سان ەمەس, ساپا سويلەسىن دەسەك

تەحنيكا توسقاۋىل ما؟

قاشىقتان وقىتۋ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ايتقانداي, وسى ۇدەرىسكە قاتىسى بار بارلىق ادام ءۇشىن ۇلكەن ەمتيحان بولىپ تۇرعانى بەلگىلى. الايدا الدىندا كەزدەسكەن كەدەرگى مەن ءتۇرلى پروبلەمانىڭ ءوزىن دامۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك دەپ قابىلدايتىن جانعا ءبىلىم سالاسىنىڭ ءبىر بەلەسى بوي كورسەتتى. مەكتەپتەردەگى قاشىقتان وقىتۋدىڭ ەكىنشى اپتاسى باستالعالى وسىنداي ويداعى ماماندار مەن مۇعالىمدەردىڭ, سونداي-اق بالاسىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا بارىن سالاتىن اتا-انانىڭ جاڭا فورماتتاعى وقۋدىڭ ەكىنشى ءبىر دەڭگەيىنە قادام باسقانى كورىنەدى. بىرتىندەپ ءبىر ىزگە تۇسكەن قاشىقتان وقىتۋدىڭ ساپاسىن قالاي ارتتىرۋعا بولاتىنىنا باس قاتىرىپ جۇرگەن سەكىلدى.

ەرجىگىت قۇتتىباي تۇركىستان قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ بىرىندە 5-سىنىپتا وقيدى. ەرجى­گىتتىڭ جەكە كومپيۋتەرى, نوۋتبۋگى جوق. ەسەسىنە WhatsAرر جۇكتەلگەن تەلەفونى بار. «الدىمەن «بالا­پانداعى» ساباقتى كورەمىن. سودان سوڭ ءۇي تاپسىرمالارىن ورىنداپ, جۇمىستارىمدى WhatsAرر ارقىلى مۇعالىمدەرىمە جىبەرەمىن. قۇلاتىپ العان تەلەفونىمنىڭ قاتىپ قالا بەرەتىنى بولماسا, ءبارى جاقسى. اسىرەسە ءوز كەستەمدى ءوزىم جاساپ الاتىنىم ۇنايدى. ءۇي تاپسىرماسىن قالاعان ۋاقىتىمدا ويناپ, جاتتىعۋ جاساپ, اكەم مەن اناما كومەكتەسىپ, كىشكەنتاي قارىنداستارىمدى ويناتىپ ءجۇرىپ ورىندايمىن», دەيدى.

ەرجىگىتتە تەحنيكانىڭ تاپشىلى­عى نەمەسە تەلەفونداعى الەۋمەتتىك جەلى­­مەن عانا مۇعالىمدەرى اراسىندا كەرى بايلانىس ورناتۋى كەدەرگى كەلتىر­مە­گەنىمەن, قىزىلوردا قالاسىنىڭ 8-سى­نىپ وقۋشىسى ديدار نۇربول ۇلى تەحنيكانىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتادى. «تەلەارناداعى ساباقتاردان جاڭا تاقىرىپتى تۇسىنەمىز. بىراق ءارى قاراي الىپ كەتۋ قيىن. تاقىرىپتى تەرەڭىنەن تۇسىنۋگە جانە تاپسىرمالاردى ءوز بەتىڭشە ورىنداۋعا كومەگى تيە بەر­مەيدى. ءوزىڭ ىزدەنىپ, جاڭا تاقى­رىپ­تى قايتالاپ وقۋعا تۋرا كەلەدى. مەك­تەپتەگىدەي ەمەس, ءبىرىن تۇسىنسەك, ءبىرىن تۇسىنبەيمىز. سودان بولار, مۇعا­لىمدەردى ءجيى مازالايمىز. ولار ۆيدەو قوڭىراۋمەن تۇسىندىرەدى», دەيدى ديدار.

