ۋولتەر راسسەل ميد
«Wall Street Journal»
دونالد ترامپ پەن ۆلاديمير پۋتين اراسىنداعى باقتالاستىق – داۋىرىمىزدەگى باعاسى بەرىلمەگەن گەوساياسي جاڭالىق بولۋى مۇمكىن. امەريكالىق دەموكراتتاردىڭ كوبى پرەزيدەنت ترامپ ءالى كۇنگە دەيىن ءپۋتيننىڭ قولشوقپارى ەكەنىنە سەنىپ جۇرگەندە, كرەمل قىمبات ءارى تاۋەكەلگە تولى ستراتەگيا قابىلدادى. بۇل قادام اقش-تىڭ نەگىزگى ىقپالى دەپ ەسەپتەيتىن نارسەگە باعىتتالعان. كەيىنگى اپتادا كۇرەس كۇشەيە ءتۇستى. ويتكەنى رەسەي بايىرعى سەرىكتەستەرى ۆەنەسۋەلا مەن يراندى قۇرباندىققا شالىپ, ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ الەمدىك ەنەرگەتيكا نارىعىن وزگەرتىپ, ماسكەۋدىڭ ىقپالىن باسەڭدەتۋگە ارناعان قادامىنا قارسى ارەكەتكە تالپىندى.
ساۋد ارابياسى مۇناي باعاسىن ارزانداتپاۋ ماقساتىندا ورتاق كەلىسىمگە ماسكەۋدىڭ كوزىن جەتكىزۋگە تىرىسقان. كرەمل تاراپى باعانى رەتتەۋ ءۇشىن ءوندىرىستى ازايتۋ جونىندەگى ەر-ريادتىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماعاننان كەيىن, ساۋد ارابياسى مۇنايعا سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان ءوندىرىس كولەمىن ارتتىراتىنىن مالىمدەدى. ساۋد ارابياسى باعانى قۇلدىراتۋ ارقىلى وپەك ۇسىنعان كەلىسىم اياسىندا رەسەيدىڭ ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋىنان ۇمىتتەنگەن سەكىلدى.
ءپۋتيننىڭ جاۋابى ساۋد ارابياسى مەن الەمدەگى مۇناي ماگناتتارىن تاڭعالداردى. رەسەي ءوندىرىس كولەمىن كوبەيتەتىنىن مالىمدەدى. سودان بەرى مۇنايدىڭ باعاسى باررەلىنە 20 دوللارعا دەيىن ءتۇستى. رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنىڭ 40 پايىزىن مۇناي قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل – ۇلكەن قۇرباندىق.
ايتسە دە, بۇل ستراتەگيانىڭ ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا كەرى اسەرى بار. ماسكەۋدىڭ باستى سەرىكتەستەرى سانالاتىن يران مەن ۆەنەسۋەلا مۇناي ەكسپورتىنا اسا تاۋەلدى, سوندىقتان ونىڭ باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى اتالعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا اۋىر سوققى.
ەكى مەملەكەت ونسىز دا تابىسىنىڭ كۇرت ازايۋىنان زيان شەگىپ وتىر. ۆەنەسۋەلاداعى مەملەكەتتىك مۇناي كومپانيالارىنداعى جەمقورلىق پەن ءتيىمسىز باسقارۋدىڭ سالدارىنان ءوندىرىس كولەمى كەيىنگى ەكى جىلدا ءۇش ەسە ازايدى.
يران 1979 جىلعى رەۆوليۋتسياعا دەيىن كۇنىنە 5,5 ميلليون باررەل مۇناي ەكسپورتتاسا, قازىرگى تاڭدا ونىڭ كولەمى 2,3 ميلليون باررەلدەن 250 مىڭ باررەلگە دەيىن ازايدى. سوندىقتان ۆەنەسۋەلا دا, يران دا مۇنايدى قارا نارىقتا ارزان باعامەن جەڭىلدىك ارقىلى ساتۋعا ءماجبۇر.
اقش-تىڭ سانكتسياسى, كوروناۆيرۋستىڭ ەپيدەمياسى جانە ەكونوميكاسى قۇلدىراعان قيىن تۇستا ماسكەۋ يراننىڭ تۋ سىرتىنان پىشاق قاداعانداي بولدى.
نەلىكتەن كرەمل وسىنداي تاۋەكەلگە بارىپ, شىعىنعا باتىپ وتىر؟ امەريكاداعى مۇناي مەن گازدىڭ ءوندىرىسىنىڭ ارتۋى رەسەي بيلىگىنە, ءتىپتى پۋتين وكتەمدىگىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي قاتەر توندىرەدى. ترامپ ەل تىزگىنىن قولعا ۇستاعالى اقش ءوز ارتىقشىلىعىن ءتيىمدى پايدالانىپ كەلەدى. ول تاقتالى مۇنايدى جارنامالاپ قانا قويماي, گەرمانياعا تىكەلەي اپاراتىن ەكىنشى باعىت – «سولتۇستىك اعىن-2» گاز قۇبىرىنا سانكتسيا سالىپ, رەسەيدىڭ جوسپارىنا توسقاۋىل قويدى. 2019 جىلعى قاراشادان بەرى اقش سۇيىتىلعان گاز جەتكىزۋ بويىنشا ەۋروپالىق وداققا وتە كوپ ەكسپورتتاۋشى اتاسا, قىتاي مەن جاپونياعا ەكسپورت كولەمى ارتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ترامپ اكىمشىلىگى مۇناي مەن گازدى ءوندىرۋ جانە تاسىمالداۋ, سۇيىتىلعان گاز تەرمينالدارى مەن قۇبىرىن سالۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ جاتىر.
وپەك ەلدەرى جانە رەسەي-دە ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋعا قاتىستى ساۋد ارابياسىنىڭ ستراتەگياسى باعانىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتكەن. بىراق باعانىڭ جوعارىلاۋى امەريكالىق تاقتاتاس مۇنايىنىڭ ارتۋىنا اكەلدى.
پۋتين باعا ارقىلى سوعىس اشۋ امەريكالىق تاقتاتاس مۇنايى وندىرىسىنە كەرى اسەر ەتۋىنەن ۇمىتتەنەدى. ويتكەنى رەسەيدە ونى ءوندىرۋ شىعىنى الدەقايدا ارزان. تاقتاتاس نارىعى قارىزعا باتا باستادى. ەگەر كىرىس ازايا بەرسە, قازىرگى كوپتەگەن كومپانيا بانكروتقا ۇشىرايدى. ال ينۆەستورلار مۇناي سالاسىنا جولامايدى.
قازىرگى تاڭدا رەسەي باسىمدىققا يە سەكىلدى. تەحاستىڭ مۇنايشىلارى تەحاس تەمىر جولى كوميسسياسىنان ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ شەگىن بەكىتۋدى سۇراماق. ال ترامپ بۇعان دەيىنگى ارزان مۇناي تۋرالى ايتقانىن ەستەن شىعارىپ, ءپۋتيندى مۇناي نارىعىن رەتكە كەلتىرۋگە شاقىردى.
ەندىگى ماسەلە مىنادا: امەريكا ماڭىزدى وتاندىق ونەركاسىپتى شەتەلدىك دەرجاۆادان قورعاۋ ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك؟ ترامپ ءپۋتيننىڭ قولشوقپارى دەپ ويلايتىن دەموكراتتاردىڭ جاۋابى انىق. ەگەر ماسكەۋ اقش-تىڭ تاقتاتاس مۇنايى يندۋسترياسىن قيراتسا, امەريكاعا دا, الەمگە دە قىزمەت ەتەدى. ترامپ اكىمشىلىگى ۇسىنعان اقش-تاعى مۇناي ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 77 ميلليون باررەل مۇنايدى قۇنى 3 ميلليارد دوللار بولاتىن ستراتەگيالىق مۇناي رەزەرۆىنە جىبەرۋ باستاماسى ەكونوميكانى جانداندىرۋ ءۇشىن بولىنگەن 2 تريلليون دوللارلىق جوباعا ەنگەن جوق. ويتكەنى دەموكراتتار مۇنى الپاۋىت مۇناي كومپانيالارىنا كومەك دەپ ەسەپتەدى.
بۇل ماسەلە ءالى بار. تاقتاتاس مۇنايىنا قارسىلار اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ورنى تۋرالى مۇقيات ويلانۋى قاجەت. تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ كەزىندە كەزدەسەتىن كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە باسقا دا ەكولوگياعا قاتىستى ماسەلەلەرگە الاڭداۋ ماڭىزدى, بىراق امەريكالىق ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ گەوساياسي ماڭىزىن دا ۇمىتپاعان ءجون. بىزگە يران, رەسەي جانە ساۋد ارابياسى نارىققا اسەر ەتىپ, ءوز ىڭعايىنا بۇرىپ, جاھاندىق احۋالدى قالىپتاستىرۋدا مۇناي بايلىعىن قولداناتىن الەم كەرەك پە؟ مۇددەسى ءبىزدىڭ مۇددەمىزگە قارسى كەلەتىن تاياۋ شىعىستاعى مۇناي وندىرۋشىلەرىنە ءاردايىم بايلانىستى بولىپ قالعىمىز كەلە مە؟
ەگەر دەموكراتيالىق پارتيانىڭ تاقتاتاس مۇنايى جونىندەگى ۇستانىمى د.ترامپپەن كۇرەستە پۋتينگە زور مۇمكىندىك بەرسە, قىزىق سوندا بولار ەدى.
اۋدارعان
اباي اسانكەلدى ۇلى
