رۋحانيات • 14 ءساۋىر، 2020

قازاقتىڭ تىيىمدارى

396 رەت كورسەتىلدى

ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇعىمدارى، قاستەرلى قاسيەتتەرى از ەمەس. سونىڭ بىرەگەيى – قازا­عىمنىڭ تىيىمدارى. جاقسىعا جاقىن ءجۇر، پەندەلىك قىلىقتان بو­يىڭدى دا، ويىڭدى دا اۋلاق ۇستا، ادامدىقتان كەتپە، ادالدىقتى ساقتا، سونى سەرىك ەت، ودان كەتسەڭ ناداندىقتى قويىپ، ايۋاندىقتىڭ كۇيىن كەشە­سىڭ دەيتىن ۇلكەندەر. وسىنداي كىسىلىك پەن كىشىلىكتى ۇقتىرار ۇعىمنىڭ ارعى جاعىندا كەمەل بول، كەڭ بول، كەم بولمايسىڭ، ۇلكەندى تانىپ، كىشىگە قاراي­لاسساڭ، تەرىس مىنەزدەن اۋلاق جۇرسەڭ قارعاعا ءتان كۇيكىلىك قالىپ، ەرتەڭ-اق قىران تىرلىكپەن سامعايسىڭ دەگەن عالامات عاقليا جاتقانىن كەيىن بىلدىك.

قازاق تىيىمدارى – اسىل قاسيەت­تەردى تانىپ-بىلۋگە ارنالعان بابالار وسيەتى، تاربيە قۇرالى دەۋگە تۇرا­تىن قۇندىلىق. ءار ءسوزدىڭ استارىندا توم-توم كىتاپقا تاتيتىن كەرەمەت قاعيدالار بار. تەرەڭدەپ بارساڭ دۇنيە­­تانىمىڭدى تاراۋ-تاراۋ جولعا باس­­تايتىن وي قاينارلارى باستاۋ سۋىن­داي شىمىرلاپ جاتادى.

مىسالعا جۇگىنەلىك: «بوس بەسىك­تى تەر­­­بەتۋگە بولمايدى; جاڭا تۋعان بالا­نىڭ كىندىگى قاتقانشا، كۇن بات­قاننان كەيىن وتتىڭ ك ۇلىن شىعار­مايدى; باستى شايقاۋعا، ءتىستى قايراۋعا بول­مايدى; وتپەن ويناما، وت باسىن ساباما; قۇس ۇياسىن بۇزبا; تاڭدايىڭدى قاقپا; باسىڭدى شايقاما; كوككە، جەلگە قاراپ تۇكىرمە...» – وسىلاي كەتە بەرەدى.

بۇل ارادا ءبىز قازاق تىيىمدارىن باسقالار بىلمەيدى دەگەن ويدان اۋلاق­پىز. بىراق بابالار ۇلگىسىندەگى تىيىم قارعادايىمىزدان جانىمىزعا دارىپ، ويىمىزعا قونباعان سوڭ با، كوپ ءمان بەرە قويمايتىنىمىز اقيقات. شىنىنا كەلسەك، تىيىمداردىڭ ءتۇپ­-تامىرىندا تاربيەلىك قاعيدالارمەن قاتار، تەمىردەي ءتارتىپ تە جاتىر. ول زاڭمەن، ونىڭ سان تاراۋ بابىمەن ەمەس، قىسقا دا نۇسقا تۇيىنىمەن تۇيىندەلگەن.

ونى بۇرىنعى جاقسىلارىمىز بالاسى ەس كىرگەننەن ساناسىنا ءسىڭىرىپ، ايتالىق بوس بەسىكتى تەربەتۋدىڭ جاقسى ىرىم ەمەستىگىن، باستى شايقاۋ، ءتىستى قايراۋ جۇيكە سىر بەرگەندىگىنىڭ بەلگىسى ەكەندىگىن، كوككە، جەلگە قاراپ تۇكىرۋ – تۇكىرىگىڭ ءوز بەتىڭە كەلىپ تيەدى دەپ، ءتارتىپ بۇزباي جۇرۋگە ۇيرەتكەن.

وسى كۇنى بۇل ءتارتىپتى السىرەتتىك. ءار ۇيدەگى ءبىر-ەكى بالا نە ايتسا سونى ورىنداپ، زاڭ قاعيداسىنداي قالىپ­تاستىرىپ العانىمىز دا راس. ءوزىم بىلەمدىك وسىدان شىعىپ جاتىر.

ەرتەڭ ۇرپاقتى جات قىلىققا ۇرىندىرىپ الماس ءۇشىن بۇگىن ءبۇتىن ءىس ىستەمەي، جارتىكەشتىكپەن «جارىل­قاساق» ەرتەڭ وكىنۋ بىلاي تۇرسىن، وپىنىپ قالۋىمىز مۇمكىن.

قانىندا، جانىندا، دىلىندە بار ۇلتتىق تاربيە عانا حالىق قابىرعاسىن قاتايتادى. كىمنىڭ دە بولسا سۇيەگىمەن بىرگە جارالعان قاسيەت جىل عانا ەمەس، عاسىرلار وتسە دە جويىلمايدى، ءبىر تۇ­يىرشىگى ءساتىن سالعاندا كورىنبەي تۇر­مايدى. ءيا، زاماننىڭ وزگەرۋىنە باي­­لانىستى كەيىنگى بولمىس ۋاقىتشا جەل­­پىن­گەنمەن – ءتۇپتىڭ تۇبىندە تەك تا­مى­­­رىنا تارتپاي، ءتىپتى تاپپاي قوي­ماي­دى. ونى ايتاسىز، وزگە ۇلتتىڭ وكىلى سانا­لىپ كەتكەن اتاقتىلاردىڭ ار­عى جا­عى­نا ۇڭىلگەندە، تامىرىنداعى ءبىر قا­سيەت بابالارىندا بار جاراتىلىس­پەن ۇش­تاسىپ جاتاتىنىن تاريح تارازىسى ەكشەپ، اقيقاتىن العا تارتىپ كەلەدى.

