەندى ءبىرى عالامتورداعى عاپىل دۇنيەگە تىكەلەي تولقىن ارقىلى قوسىلماق شىعار.
ءتىپتى, بۇكىل الەم ءبىر عانا ۇيگە سىيىپ كەتكەندەي. بۇكىل ادامزات ءبىر عانا ءۇيدىڭ ىشىنەن ءبىزدىڭ اۋلاداعى بەس-التى بالاعا ۇرلانا كوز سالاتىنداي. ولار وزدەرى بۇرىن ارمانسىز كەشكەن كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي تەك سول بەس-التى بالادا ەكەنىن سەزەدى. جەر شارىن ابىگەرگە سالعان قاۋىپتى دەرتتەن بەيحابار, ءبىر-ءبىرىن قۇشاقتاۋلارى دا قورقىنىشسىز, ءبىر-ءبىرىن جاتىرقاماي جارقاباققا جۇگىرىپ بارا جاتقان بەس-التى بالاعا ۇڭىلەدى الەم. ولارعا ۇرەيلەنە ۇڭىلگەن ميللياردتاردىڭ ىشىندە اقىن جانارى دا جاۋتاڭدايدى.
قورقىنىشتى جاڭالىقتاردىڭ اراسىنان داۋىسىن قورقا-قورقا شىعارعان اقىننىڭ قالامىنا جابىسقان قامىرىقتى ويلارى بىرەسە قابىرعالارعا سوعىلادى, بىرەسە ەدەندەرگە قۇلايدى, قالانعان كىتاپتارعا باستىرىلادى, كۇڭگىرت شامدارعا اسىلادى...
***
جالپى, وقشاۋلانۋ, وڭاشا وي كەشۋ شىعارماشىلىققا وڭتايلى ەكەنى دە راس. «وقۋ كەرەك» دەپ جوسپارلاپ جۇرگەن كوپ كىتاپتارىڭا ماڭداي سۇيەيسىڭ, ماتىندەرگە سىڭەسىڭ, ويلارعا باتاسىڭ, ەلەگىزيسىڭ, تىنشيسىڭ...
ءبىر قاراساڭ نيۋ-يوركتىڭ شاراپقا شايقالعان دۋلى كاباكتارىندا وتىراسىڭ, بىردە قىرعا جالعىز قونعان قاراشا ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ بارا جاتاسىڭ, تاعى بىردە جەتپىس تۇيەگە جۇك بولاتىن التىن-كۇمىسىن ء«جۇسىپتى كوردىم!» دەگەن جانعا تارك ەتكەن زارلىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە ەگىلىپ كوز ىلەسىڭ...
جاپون پروزاسىنىڭ ءىرى وكىلى ريۋنوسكە اكۋتاگاۆا ايتتى دەيتىن اتاقتى ءسوزدى ءبارىمىز بىلەمىز. «ادام ءومىرى بودلەردىڭ ءبىر تارماعىنا تۇرمايدى». تۇتاس عۇمىردى تۇقىرتاتىنداي ول قانداي تارماق دەيسىڭ ويانىپ كەتىپ... ءتىپتى, ادام ءومىرى عانا ەمەس, كەيدە تۇتاس الەم اقىننىڭ ءبىر عانا تارماعىنا ءزارۋ سياقتى ءۇنسىز تۇرىپ الاتىنى بولادى.
روبەرت بەرنستىڭ ولەڭى شە:
«ي كاكايا نام زابوتا,
ەسلي ۋ مەجي
تسەلوۆالسيا س كەم-تو كتو-تو
ۆەچەروم ۆو رجي!»
مىنە, ءبىزدىڭ بۇل كۇنگى جالعىزدىعىمىز وسى ءبىر عانا تارماقتىڭ تار قاپاسىندا بۋلىعىپ الەك. ءبىزدىڭ جالعىزدىق دەگەندە, بىزدىكى دەۋگە كەلە مە, كەلمەي مە بىلمەيمىز, ءبىز بالكىم بارلىعىمىز حولدەن كولفيلدتىڭ («ناد پروپاستيۋ ۆو رجي» رومانىنداعى باستى كەيىپكەر) جالعىزدىعىنىڭ ىشىندە شىعارمىز...
