ەكونوميكالىق بايلانىستى تەرەڭدەتەتىن قۇجات
قازاقستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭىنە قۇقىقتىق نەگىز قالايدى. قۇجات ينۆەستيتسيا اعىنىن ىنتالاندىرۋعا جانە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي ۋاعدالاستىقتارىن ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەگە اينالدىرا وتىرىپ, بىرلەسكەن بيزنەس-باستامالاردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ پالاتانىڭ بۇگىنگى وتىرىسىندا وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالدى.
ماۋلەن اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, ورتالىق ازياداعى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردىڭ قارقىندى دامۋى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستامالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ جارقىن كورىنىسى.
قازاقستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارت 26 باپتان تۇرادى. قۇجاتتا ساياسي, اسكەري, ساۋدا-ەكونوميكالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك-ترانزيتتىك, ازىق-ت ۇلىك, ونەركاسىپتىك, سۋ-ەنەرگەتيكالىق, ەكولوگيالىق, تسيفرلىق, ءبىلىم بەرۋ مەن مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق شارتتا تاراپتار پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى دا ودان ءارى نىعايتۋدى قولدايدى.
«ەلىمىز حالىقارالىق ارەنادا كوپۆەكتورلى, سىندارلى جانە بەلسەندى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. ماقۇلدانعان زاڭدار ەلىمىزدى بەيبىتسۇيگىش ءارى اشىق مەملەكەت رەتىندە ايقىندايتىن ماڭىزدى حالىقارالىق قۇجاتتار توپتاماسىن تولىقتىرىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, باۋىرلاس تاجىكستان ەلىمەن وداقتاستىق بايلانىسىمىز جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سونداي-اق بىرىككەن كورولدىكپەن قاتىناستارىمىز دا ستراتەگيالىق سيپاتقا يە بولدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل قۇجاتتار اتالعان ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
قازاقستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارت قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە بىرلەسىپ قارسى تۇرۋدى, اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ارقىلى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. ونىڭ نەگىزىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق, كاسىپكەرلىك قىزمەتكە دە قولايلى جاعدايلار جاسالماق. ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ دا باستى باسىمدىق بولىپ قالا بەرەدى.
سەنات ماقۇلداعان زاڭعا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن پالاتا سپيكەرى تاجىكستانمەن وداقتاستىقتىڭ ەكونوميكالىق سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جالپى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستارىمىز قارقىندى دامىپ كەلەدى. وسىعان وراي ءبىز تاجىكستانمەن ءتيىستى كەلىسىمدى قاراستىرىپ وتىرمىز. ۇكىمەت تاراپىنان بەلگىلى ءبىر ىنتىماقتاستىق تۇرلەرى, بيزنەس-فورۋمدار, باسقا دا شارالار كوزدەلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار اياسىندا ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى ارتتىرۋدا اۋقىمدى الەۋەت بار. بۇل وداقتاس قاتىناستار تۋرالى كەلىسىم ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىز بەن ەكونوميكالىق قاتىناستارىمىزدىڭ ودان ءارى وسۋىنە, وركەندەۋىنە قۇقىقتىق نەگىز بولادى», دەدى پالاتا توراعاسى.
ماۋلەن اشىمباەۆ زاڭ ماقۇلدانىپ, كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن, بىرنەشە نەگىزگى باعىت بويىنشا ەكونوميكالىق بايلانىستار مەن جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالار قارقىن الۋعا ءتيىس ەكەنىنە دە توقتالدى.
«قازىر قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ورتالىق ازياعا, تاجىكستانعا جانە تاجىك كاسىپكەرلەرىنە ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزىعۋشىلىعى زور. ولار دا قازاقستاندىق ارىپتەستەرمەن بايلانىستاردى ودان ءارى كەڭەيتۋگە, اۋىل شارۋاشىلىعى, قايتا وڭدەۋ, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى, قۇرىلىس سالاسى جانە باسقا دا باعىتتاردا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇددەلى بولۋى كەرەك», دەدى ول.
سونىمەن قاتار وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا قۇراما كورولدىگى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ ماقۇلداندى. قۇجاتتا قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىققا, بىرلەسكەن ءبىلىم باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋعا جانە وزگە دە سالالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ناقتى ايتقاندا, بريتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار الماسۋدى كەڭەيتۋ, ەكولوگيا, «جاسىل» ەكونوميكا مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ باعىتتارىنداعى سەرىكتەستىكتى دامىتۋ تەتىكتەرى كوزدەلگەن.
سەناتور گەننادي شيپوۆسكيحتىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, كەلىسىم ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ساۋدانى دامىتۋعا, سونداي-اق ەلىمىز ءۇشىن باسىم سەكتورلاردا – ەنەرگەتيكا مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, جوعارى تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ, قارجى قىزمەتتەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ورنىقتى سۋ پايدالانۋ بويىنشا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى.