بىرنەشە بالامەن اڭگىمەلەسكەنى­مىزدە, بارىنە ورتاق ءبىر وي بولدى. وقۋ­شىلار ادەتتە مەكتەپتە مۇعالىمنىڭ جاڭا تاقىرىپقا بايلانىستى تاق­تادا مىسال كەلتىرەتىنىمەن تەز تۇسى­نەتىن. ال تەلەارنا, راديو نە­مەسە وقۋ­لىقتا قىسقاشا تۇسىندىرىلگەن جاڭا تاقىرىپقا تۇسىنىكتى مىسال كەل­تى­رىلمەيدى. سول سەبەپتى وقۋشىلار مۇعا­لىمدەردىڭ كەرى بايلانىس ورناتۋدى جاڭا تاقىرىپقا مىسال جولداۋدان باستاعانىن قالايدى. ايتالىق ءبىر فورمانىڭ اۋدانىن تابۋدى, بولماسا سويلەمنەن رەتتىك سان ەسىمدى بەلگىلەپ كورسەتۋدى مىسالمەن تۇسىندىرگەنىن قولاي كورەدى.

ءيا, سىنىپتاعى ءار وقۋشىنىڭ جۇ­مى­سىن قاراپ, جەكە-جەكە جۇمىس جۇر­گىزىپ وتىرعان مۇعالىمدەردىڭ جۇكتەمەسى قانشالىقتى كوبەيگەنىن كورەمىز. دەسە دە كاسىبي, شەبەر, ءار وقۋشىسىنىڭ قابىلەتىن ءجىتى تانيتىن ۇستاز وزىنە جانە وقۋشىسىنا جۇكتەمەنى ازايتۋدىڭ جولىن جاڭا فورماتتا دا تاۋىپ الادى. بۇل ءۇشىن البەتتە ازداپ ۋاقىت پەن بۇرىن وقىتپاعان ادىستەرمەن ارەكەت ەتۋگە تاجىريبە كەرەك. قالاي دەگەنمەن دە ءاربىر ۇيدە تىم بولماعاندا 1-2 سمارتفون تابىلاتىن قازىرگى قوعامدا, وعان قوسىمشا تەلەارنا مەن راديودان ساباق وتكىزىلىپ تۇرعاندا جەكە كومپيۋتەر مەن نوۋتبۋكتىڭ بار-جوعى تۇپكىلىكتى توسقاۋىل نەمەسە تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى بولا المايدى. سەبەبى ساپالى ءبىلىم وقۋشى مەن مۇعالىمنىڭ ىنتا-ىقىلاسىنان قالىپتاسادى.