***
جازۋشى دجەروم د.سەليندجەردىڭ سوڭعى پاراقتارىن قيماي-قيماي جابۋعا ءماجبۇرمىن. بىلاي قاراساڭىز اكەتىپ بارا جاتقان ايدىك سيۋجەتى دە جوق سۇرەڭسىز سۋرەتتەن قيماس دوس تابا قويۋىم مۇمكىن دە ەمەس سياقتى ەدى. بىراق الدەبىر اڭسار كۇي ءسىزدى شىجىمداپ, وزىنەن الىسقا جىبەرمەي ۇستاپ جاتادى.
«مەن كەشكە كىشكەنتاي بالالاردىڭ جارقاباقتا ويناپ جۇرگەنىن ەلەستەتەمىن. مىڭداعان بالالار جارقاباقتا الاڭسىز وينايدى, قاستارىندا بىردە-ءبىر ەرەسەك ادام جوق. مەن جارتاستىڭ شەتىندە, تۇڭعيىقتا تۇرمىن, تۇسىنەسىڭ بە؟ مەنىڭ جۇمىسىم – سول بالالاردىڭ تۇڭعيىققا ءتۇسىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋ. ماعان ومىرىمدە ەڭ ۇنايتىن نارسە وسى عانا».
قانشاما ۇرپاقتىڭ قالىپتى ءومىر قاعيدالارىن بۇزىپ-جارىپ وقشاۋ ويلاۋىنا تىكەلەي اسەر ەتكەن كادىمگى امەريكالىق بوزبالا حولدەنمەن پىكىرلەسۋ قيىن-اق...
ءسىز ونىمەن جاقىن بارىپ تانىسقىڭىز كەلسە دە حولدەن كولفيلد ءوزىنىڭ شىن اتىن ايتا قويۋى ەكىتالاي. ادەتتە ول اينالاسىنداعى جۇرەك اينىتار جالعان پافوستار مەن قۇيتۇرقى ارەكەتتەرگە, پاسىق مىنەزدەر مەن ايار قىلىقتارعا, بىتپەس وتىرىكتەر مەن جاساندى داستۇرلەردەن جۇرەگى اينىپ جۇرەتىن جاس حولدەننىڭ وتىرىككە وسىنشاما جاقتاساتىنىن تۇسىنە الماس ەدىڭىز. تانىسقان جانعا شىن ەسىمىڭىزدى ايتا سالۋ بىلايشا قيىن ەمەس قوي.
امەريكالىق ايگىلى جازۋشىنىڭ اتاقتى بۇل رومانىن وقىپ وتىرعان كەز كەلگەن وقىرمان شىتىرمان وقيعا, قىزىقتى سيۋجەت كۇتۋى مۇمكىن. الايدا ءسىز دايىن بولاسىز. بار-جوعى ءۇش سويلەمنىڭ ۇستىندە جەلقايىقتاي شىر اينالاتىنىڭىزدى دا سەزەسىز: مەكتەپتى تاستاي قاشقان ون التى جاسار بوزبالا, نيۋ-يوركتىڭ شۋلى كاباكتارى, فونتاننىڭ قاسىندا قارىنداسىن قۇشاقتاپ وتىرعان حولدەن.
بولدى.
الايدا الدەبىر ءبىر ۋاقىتتاردا سول ەنجار كارتينالارعا ەسىنەي ەرىپ وتىرىپ شىعارمانىڭ شەتىنە كەلىپ توقتايسىڭ, جارقاباققا قالاي كەلىپ قالعانىڭ بەلگىسىز, جالعىز ءوزىڭ جان-جاعىڭا جالعىزسىراي تۇڭعيىققا ءتونىپ تۇراسىڭ.
جارقاباقتا ءبىر توپ بالا الاڭسىز ويناپ جۇرگەنىن سەزەسىڭ...
