قازاق تىيىمدارى – اسىل قاسيەتتەردى تانىپ-بىلۋگە ارنالعان بابالار وسيەتى, تاربيە قۇرالى دەۋگە تۇراتىن قۇندىلىق. ءار ءسوزدىڭ استارىندا توم-توم كىتاپقا تاتيتىن كەرەمەت قاعيدالار بار. تەرەڭدەپ بارساڭ دۇنيەتانىمىڭدى تاراۋ-تاراۋ جولعا باستايتىن وي قاينارلارى باستاۋ سۋىنداي شىمىرلاپ جاتادى.
مىسالعا جۇگىنەلىك: «بوس بەسىكتى تەربەتۋگە بولمايدى; جاڭا تۋعان بالانىڭ كىندىگى قاتقانشا, كۇن باتقاننان كەيىن وتتىڭ ك ۇلىن شىعارمايدى; باستى شايقاۋعا, ءتىستى قايراۋعا بولمايدى; وتپەن ويناما, وت باسىن ساباما; قۇس ۇياسىن بۇزبا; تاڭدايىڭدى قاقپا; باسىڭدى شايقاما; كوككە, جەلگە قاراپ تۇكىرمە...» – وسىلاي كەتە بەرەدى.
بۇل ارادا ءبىز قازاق تىيىمدارىن باسقالار بىلمەيدى دەگەن ويدان اۋلاقپىز. بىراق بابالار ۇلگىسىندەگى تىيىم قارعادايىمىزدان جانىمىزعا دارىپ, ويىمىزعا قونباعان سوڭ با, كوپ ءمان بەرە قويمايتىنىمىز اقيقات. شىنىنا كەلسەك, تىيىمداردىڭ ءتۇپ-تامىرىندا تاربيەلىك قاعيدالارمەن قاتار, تەمىردەي ءتارتىپ تە جاتىر. ول زاڭمەن, ونىڭ سان تاراۋ بابىمەن ەمەس, قىسقا دا نۇسقا تۇيىنىمەن تۇيىندەلگەن.
ونى بۇرىنعى جاقسىلارىمىز بالاسى ەس كىرگەننەن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ايتالىق بوس بەسىكتى تەربەتۋدىڭ جاقسى ىرىم ەمەستىگىن, باستى شايقاۋ, ءتىستى قايراۋ جۇيكە سىر بەرگەندىگىنىڭ بەلگىسى ەكەندىگىن, كوككە, جەلگە قاراپ تۇكىرۋ – تۇكىرىگىڭ ءوز بەتىڭە كەلىپ تيەدى دەپ, ءتارتىپ بۇزباي جۇرۋگە ۇيرەتكەن.
وسى كۇنى بۇل ءتارتىپتى السىرەتتىك. ءار ۇيدەگى ءبىر-ەكى بالا نە ايتسا سونى ورىنداپ, زاڭ قاعيداسىنداي قالىپتاستىرىپ العانىمىز دا راس. ءوزىم بىلەمدىك وسىدان شىعىپ جاتىر.
ەرتەڭ ۇرپاقتى جات قىلىققا ۇرىندىرىپ الماس ءۇشىن بۇگىن ءبۇتىن ءىس ىستەمەي, جارتىكەشتىكپەن «جارىلقاساق» ەرتەڭ وكىنۋ بىلاي تۇرسىن, وپىنىپ قالۋىمىز مۇمكىن.
قانىندا, جانىندا, دىلىندە بار ۇلتتىق تاربيە عانا حالىق قابىرعاسىن قاتايتادى. كىمنىڭ دە بولسا سۇيەگىمەن بىرگە جارالعان قاسيەت جىل عانا ەمەس, عاسىرلار وتسە دە جويىلمايدى, ءبىر تۇيىرشىگى ءساتىن سالعاندا كورىنبەي تۇرمايدى. ءيا, زاماننىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى كەيىنگى بولمىس ۋاقىتشا جەلپىنگەنمەن – ءتۇپتىڭ تۇبىندە تەك تامىرىنا تارتپاي, ءتىپتى تاپپاي قويمايدى. ونى ايتاسىز, وزگە ۇلتتىڭ وكىلى سانالىپ كەتكەن اتاقتىلاردىڭ ارعى جاعىنا ۇڭىلگەندە, تامىرىنداعى ءبىر قاسيەت بابالارىندا بار جاراتىلىسپەن ۇشتاسىپ جاتاتىنىن تاريح تارازىسى ەكشەپ, اقيقاتىن العا تارتىپ كەلەدى.