 ينتەرنەت ۇستاماسا, قوڭىراۋ شالۋعا بولادى

شىنار اسىلبەكقىزى ەجەلگى سىعا­ناق قالاسىنىڭ ىرگەسىنە قونىس تەپكەن اۋىلدا تۇرادى. ول اۋىل­داعى جال­عىز ورتا مەكتەپتىڭ 3-سىنى­بىندا وقيدى. اناسىنىڭ ايتۋىن­شا, شىناردىڭ ساباققا دەگەن قۇل­شىنىسى, تالپىنىسى وتە جوعارى. سودان دا بولار, تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ, وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەپ, تەلەدي­داردىڭ الدىنا جايعاسادى ەكەن. مەن «بالاپانداعى» ساباقتاردى قاراپ العان سوڭ, بەرىلگەن ءۇي تاپسىرمالارىن WhatsApp ارقىلى مۇعالىمگە جىبەرەمىن. سىنىپ جەتەكشىمىز ارنايى چات اشقان, بىراق ءۇي تاپسىرماسىن توپقا سالۋعا بولمايدى, ايتپەسە باسقالار كوشىرىپ الادى. اۋىلدا كەيدە ينتەرنەت جاقسى ۇستاماي قالادى. سوندايدا مۇعالىممەن بايلانىسقا شىعا الماي قالامىن. مۇنداي كەزدە تۇسىنبەگەنىمدى اكەم مەن انامنان سۇرايمىن. كەيىن جەلى ۇستاعاندا تەلەفونىما كوپ حابارلامالار كەلەدى, ءبارىن بىردەن اشۋعا ينتەرنەتتىڭ كۇشى جەتپەيدى. ءبىز تەك WhatsApp-پەن ءۇي تاپسىرماسىن جولداپ جاتىر­مىز. باسقا سايتتارعا كىرمەيمىن, نەگىزى بىلمەيمىن», دەيدى شىنار قىز. ءبىز اۋىل وقۋشىسىنان Kundelik, BilimLand, Daryn.online, Zoom, Google classroom جۇيەلەرىنىڭ قايسىسىن قولداناتىنىن سۇراعانبىز, ونىڭ جاۋابى جوعارىداعىداي بولدى. ءيا, ينتەرنەتى ناشار اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى وقۋشىلاردى تەلە-راديو ساباقتار عانا قۇتقارىپ وتىر. ال ءۇي تاپسىرماسىن جولدايتىن WhatsApp-تى اشۋعا ينتەرنەت قۋاتى جەتپەي قالسا قالاي بولماق؟ شىناردىڭ بۇل سۇراققا دا جاۋابى دايىن: «ينتەرنەت ۇستاعانشا ءبىر ويناپ كەلەمىن. ەگەر قايتىپ اينالىپ كەلگەندە دە WhatsApp اينالىپ تۇرىپ السا, مۇعالىمگە قوڭىراۋ سوعۋعا بولادى. تەلەفوندا تاقپاعىڭدى, تۇ­سىن­گەنىڭدى ايتىپ بەرەسىڭ. ال كورۋگە ءتيىس جۇمىسىڭدى كەيىنگە ساقتاپ قوي», دەپ كەڭەس بەرەدى. اۋىل وقۋشىسى ايت­قان­داي, جۇمىستى ساقتاپ قويىپ, ينتەر­نەت ۇستاعاندا الەۋمەتتىك جەلىمەن نەمەسە پوشتامەن جولداۋعا مۇمكىندىك بار.

 قاشىقتان وقىتۋداعى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم

قۇرالاي ەدىلقىزى ەلورداداعى №2 وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. اقىل-ويىنىڭ دامۋىندا اقاۋى, ءتىلىنىڭ مۇكىستىگى بار, ەستۋ, كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالالار تاربيەلەنەتىن ورتالىق تا ەرەكشە وقۋشىلارىن قاشىقتان وقىتۋدى, وڭالتۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. ء«بىزدىڭ ورتالىق مەكتەپكە دەيىنگى, مەكتەپ جاسىنداعى ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە كەشەندى پسي­حولوگيالىق-مەديتسينالىق-پە­داگو­گي­كالىق كومەك كورسەتەدى. ورتالىق ماماندارى ادىستەمەلىك ۇسىنىس بويىنشا قاشىقتان وقىتۋ ۇدەرىسىن Zoom, WhatsApp, Classroom سياقتى ينتەرنەت پلاتفورمالارمەن وتكىزۋدە. بۇل الاڭدار ماماندارعا بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ ماقساتىندا ۆيدەو پرەزەنتاتسيا, بەينەجازبا, انيماتسيالىق ماتەريالدار, ءارتۇرلى كورنەكىلىكتەر جىبەرۋگە جاردەمدەسەدى. ءار اتا-انامەن بايلانىسا وتىرىپ, جوعارىدا ايتىلعان پلاتفورمالار­دىڭ ءبىرى تاڭدالىپ, بالاعا ىڭعايلى ۋاقىت­تا تۇزەتۋ ساباقتارى كەستە بويىن­شا جۇرگىزىلەدى. ساباق مامان, بالا جانە اتا-انانىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلەدى, سونىمەن قاتار ءار ساباقتان كەيىن كەرى بايلانىس جۇرگىزىلەدى», دەيدى ق.ەدىلقىزى. ونىڭ ويىنشا, قاشىقتان وقىتۋ اتا-انا مەن بالانىڭ, سونداي-اق مۇعالىم مەن اتا-انانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ تۇر. ويتكەنى بۇرىن مۇعالىم كوبىنە وقۋشىمەن وتىراتىن, ال ەندى وڭالتۋ جۇمىستارىمەن اتا-انالاردىڭ وزدەرى اينالىسۋى ءۇشىن ۇستاز الدىمەن بالالاردىڭ اكە-شەشەسىمەن جۇمىس ىستەيدى. اتا-انالار وزدەرىنە ءتۇرلى جاڭالىق اشىپ جاتقان كورىنەدى.