قوعاممەن قابىسپاعان, ورتامەن ۇيلەسپەگەن, تاعدىرىمەن ۇيقاسپاعان كولفيلدكە نە دەۋگە بولادى؟ الدىمەن سۇراقتى كەيىپكەرگە ەمەس, اۆتورعا توپەلەي باستايتىن شىعارمىز؟ حولدەن كولفيلدتىڭ ىشكى توقىراۋىنا كىم قۇلاق ءتۇرۋى كەرەك ەدى, جالپى؟ قۇداي ما؟ قوعام با؟ جوق, ول جاراتۋشى كۇشكە شاك كەلتىرمەسە كەرەك. ول رەنجىسى شىركەۋ قىزمەتكەرلەرىنە, ۋاعىز ايتاردا جاساندى داۋىسپەن سويلەيتىن شتامپتارعا رەنجىگەن بولار.
مۇمكىن سەليندجەردىڭ كەيىپكەرى جاستاي جامان اۋرۋدان كوز جۇمعان باۋىرى ءالليدى بەيسانا ساعىنادى. حولدەننىڭ ءولىم فيلوسوفياسىنا دايىن بولماۋى دا, ونىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دە جاس بوزبالانى جاپپاي جاتسىنۋلارعا جەتەلەپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.
ءيا, كولفيلدتى ەشقانداي ەتيكالىق كوزقاراستار دا, ءدىن دە, دوگما دا تىتىركەندىرمەۋى مۇمكىن. مۇمكىن ەشكىمگە ايتا المايتىن ىشكى سەزىمدەرىنە قوعامنىڭ جاۋاپ بەرمەۋى دە جاس ازاماتتى تىعىرىققا تىرەيدى.
جالپى ءار ادامنىڭ ومىرگە دەگەن قارسىلىعىنىڭ مىڭ سان فورماسى بار عوي. تەرەزە سىندىرۋ ەندى, قالىپتى جاعداي. ارينە, دوستارىڭمەن دوپ ويناپ ءجۇرىپ كورشى ءۇيدىڭ تەرەزەسىن سىندىرىپ الۋ – ول باسقا سيتۋاتسيا. تەرەزەگە ادەيى تاس لاقتىرۋعا ءسىزدى قانداي كۇش يتەرمەلەۋى مۇمكىن؟
كەيىپكەر قانشا ساعىنسا دا باۋىرىنىڭ مولاسىنا بارۋعا قارسى بولاتىنى شە؟ ونداعى سىلتاۋى الگىندەي: ءبىز ءالليدىڭ بەيىتىنە بارادى ەكەنبىز, جاڭبىر جاۋىپ كەتسە كولىگىمىزگە جۇگىرە-جۇگىرە كىرىپ ۇيگە قايتۋىمىز كەرەك. اللي شە؟ ونى نەگە تاستاي قاشامىز؟ تاستاي قاشقانىمىز ەشتەڭە ەمەس, مولادان شىعا بەرە رەستورانعا كىرۋىمىز ءتىپتى ادىلەتسىزدىك. ولگەن ادامنىڭ مۇزداي سۋىق مولاسىنا گۇل اپارۋ دەگەن ەندى, ءتىپتى... ءيا, بۇنىڭ ءبارى ءالى «پىسپەگەن» بوزبالانىڭ ءالسىز قارسىلىقتارى ما؟ ازىرگە بۇل ءۇشىن كولفيلدتى تەك سەليندجەر عانا جازالاۋىنا رۇقسات.
بىزشە كولفيلد دون كيحوتتىڭ ءداستۇرىن جالعاۋشى, ەسى اۋىسقان الەمدى ءوزىنىڭ قيالىنداعى ۇيگە شاقىرۋشى. بۇل رەتتە حولدەننەن ەكى-ءۇش جاس كىشىلىگى بار ءبىزدىڭ قوجانىڭ دا ىشكى يدەالى ەسىمىزگە تۇسەدى. تەك «تيمۋر جانە ونىڭ دوستارىن» بۇل ساناتقا جاتقىزعىمىز كەلمەيدى. سەبەبى, ءبىز تيمۋردىڭ ارەكەتىنە وقىرمان رەتىندە و باستا سەنبەيتىن ەدىك.
سەليندجەر كەيىپكەرى ءوزىنىڭ بويىنىڭ ۇزىندىعىنا قاراپ ونى العاش كورگەن ادام ەرەسەك جىگىت دەپ ويلايتىنىن سىرتتاي جاقسى كورگەنىمىن, ىشتەي ول بالالىقتىڭ باسپالداعىنان جوعارى كوتەرىلگىسى كەلمەيدى, بالالىق تازالىقتى, بەيكۇنا سەزىمدەردى قيمايدى. ء«بارىمىزدىڭ ىشىمىزدە ءبىر-ءبىر ءسابي وتىر».