« ۇلىبريتانيا – قازاقستان ەكونوميكاسىنا 23 ميلليارد دوللاردان اسا تىكەلەي ينۆەستيتسيا سالعان ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى. كەلىسىم ەلىمىزدىڭ بولجامدى قۇقىقتىق ورتاسى مەن اشىق بيزنەس جۇرگىزۋ قاعيداتتارى بار سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى بەدەلىن نىعايتادى. وڭىرلەرگە كاپيتال كەلىپ, بريتاندىق كومپانيالارمەن تىكەلەي ىنتىماقتاستىق ورناتۋ مۇمكىندىگى زور», دەدى دەپۋتات.
«قورعاستا» شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ
سەناتور سۇيىندىك الداشەۆ ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا «قورعاس» شەكارا ماڭى كلاستەرىنىڭ جۇمىسىنداعى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ولاردى شەشۋگە ارنالعان بىرقاتار باستاما ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان شەكارادا قازىر ينفراسترۋكتۋرالىق شەكتەۋلەر ورناپ, وتاندىق تاسىمالداۋشىلارعا اكىمشىلىك كەدەرگىلەر كوپ.
قورعاس «نۇرلى جول», ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باعدارلامالارى اياسىندا حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىمىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزدى توراپتاردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, 2025 جىلى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى رەكوردتىق 30 ملن توننانى قۇرادى. وسىعان قاراماستان, بۇل باعىتتىڭ دامۋىن تەجەپ وتىرعان جۇيەلى ماسەلەلەر كوپ.
«قورعاس قالاسىندا قازاقستاننىڭ كونسۋلدىعىنىڭ بولىمشەسىن ورنالاستىرۋ, ۇكىمەتارالىق دەڭگەيدە وتاندىق جۇرگىزۋشىلەرگە شەكارانى جۇكپەن دە, ونسىز دا ەركىن كەسىپ ءوتۋ قۇقىعىن بەرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەت. «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىن مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ جانە قازاقستان مەن قىتايدىڭ ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارى اراسىندا تىكەلەي تەمىرجول جانە اۆتوجول سالۋدى باستاۋ قاجەت. بۇل كولىك اعىندارىن قايتا باعىتتاۋعا جانە جۇكتەمەنى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
دەپۋتات سونداي-اق اتالعان ماسەلەلەر شەشىلسە, ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا, وتاندىق تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن تەڭ جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە قازاقستاننىڭ ايماقتاعى نەگىزگى لوگيستيكالىق حاب رەتىندەگى ۇستانىمىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن باسا ايتتى.
ال سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي ۇكىمەتتى تسيفرلىق قىزمەتتەر ارقىلى تاكسي مەن جالپى جەتكىزۋ سالالارىندا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە شاقىردى. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە جولداعان ساۋالىندا دەپۋتات كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ونلاين-پلاتفورمالار ارقىلى, اسىرەسە جەتكىزۋ مەن جولاۋشىلار تاسىمالى سالاسىندا جۇمىسپەن قامتۋ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, 394 مىڭعا جۋىق ازامات تسيفرلىق سەرۆيستەر ارقىلى تابىس تاۋىپ وتىر, ال ينتەرنەت-پلاتفورمالاردى ورىنداۋشىلاردىڭ جالپى سانى كوبەيە تۇسكەن. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, پلاتفورمالىق ورىنداۋشىلاردا نەگىزگى ەڭبەك كەپىلدىكتەرى جوق, سونىڭ ىشىندە تابىس تۇراقسىز, ساقتاندىرۋ, داۋلاردى شەشۋدىڭ اشىق تەتىكتەرى مەن پلاتفورمالار تاراپىنان قابىلداناتىن بىرجاقتى شەشىمدەردەن قورعاۋ جوق.
«تسيفرلىق جانە سالىقتىق ينفراقۇرىلىمدى رەتتەۋ بويىنشا مەملەكەتتىك جۇيەلەر مەن پلاتفورمالار اراسىنداعى ينتەگراتسيانى رەتكە كەلتىرىپ, اقپاراتتىق قاتەلىكتەردەن تۋىنداعان بارلىق نەگىزسىز بەرەشەكتەر مەن ءوسىمپۇلداردى اۆتوماتتى تۇردە جويۋ تەتىگىن ەنگىزۋدى قاراستىرۋ كەرەك. سالىقتىق جۇكتەمەنى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى ەسەپتەۋ كەزىندە شىعىنداردى, ياعني جانارماي, كولىك جوندەۋدى شەگەرىپ تاستاۋ ادىستەمەسىن دە قاراستىرۋ كەرەك. قۇقىقتىق مارتەبە مەن تاريفتىك كەپىلدىكتەر باعىتىندا پلاتفورمالىق جۇمىستىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرەتىن جەكە زاڭنامالىق اكت ازىرلەپ, وندا «تاۋەلسىز قىزمەتكەر» مارتەبەسىن بەكىتىپ, ەڭ تومەنگى ساعاتتىق تولەم ستاندارتتارىن ەنگىزۋ قاجەت. ورىنداۋشىلاردى جۇمىس كەزىندەگى جازاتايىم وقيعالاردان, جول-كولىك وقيعاسىنان, جاراقات جانە ت.ب. مىندەتتى ۇجىمدىق ساقتاندىرۋ پلاتفورمالارىمەن بىرلەسە جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. پلاتفورمالاردى تاپسىرىس ءبولۋ پرينتسيپتەرىن اشۋعا جانە اككاۋنتتاردى بۇعاتتاۋ شەشىمدەرىن ادامنىڭ قاتىسۋىمەن قايتا قاراۋعا مۇمكىندىكتەردى قاراستىرۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا سەناتور بۇل سالادا جۇيەلى زاڭنامالىق شارالاردى ازىرلەۋ ەڭبەك نارىعىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەلدەگى پلاتفورمالىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن باسا ايتتى.