قۇلاعى ەستىمەيتىن بالالار تەلەارنا, راديو, ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارىنداعى ۆيدەو ساباقتاردى قالاي تىڭدايدى؟ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بۇل ماسەلەنى شەشۋدى باستاپتى. قاشىقتان وقىتۋدىڭ العاشقى اپتاسىن قورى­تىن­دىلاعان ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى شولپان كارينوۆا: «قاشىق­تان وقىتۋ بارىسىندا ءبىلىم الۋدا ەرەك­شە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالارعا دا جاعداي جاسالعان. «تەلەساباقتار كور­سەتىلىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق «ەلارنا» جانە «بالاپان» ارناسىنا وقۋدىڭ ەكىنشى كۇنىنەن باستاپ سۋردو­اۋدارماشىلار قوسىلدى. بۇگىندە تۇزەتۋ پەداگوگيكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى وسى باعىتتاعى جۇمىستارمەن اينالىسىپ جاتىر. قاشىقتان وقىتۋ بارىسىندا ءبىلىم الۋدا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالار نازارىمىزدان تىس قالعان جوق», دەگەن بولاتىن.

ال كوزى كورمەيتىندەر قايتپەك؟ استا­ناداعى №10 مەكتەپ-گيمنازيا­سىنىڭ كوزى مۇلدە كورمەيتىن وقۋشى­لا­رىنا ساباق بەرەتىن تيفلوپەداگوگ ساۋلە ليابيۆقىزى 3 جانە 4-سى­نىپتار­داعى وقۋشىلارىنىڭ ەرەكشە قاجەتتىلى­گىنە قاراي ەستۋ قابىلەتتەرىنىڭ جاقسى دامىعانىن, بۇرىننان جاتتىققانىن ايتادى. «وقۋشىلارىم ەستۋ ارقىلى ەستە ساقتايدى, سوندىقتان تەلەارنا مەن راديوداعى ساباقتاردى الدىمەن ەستىپ الادى. سودان سوڭ تىڭداعانىن ماعان قايتادان ايتىپ بەرەدى جانە WhatsApp-تان جولدانعان ءۇي تاپسىرماسىن ورىندايدى. كانيكۋل كەزىندە اتا-انالاردىڭ كومەگىمەن وقۋشىلارعا Zoom ارقىلى سىناق ساباق وتكەنبىز. سودان قالىپتاسىپ قالدى. ءالى دە وسى جۇيەنى قولدانىپ, كەرى بايلانىس ورناتىپ وتىرمىز. مەن مۇعالىم رەتىندە اسا قينالىپ جۇرگەن جوقپىن. سەبەبى اتا-انالارمەن بۇرىننان تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنگەن­بىز, قازىر اۋىرتپالىق تەڭدەي ءبولىندى. ماسەلەن, مەن اتا-انالارعا بالالارمەن بىردەي برايل قارپىندە وقىپ-جازۋدى ۇيرەتكەنمىن. سوندىقتان قازىر اتا-انالار تاپسىرمانى وقۋلىقتان تاۋىپ, بالاسىنىڭ جۇمىسىن تەكسەرە الادى», دەيدى تيفلوپەداگوگ. بالالارىنىڭ قانداي جاعدايدا دا ءبىلىم الۋىنا بارلىق مۇمكىندىكتى قاراستىرۋعا دا­يىن, ءوزى دە قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا ءازىر اتا-انالار ءوزى وقىپ, ءوزى كورىپ, ءوزى تىڭداپ, ءوزى ورىنداي الاتىن بالالارىنا جاي ساباق وقۋىن ۇيىمداستىرىپ بەرۋدى قيىنسىناتىن ەرەسەكتەرگە ۇلگى بولۋعا ابدەن لايىق-اق. وسىعان قوسا, س.