بىزگە سوڭعى سۇراق قالادى.
حولدەن كىم؟
دجەرومنىڭ قاھارمانى ءوزىمىز ەكەنىن مويىنداساق شە؟ شىنىمەن ءسىزدىڭ دە كوڭىلىڭىز ەشتەڭەگە تولماي جۇرەتىن كەزدەر بولادى عوي؟ قوعامعا, قورشاعان ورتاعا, قوراش ويلار مەن قورتىق بويلارعا ءوزىڭدى تەڭەۋىڭ كەرەك تەڭسىزدىكتەرگە سەن دە تۇمسىعىڭمەن تىرەلگەن جوقسىڭ با؟ سەن دە ءوزىنىڭ ەشكىمگە ايتا المايتىن ويلارىڭا ءوزىڭ شىرمالعان كۇيى تۇيىق تۇلعاڭدى تۇڭعيىققا تالاي باتىرماپ پا ەدىڭ؟ سەن دە مەكتەپتىڭ, مۋزەيدىڭ, كىتاپحانانىڭ دارەتحانالارىندا قارا ماركەرمەن جازىلعان بوقتىق سوزدەردى ءبىر كەزدەرى وشىرگىڭ كەلگەن. مۋزەيدەگى كيىمىن ەشقاشان اۋىستىرمايتىن مۇسىندەر مەن مۋميالاردىڭ قاسىنان سەن دە تالاي رەت ءار ءتۇرلى جەيدە كيىپ وتكەن بولارسىڭ. سەن دە رومەو مەن دجۋلەتتادان گورى مەركۋتسيوعا جانىڭ كوبىرەك اشىعان بولۋى مۇمكىن. سەن دە بيگە يكەمى جوق قىزبەن بيلەپ – امەريكاداعى «ەركىندىك ءمۇسىنىن» بولمە ىشىندە سۇيرەتىپ جۇرگەندەي قارا تەرگە تۇسكەن بولارسىڭ...
قايبىر جىلى جازۋشى, فيلوسوف ديدار امانتاي «جارقاباقتا ويناپ جۇرگەن توپ بالا» دەپ ادەبيەتتىڭ ازەلگى مۇراتى ھاقىندا ويتولعام جاريالادى. ءبىز شىنىمەن دە ءبارىمىز قۇتقارۋشىسىن كۇتكەن جارقاباقتاعى بالالار سياقتىمىز.
***
ادامزاتتىڭ الدىندا اجداھاداي ىسقىرعان اۋىر قاتەر جاھاندى جالماپ كەلەدى. جەر شارى عالىم زەرتحاناسىنىڭ ەسىگىنەن ءۇمىتتى كوزدەرىن ەش الار ەمەس. ءبىر كۇندەرى بۇل ىندەتتىڭ دە داۋاسى تابىلىپ, داۋىسى باسەڭدەپ دۇنيە دوڭعالاعى ءوز ىرعاعىنا قايتا تۇسەتىنى بەلگىلى. ءبىز كۇتكەن ۆاكتسينانىڭ اتاۋى, ول ۆاكتسينانى تاپقان عالىمنىڭ اتى-ءجونى, فوتوسۋرەتى ەرتەڭ-اق دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق گازەت-جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى بەتتەرىندە جارق ەتە قالاتىنى ءسوزسىز. ول عالىم دا حولدەن كولفيلد سياقتى, جارقاباقتاعى ۇشقالاق بالالاردى قۇتقارعىسى كەلەتىن بولار. بالكىم ولاي بولماۋى دا مۇمكىن.
اقىن ەرلان ءجۇنىس ءوزىنىڭ «بەتپەردە كيگەن كوكتەم» ويتولعاۋىندا «جەتى ميلليارد بالا ۇيدە وتىر» دەپ جازدى.
ءيا, جەتى ميلليارد بالا جارقاباقتا ءجۇر.
سەليندجەر بۇل اتاقتى رومانىنان كەيىن ەشقايدا ەشتەڭە جاريالامادى.
ميراس اسان,
«Egemen Qazaqstan»