كورۋ قابىلەتى ءالسىز بالالار جاعدايى
كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالالار تولىققاندى وقۋعا لايىقتى جاعدايمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. امانگەلدى ەسباي كورۋ قابىلەتى ءالسىز بالالارعا ارنالعان ءبىلىم جۇيەسىن بەيىمدەۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, بىرىڭعاي ستاندارتتار ەنگىزۋدى, مەكتەپتەردى ارنايى ماتەريالدارمەن جانە جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدى ۇسىندى. ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ول كورۋ جۇكتەمەسىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە تيفلوپەداگوگتەر, پسيحولوگتەر, دەفەكتولوگتەر سياقتى بەيىندى ماماندار دايارلاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
دەپۋتاتتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە باسىمدىق بەرىلسە دە قازاقستاندا وسى سالادا جۇيەلى پروبلەمالار ساقتالىپ وتىر. ونداي بالالاردىڭ سانى ەداۋىر بولسا دا ءبىلىم جۇيەسى ءتيىستى دەڭگەيدە بەيىمدەلمەگەن كۇيدە قالىپ كەلەدى.
ۇلكەن ارىپپەن باسىلعان وقۋلىقتار, ارنايى ماتەريالدار مەن ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ باسقا دا ماڭىزدى بولىكتەرى جەتىسپەيدى. بۇل وقۋ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى: كورۋ قابىلەتى ناشار بالالار تەز شارشايدى, اقپاراتتى ناشار قابىلدايدى جانە باعدارلاۋ قيىنعا سوعادى. ساۋال بارىسىندا استاناداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپتى مىسال رەتىندە كەلتىردى. وندا ينكليۋزيۆتى سىنىپتاردىڭ بولۋىنا قاراماستان جابدىقتار ەسكىرگەن جانە جاڭارتىلماعان, بۇل وقۋشىلاردىڭ كورۋ قابىلەتىن ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى.
«ەڭ وزەكتى ءارى جۇيەلى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – كوزى ناشار كورەتىن بالالارعا ارنالعان ۇلكەيتىلگەن قارىپپەن جازىلعان قاجەتتى وقۋلىقتاردىڭ جارتىسىنان كوبى جوق. قازىر ەلىمىزدە باستاۋىش, نەگىزگى جانە جالپى ورتا ءبىلىم دەڭگەيلەرىندە ءىرى قارىپپەن جازىلعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى تولىق ازىرلەنبەگەن, ارنايى سىزىقتارى بار داپتەرلەر, كورنەكىلىگى كۇشەيتىلگەن وقۋ قۇرالدارى جۇيەلى تۇردە قامتىلماعان. وقۋ ماتەريالدارى كوبىنەسە ستاندارتتى فورماتتا ۇسىنىلادى, بۇل ناشار كورەتىن بالالاردىڭ كورۋىنە شامادان تىس كۇش ءتۇسىرىپ, وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.ەسباي.
سەناتور وسىعان بايلانىستى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى وقۋشىلارعا ارنالعان ءىرى قارىپتەگى وقۋلىقتار ازىرلەپ, ەنگىزۋدى, سونداي-اق ارنايى داپتەرلەرمەن جانە وقۋ ماتەريالدارىمەن ورتالىقتاندىرىلىپ جابدىقتاۋدى ۇسىندى. ودان باسقا, وقۋ-ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق ستاندارتىن ەنگىزۋ جانە وفتالمولوگيالىق جانە تيفلوتەحنيكالىق جابدىقتاردى جاڭارتۋ قاجەت. دەپۋتات وقۋ ۇدەرىسىندە كورۋ بويىنشا جۇكتەمەنى باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, سونداي-اق تيفلوپەداگوگتەر, پسيحولوگتەر مەن دەفەكتولوگتەردى قوسا سالالىق مامانداردىڭ دايىندىعىن ۇلعايتۋعا جانە جۇيەنى قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى ۇسىندى.