ليابيۆقىزى ايت­قانداي, ەلەكتروندى فورماتتا كەلگەن حاتتىڭ ءماتىنىن داۋىستاپ وقىپ بەرەتىن ءموبيلدى قوسىمشانى يگەرىپ العان زاعيپ وقۋشىلار دا اتا-انالارى, مۇعالىمدەرى بۇكىل ماتەريالى مەن كەرەك-جاراعىن قولىنا ۇستاتىپ, الدىنا توسسا دا ساباق وقۋدان قاشاتىن جالقاۋ بالالارعا جىگەر بەرۋى ءتيىس. «وقۋشىلارىمنىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى بار قيىندىقتى جەڭىپ كەلەدى. ولاردىڭ ۇيرەنۋگە دەگەن ىنتاسى كەز كەلگەن كەدەرگىدەن, مىنە, بۇگىنگىدەي جاڭا فورماتقا كوشكەندە تۋعان توسقاۋىلداردان دا توسىلماۋ­عا كومەكتەستى. اڭسار ەسىمدى وقۋشىم ءىرhone تەلەفونىنداعى Apرstore-دەن Siri قوسىمشاسىن جۇكتەپ, ونىمەن قالاي جۇمىس ىستەۋگە بولاتىنىن ءتىپتى ماعان ۇيرەتتى. مەن ونى قازىر باسقا دا وقۋشىلار مەن اتا-انالارعا ۇسىنىپ جاتىرمىن. وتە ىڭعايلى», دەيدى تيفلوپەداگوگ. كەيىن وسى ءموبيلدى قوسىمشانى ءوزىمىز دە زەرتتەپ كوردىك, كوزى ناشار كورەتىن نەمەسە كورمەيتىن وقۋشىلارعا تاپتىرمايتىن دۇنيە ەكەن. ەڭ ماڭىزدىسى, ءموبيلدى قوسىمشانى كومپيۋتەرگە, ياعني Windows نەمەسە كەز كەلگەن تەلەفونداعى Android جۇيەسىنە دە ورناتىپ الۋعا بولادى.

P.S.: شىنىندا ادام تابيعاتتاعى وزگە جاراتىلىستاردان قالاعانىنا قول جەتكىزۋ جولىندا كەز كەلگەن پروبلەمانىڭ شەشىمىن تابا الاتىن قابىلەتىمەن, انىعىندا سارالاي الاتىن ساناسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماسەلە ونىڭ قانشالىقتى قولدانىلاتىنىندا بولسا كەرەك. وسىعان دەيىن جاۋاپتى ۆەدومستۆو تاراپىنان, ءيا ءتۇرلى ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىنىڭ يەلەرىنەن قانشا ميلليون وقۋشىنىڭ قاي جۇيەگە تىركەلگەنى, قايسىسىن قولدانعانى تۋرالى ەسەپتى ەستىدىك, وقىدىق. مۇعالىم تاپسىرما بەرۋمەن, اتا-انالار ونى ورىنداتۋمەن, وقۋشىلار ورىنداۋمەن ىشكى ەسەبىن تۇگەندەپ وتىرعان دا شىعار. ەندىگى جەردە سان ەمەس, ساپا سويلەسىن دەسەك, ۇشتىك وداق (مۇعالىم, اتا-انا, وقۋشى) ساناعا سىڭگەن باستاپقى, تۇپكىلىكتى ء(بىرى ۇيرەتسەم, ەكىنشىسى ۇيرەنسە, ءۇشىنشىسى ۇيرەنسەم دەگەن) ماقساتىنان توتەنشە توقساندا دا اينىماۋى قاجەت.