«قىزعا قىرىق ۇيدەن, قالا بەرسە قارا كۇڭنەن تىيىم» دەگەندى ەلەمەي, ونى ايتاتىن انا مەن اكە كۇنكورىستىڭ قامىمەن كەتىپ, ءبىراز قىزدارىمىز جامان اتقا ءىلىندى. بۇل ءۇشىن ولاردان بۇرىن ءوزىمىزدى جازعىرۋىمىز كەرەك سەكىلدى. الدىڭعى تولقىن ءوزىنىڭ ايبىنىمەن كورىنىپ, ۇلتتىق تىيىممەن تاربيە بەرىپ, ءتارتىپتى جولعا سالا الماسا, جاس شىبىقتىڭ ءبىر جاعىنا قاراي بۇرالا ءوسۋى تابيعي قۇبىلىس دەمەسكە شاراڭ قايسى.
ءبىز كوبىندە ەركىندىكتى جەلەۋ ەتىپ, ءوزىمىز دە, ۇرپاعىمىز دا ەركەلىككە ۇرىنىپ, تارتىپتەن اۋىتقىپ, تاربيەدەن كوز جازىپ قالا بەرەتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. اركىم ءوزى بىلەدى دەگەن «قاعيدانى» جەلبەگەي جامىلىپ, ۇل-قىزدى بەتىمەن جىبەرۋدەن تاپقان پايدامىزدان گورى, زيانىمىز كوپ. ونىڭ سالدارىنان قۇتىلا الماي الەك بولىپ جۇرگەنىمىزدى دە جوققا شىعارا المايمىز. مۇنداي جۇيەسىزدىك جۇيكەنى توزدىرارى دا ءسوزسىز.
ەگەر ۇلت تاعىلىمى ءار قازاقتىڭ بويىندا تۇرسا, تىيىمدار كوڭىلىنە ورنىقسا جات قىلىقتار تىيىلارىنا يمانىمىز كامىل. وعان ارعى ءبۇتىن قازاقتىڭ تىرلىك-تىنىسى مىسال بولا الادى.
ءيا, زاماندى كولدەنەڭ تارتىپ, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىزدىڭ جازعىراتىن, باسقالارعا كىنا ارتاتىن تۇستارىمىز دا جوق ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا الەمدى ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان دەرت جاعاعا ۇمتىلىپ جاعالاسىپ جاتقان تۇستا بىزگە كىنالاسۋ مەن كۇنالاسۋ كۇپىرلىكتەي كورىنەدى. ءبىر بولۋ, بەكەم بولۋ عانا سىن ساعاتتان الىپ شىعاتىنى كۇمانسىز. بۇل سىناق الدىندا ۇزىندى-قىسقالى بەس ساۋساق ەمەس, بىلەك, جىلى جۇرەك كەرەك بولىپ تۇر. بۇرىندا قازاق كوپ سۇمدىقتى كورگەن. بىزگە بۇگىن ونى ايتۋ مىندەت ەمەس, ەلدىڭ بىرلىگىن كورسەتۋ, سول ارقىلى سىننان سۇرىنبەي ءوتۋ پارىزدىڭ پارىزى. بۇل كەيىنگى ۇرپاق ۇلگى ەتەر ۇمىتىلماس تىرلىك. وسىمەن تاريح بەتىندە, ۇرپاق ەسىندە قالۋعا بولار.
وسى جەردە قازاق تىيىمدارىنداعى تاربيە مەن تارتىپكە شاقىرعان قاعيدالاردى كوكەيىمىزدە جاڭعىرتىپ, وندا كيە مەن قۇتتىڭ بارىن ۇقساق ۇتىلماس ەدىك. قاي-قايسىمىز دا: «ۇيگە وڭ اياعىڭمەن كىر, قۇت قونادى; ۇرلىق, زورلىق قىلما, قۇردىمعا كەتەسىڭ; بالانى شوشىتپا, اتقا تەرىس وتىرما; ادامعا قاراپ قولدى شوشايتۋ ادەپسىزدىك بولىپ تابىلادى; اس ءىشىپ بولعان سوڭ «تويدىم» دەمە, قاناعات دە; بوساعانى كەرمە, تابالدىرىقتى باسپا...» باسقا دا حالىقتىق قاعيداتقا دەن قويساق, ۇلتتى ۇلت ەتەتىن وزگەنىڭ وزىمشىلدىگى, الەم-جالەمى ەمەس, ءوز قۇندىلىعىمىز دەسەك, قانە. تىيىمعا تىيىلعان, قۇندىلىقتى قۇنتتاعان ۇلت اداسپايدى, جولىنان اۋىتقىمايدى.