«قىزعا قىرىق ۇيدەن، قالا بەرسە قارا كۇڭنەن تىيىم» دەگەندى ەلەمەي، ونى ايتاتىن انا مەن اكە كۇنكورىستىڭ قامى­مەن كەتىپ، ءبىراز قىزدارىمىز جامان اتقا ءىلىندى. بۇل ءۇشىن ولاردان بۇرىن ءوزىمىزدى جازعىرۋىمىز كەرەك سەكىل­دى. الدىڭعى تولقىن ءوزىنىڭ ايبىنى­مەن كورىنىپ، ۇلتتىق تىيىممەن تاربيە بەرىپ، ءتارتىپتى جولعا سالا الماسا، جاس شىبىقتىڭ ءبىر جاعىنا قاراي بۇرالا ءوسۋى تابيعي قۇبىلىس دەمەسكە شاراڭ قايسى.

ءبىز كوبىندە ەركىندىكتى جەلەۋ ەتىپ، ءوزىمىز دە، ۇرپاعىمىز دا ەركەلىككە ۇرى­نىپ، تارتىپتەن اۋىتقىپ، تاربيە­دەن كوز جازىپ قالا بەرەتىنىمىز جاسى­رىن ەمەس. اركىم ءوزى بىلەدى دەگەن «قاعي­دانى» جەلبەگەي جامىلىپ، ۇل-قىزدى بەتىمەن جىبەرۋدەن تاپقان پايدامىزدان گورى، زيانىمىز كوپ. ونىڭ سالدارىنان قۇتىلا الماي الەك بولىپ جۇرگەنىمىزدى دە جوققا شىعارا المايمىز. مۇنداي جۇيەسىزدىك جۇيكەنى توزدىرارى دا ءسوزسىز.

ەگەر ۇلت تاعىلىمى ءار قازاقتىڭ بويىندا تۇرسا، تىيىمدار كوڭىلىنە ورنىقسا جات قىلىقتار تىيىلارى­نا يمانىمىز كامىل. وعان ارعى ءبۇتىن قازاقتىڭ تىرلىك-تىنىسى مىسال بولا الادى.

ءيا، زاماندى كولدەنەڭ تارتىپ، ءبىرىمىزدى ءبىرىمىزدىڭ جازعىراتىن، باسقالارعا كىنا ارتاتىن تۇستارىمىز دا جوق ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا الەمدى ۋى­سىندا ۇستاپ وتىرعان دەرت جاعاعا ۇم­تى­لىپ جاعالاسىپ جاتقان تۇستا بىزگە كىنا­لاسۋ مەن كۇنالاسۋ كۇپىرلىكتەي كورى­نەدى. ءبىر بولۋ، بەكەم بولۋ عانا سىن ساعاتتان الىپ شىعاتىنى كۇمان­سىز. بۇل سىناق الدىندا ۇزىندى-قىس­قالى بەس ساۋساق ەمەس، بىلەك، جىلى جۇرەك كەرەك بولىپ تۇر. بۇرىندا قازاق كوپ سۇم­دىقتى كورگەن. بىزگە بۇگىن ونى ايتۋ مىندەت ەمەس، ەلدىڭ بىرلىگىن كورسە­تۋ، سول ارقىلى سىننان سۇرىنبەي ءوتۋ پا­رىز­دىڭ پارىزى. بۇل كەيىنگى ۇرپاق ۇلگى ەتەر ۇمىتىلماس تىرلىك. وسىمەن تا­ريح بەتىندە، ۇرپاق ەسىندە قالۋعا بولار.

وسى جەردە قازاق تىيىمدارىن­داعى تاربيە مەن تارتىپكە شاقىرعان قاعي­دالاردى كوكەيىمىزدە جاڭعىر­تىپ، وندا كيە مەن قۇتتىڭ بارىن ۇقساق ۇتىلماس ەدىك. قاي-قايسىمىز دا: «ۇيگە وڭ اياعىڭمەن كىر، قۇت قونادى; ۇرلىق، زورلىق قىلما، قۇردىمعا كەتەسىڭ; بالانى شوشىتپا، اتقا تەرىس وتىرما; ادامعا قاراپ قولدى شوشايتۋ ادەپسىزدىك بولىپ تابىلادى; اس ءىشىپ بولعان سوڭ «تويدىم» دەمە، قاناعات دە; بوساعانى كەرمە، تابالدىرىقتى باسپا...» باسقا دا حالىقتىق قاعيداتقا دەن قويساق، ۇلتتى ۇلت ەتەتىن وزگەنىڭ وزىم­شىلدىگى، الەم-جالەمى ەمەس، ءوز قۇن­دىلىعىمىز دەسەك، قانە. تىيىمعا تىيىلعان، قۇندىلىقتى قۇنتتاعان ۇلت اداس­پايدى، جولىنان اۋىتقىمايدى.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىرقاۋ شىڭى شوقاننىڭ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار