ەكونوميكا • 03 ءساۋىر، 2020

ديقان ديزەلدى تومەن باعاعا الادى

14 رەتكورسەتىلدى

ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعدايعا جانە مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالارىنا بايلانىستى مالىمدەمە جاساعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە قازىرگى تاڭدا كەزەك كۇتتىرمەيتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى – كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن جۇرگىزۋ ماسەلەسىنە دە باسا نازار اۋداردى. مۇنىڭ دا ءجونى بار. ويتكەنى بۇل ناۋقان بۇرىندارى ءوزىنىڭ قالىپتاسقان ءتارتىبى بويىنشا جايباراقات جاعدايدا جۇرگىزىلەتىن.

جىلما جىل ۇكىمەت الدىن الا كوكتەمگى ەگىستى جۇرگىزۋگە قاجەتتى جانار-جاعارمايدى الدىن الا ءبولىپ، وسى ءىستى جۇزەگە اسىرۋدى اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى مەن ءتيىستى وپەراتورلارعا تاپسىراتىن. كوكتەمگى ەگىسكە قاتىساتىن تەح­نيكالاردىڭ سانى مەن دايىن­دىق دەڭگەيى انىقتالاتىن. مەزگىل تاياپ كەلگەندە ۇكىمەت ءوزىنىڭ ءبىر وتىرىسىن وسى ىستەردىڭ بارىسىنا ارناپ، دايىندىق ماسەلەسىن تاعى ءبىر پىسىقتاپ وتەتىن.

ال وسى تارتىپپەن سالىس­تىر­عاندا بيىلعى ازىرلىكتىڭ توتەنشە سيپاتى باسىم بولىپ وتىر. ويت­كەنى الەمدى كەڭىنەن شارپىعان كورو­ناۆيرۋس دەرتى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە جەتتى. وسىعان وراي وڭىرلەردىڭ ءبىر بىرىمەن قاتىناسىنا شەكتەۋ جا­سالدى. ەكونوميكانىڭ ءجۇرىسى باياۋلادى. «جىعىلعانعا جۇدى­رىق» دەگەندەي، قازاقستان ەكونو­ميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولىپ ەسەپ­تەلەتىن مۇناي سەكتورىندا الەم بو­يىنشا ابىگەر ورناپ، ودان تۇسەتىن ءتۇسىم كۇرت قۇلدىرادى.

سون­دىقتان بۇل جاعدايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مۇناي سەكتورى اراسىنداعى كوكتەمگى ەگىس كەزىندەگى ءداستۇرلى قارىم-قاتى­ناسقا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن ەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ دەر كەزىن­دە جاسالعان مالىمدەمەسى مىنە، وسى قيىن­­دىق­تىڭ دا الدىن الىپ، بۇل جولى دا ءتار­تىپ­تىڭ بۇلجىمايتىنىن، كەرى­سىنشە كوكتەمگى ەگىس كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولداۋ شارا­لارىنىڭ نىعايا تۇسەتىنىن ءبىلدىردى. ءوز مالىمدەمەسىندە پرەزيدەنت ەگىس ناۋقانىن ۋاقتىلى وتكىزۋ اسا ما­ڭىزدى ەكەنىن، وعان بيۋدجەتتەن 70 ميلليارد تەڭگە بولىنگەنىن جەت­كىزدى. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسيا­سى» اق ارقىلى بەرىلەتىن قارجىنىڭ ۇستەمەاقىسى 5 پايىزدان اسپايدى. وسى ماقساتقا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى ارقىلى قوسىمشا 100 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار ۇكىمەتكە جانارمايدىڭ نارىقتىق باعاسىن 15 پايىزعا ارزانداتىپ، 165 تەڭ­گەگە دەيىن تومەندەتۋ مىن­دەتى جۇك­تەلدى. وسىنى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 390 مىڭ توننا جانارماي جەڭىل­دىكپەن سا­تىلاتىن بولادى.

كوكتەمگى ەگىس كەزىندە اۋىل شارۋا­شىلى­عى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر ءاشتو ءۇشىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان ديزەل وتىنىن تيەپ-جونەلتۋ ءبىرىنشى كەزەك­تە تۇرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وسى رەتتە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اراسىن­داعى الدىن الا كەلىسىم بويىنشا ديزەل وتىنىن تيەپ-جونەلتۋ تاۋلىك سايىن باقىلانىپ، وعان مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى.

ءاشتو ءۇشىن ديزەل وتىنىنىڭ باعا­سىنا كەلەتىن بولساق، جۇرگىزىلەتىن ەگىن جۇمىستارى ءۇشىن ديزەل وتىنىنا باعا ۇسىنىلاتىن، وسىنىڭ الدىندا تونناسىنا 194 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان ەدى. جەتكىزۋ مەن ساقتاۋدى ەسەپكە العاندا ءاشتو ءۇشىن بول­جامدى باعا ليترىنە شامامەن 180 تەڭ­گەنى قۇراۋى ءتيىس، ول جانار-جاعارماي ستان­س­الا­رىن­داعى باعالاردان 13 تەڭگەگە ارزان.

«ەنەرگيا كوزدەرىنە الەمدىك باعا بەلگىلەنىمدەرىنىڭ تومەندەۋى اياسىندا كوكتەمگى ەگىن جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ديزەل وتىنىنىڭ باعاسى تونناسىنا 194 مىڭ تەڭگەدەن تونناسىنا 184 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تومەندەتىلدى. جەتكىزۋ مەن ساقتاۋدى ەسەپكە الا وتىرىپ، ءاشتو ءۇشىن بولجامدى باعا ليترىنە شامامەن 172 تەڭگەنى قۇراۋى ءتيىس، ياعني بۇل جانار-جاعارماي ستانسالارىنىڭ باعالارىنان 21 تەڭگەگە ارزان. بۇل باعا ناۋرىز ايىنا عانا ۇسىنىلدى، كەيىننەن ءاشتو ءۇشىن ديزەل وتىننىڭ باعاسى سول كەزەڭدە نارىقتا قالىپتاسقان كونيۋنكتۋرانى ەسكەرە وتىرىپ ەسەپتەلەتىن بولادى» دەگەن-ءدى  ەنەرگەتيكا ءمينيسترى نۇرلان نوعاەۆ وسىنىڭ الدىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىنداعى سوزىندە.

ەندى مەملەكەت باسشىسى ءوز مالىمدەمە­سىندە ۇكىمەتكە جانارماي­دىڭ نارىقتىق باعاسىن 15 پايىزعا ارزانداتىپ، 165 تەڭگەگە دەيىن تومەندەتۋ مىندەتىن جۇكتەپ وتىر. ارينە بۇل كوكتەمگى ەگىسكە قاتىساتىن ديقان قاۋىمى ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش جانە قالىپ­تاسقان جاعدايعا بايلانىستى قوسىم­شا قولداۋ شاراسىنىڭ ىسكە قوسى­لا­تىنىن بىلدىرەدى.

«قولايسىز اۋا رايى جاعداي­لارىن ەسكەرە وتىرىپ، ءبىزدىڭ قوسىمشا 10 مىڭ توننا ديزەل وتىنىن ءبولۋ تۋرالى ءوتى­نى­شىمىزدى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قول­دادى، بۇل بارلىق وڭىرلەردىڭ ديزەل وتىنىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىق كولەمدە وتەۋگە مۇمكىندىك بەردى. قازىر­گى ۋاقىتتا وڭىرلەردىڭ وپەراتورلارى شارت جاساسۋ جانە ناۋرىز ايىنا بولىن­گەن ديزەل وتىنى ءۇشىن تولەم جاساۋ راسىم­دەرىن جۇرگىزۋدە»، دەيدى اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرىن قولداۋ جونىندەگى ءىس-شارا­­لاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن رەسپۋبلي­كا­لىق بيۋدجەتتەن 70 ملرد تەڭگە بيۋد­جەت­تىك كرەديت ءبولىندى، بۇل ادەت­تەگىدەن 10 ملرد تەڭگەگە كوپ. تۇپ­كىلىكتى قارىز الۋشىلار ءۇشىن جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 5%-دان اسپايدى.

قازىرگىدەي جاعدايدا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسىنا وراي جەڭىل­­دىكتى بيۋدجەتتىك كرەديتتىڭ جىل­داعىعا قاراعاندا 10 ملرد تەڭگەگە ارتىق ءبولىنۋى دە وسىناۋ قىسىلتاياڭ شاق­تا ديقان قاۋىمى ءۇشىن مەملەكەتتىك قول­داۋ­دىڭ كۇشەيگەندىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى مالىم­دەمەسىندە تاپسىرعانىنداي، اگروونەر­كاسىپتىك كەشەن سۋبەكتى­لەرىنە كرەديت بەرۋدى ەكىنشى دەڭگەي­دەگى بانك­تەردىڭ كەپىلدىگىمەن تىكەلەي «اگرار­لىق نەسيە كورپوراتسيا­سى» اق ارقىلى جۇرگىزۋ جوسپارلانۋدا. كرەديت بەرۋدى ودان ءارى اگروونەر­كاسىپتىك كەشەن سۋبەك­تىلەرىن قار­جىلاندىرۋ ءۇشىن وڭىرلىك ينۆەستي­تسيالىق ورتالىقتاردىڭ كەپىلدىگىمەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر­دى، كرەديت­تىك سەرىك­تەستىكتەردى، وڭىرلىك ينۆەستي­تسيا­لىق ورتالىقتاردى جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىن قورلاندىرۋ ارقىلى دا جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

3 ملن گەكتار ەگىس الاڭىن قارجى­لاندىرۋمەن قامتۋ، 2 400 اۋىل شارۋا­شى­لىعى تاۋارىن وندىرۋشىگە كرەديت بەرۋ جوسپارلانۋدا.

«قازىرگى ۋاقىتتا 60 ملرد تەڭگەگە جۋىق سوماعا 1،6 مىڭنان استام ءوتىنىم قابىلداندى. جالپى دايىندىق جوسپارلى رەجىمدە جۇرگىزىلۋدە جانە كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جاپپاي جۇرگىزۋ كەزىندەگى بارلىق باعىتتار بو­يىنشا دايىندىق 100%-دى قۇرايتىن بولادى»، دەيدى ساپارحان وماروۆ.

اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اتاپ وتكەندەي، 2020 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن 22،5 ملن گەكتار القاپقا ەگۋ جوسپارلانۋدا، بۇل 2019 جىلعى دەڭگەيدەن 238 مىڭ گەكتارعا كوپ. بۇل رەتتە ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار القابى 15،2 ملن گەك­تاردى، ونىڭ ىشىندە بيداي القابى 11،4 ملن گەكتاردى قۇرايدى.

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ما­لارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ەگىس الاڭدارىن ءارتاراپتاندىرۋ مەن رەنتابەلدىلىگى جوعارى داقىلدار ون­دىرۋگە كوشۋ جۇمىس­تارى جالعاسۋدا. ما­سەلەن، مايلى داقىل­داردىڭ بولجامدى ال­قابى 3 ملن گەكتاردى قۇرايدى، بۇل وتك­ەن جىلعىدان 122 مىڭ گەكتارعا كوپ. كوك­ونىس-باقشا داقىلدارى مەن كارتوپ القابى 19،3 مىڭ گەكتارعا، ازىق­تىق دا­قىلدار القابى 309 مىڭ گەكتار­عا ۇل­عايادى. تەحنيكالىق داقىلدار (قانت قى­زىل­­شا­سى، ماقتا، تەمەكى) القابى 132 مىڭ گەك­تاردى (18،6 مىڭ گەكتارعا كەم) قۇ­­­راي­­دى»، دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­نيسترى ساپارحان وماروۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار