ەكونوميكا • 01 ءساۋىر، 2020

مۇناي داعدارىسى: ەكونوميكاداعى پاندەميالىق داۋىل

124 رەتكورسەتىلدى

Əلەمدى كوروناۆيرۋس جاۋلاعانى از بولعانداي، مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولعانى راس. بۇل əسىرەسە ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تəۋەلدى ەلدەردە انىق بايقالدى. وكىنىشتىسى سول، بۇل تىزىمدە قازاقستاندا بار. رەسەي مەن ساۋد ارابيا اراسىنداعى مۇناي تەكە تىرەسىنىڭ سالقىنى قارا التىندى ەكسپورتتايتىن مەملەكەتتەرگە دە ءتيىپ جاتىر. نارىقتاعى تەكتونيكالىق وزگەرىستەر ءتول ۆاليۋتامىزدىڭ əلسىرەۋىنە الىپ كەلدى. قۇبىلمالى جاعدايدا ۇلتتىق بانككە بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋدەن باسقا امال قالمادى. پاندەميالىق داۋىلدىڭ سالدارىنان دۇنيە ءجۇزى اۆرالدى رەجىمگە كوشتى.

ساۋديالىقتار مەن رەسەيلىكتەر ىمىراعا كەلە مە؟

1-ءشى سəۋىردەگى جاعدايعا سəيكەس، ەتالوندى شيكىزات ماركىلەرى تومەنگە قۇلديلاۋىن جالعاستىرۋدا. دəلىرەك ايتساق، ICE Futures لوندون بيرجاسىندا Brent مۇنايى فيۋچەرسى باررەلىنە 22،70 دوللاردى قۇرادى. بۇل الدىڭعى سەسسياداعى باعامەن سالىستىرعاندا 0،6 (0،26%) دوللارعا از. وسىعان دەيىن ونىڭ قۇنى 4%-عا جوعارىلاعان ەدى. دەگەنمەن نيۋ-يورك ساۋدا بيرجاسىندا (NYMEX) WTI مۇنايى 0،51 دوللارعا قىمباتتاپ، باررەلى 20،60 دوللارعا ساۋدالانۋدا.

Bloomberg اگەنتتىگى ساۋد ارابيا نارىقتاعى شىتىرمان ويىنىن قويماسا، پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەر ۇلكەن داعدارىسقا ۇشىراۋ مۇمكىن دەپ جازادى. ساراپشى دەۆيد فيكلينگتىڭ ايتۋىنشا، قارا التىننىڭ باررەلى 20 دوللارمەن ساۋدالانۋى جالعاسسا، 2027 جىلعا قاراي ساۋديالىقتار بارلىق تابىسىنان قاعىلادى. ول مۇناي نارىعىنداعى ساۋدا سوعىسى ونسىزدا ەكونوميكاسى تۇراقسىز پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەردى توقىراۋعا جاقىنداتا تۇسەتىنىن ايتادى. نەگە دەسەڭىز، ساۋد ارابيانىڭ حالىقارلىق قورلارىنداعى تابىسى تاۋسىلۋعا جاقىن. مۇنداي بولجامعا Bloomberg ساراپشىسى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ 2019 جىلداعى مəلىمەتتەرىن زەرتتەگەن سوڭ كەلگەن. سونداي-اق ونىڭ پىكىرىنشە، ەگەر دە مۇناي باعاسى باررەلىنە 50-55 دوللار ايماعىندا ساقتالسا دا، 2024 جىلى قورداعى اقشانىڭ ازايۋى يمپورت شىعىسىنىڭ بەسايلىق كورسەتكىشىنە تەڭ بولادى.

Əلەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى وپەك-كە (مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتەرىنىڭ ۇيىمى) مۇشە ەلدەرىنىڭ ءوزارا كەلىسپەۋشىلىگىنەن ورىن العان-دى. اتاپ ايتقاندا، وپەك+ كەلىسىمىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارى رەسەي فەدەراتسياسى جəنە ساۋد ارابيا مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋعا بايلانىستى ورتاق شەشىمگە كەلە الماي، اقىرى نارىقتا كومىرسۋتەكتى شيكىزاتىنىڭ ءپروفيتسيتى بايقالدى.
ەكونوميكالىق كوللاپسقا جاۋاپتى قوس تاراپ، ءبىر-ءبىرىن ايىپتاۋدا. رەسەيدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ميحايل ميشۋستين، رەسەي وپەك+ كەلىسىمىنىڭ تالاپتارىن بۇزباق تۇگىلى، ودان شىعۋعا مۇددەلى بولماعان العا تارتتى. رەسەيلىك ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سوزىنشە، رەسمي مəسكەۋ كەلىسىمدى ەكىنشى توقساننىڭ سوڭىنا دەيىن نەمەسە جىل اياعىنا دەيىن سوزۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن. وسى ورايدا ءسəۋىردىڭ 1-نەن باستاپ مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەر ءۇشىن شيكىزات ءوندىرىسىن قىسقارتۋعا بايلانىستى مىندەتتەمە توقتاتىلاتىنىن ايتا كەتەيىك. وسى وزگەرىستەر ناۋرىز ايىندا مۇناي باعاسىنىڭ 30%-عا تومەندەۋىنە əكەلىپ سوقتى.

State Oil Marketing Organization (SOMO) يراكتىڭ مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسى سəۋىردە مۇناي ەكسپورتىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىرعانىن مəلىمدەدى. ارتىنشا وپەك-ءتىڭ تاعى ءبىر الىبى كۋۆەيت ازياداعى تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن مۇناي باررەلىن 6 دوللارعا دەيىن ازايتتى. ADNOC بىرىككەن اراب əمىرلەكتەرىنىڭ مۇناي كومپانياسى دا شيكىزات ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن تəۋلىگىنە 1 ملن باررەلگە دەيىن ارتتىرماق نيەتتە. بۇعان دەيىن The Wall Street Journal باسىلىمى ساۋديالىق بيلىكتىڭ وكىلىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ، باعانى تومەندەتۋگە باستى ماقسات - "نارىقتاعى رەسەيلىكتەردىڭ əلەۋەتىن əلسىرەتۋ" دەپ جازعان بولاتىن. الايدا رەسمي ەر-رياد رەسەيلىكتەردى نارىقتاعى باستى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە سانايدى. Saudi Aramco كومپانياسىنىڭ باسشىسى امين ناسەر مۇناي ءوندىرۋدىڭ ديناميكاسىن تəۋلىگىنە 25%-عا، 12،3 ملن باررەلگە دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاۋدا.

قازاقستاننىڭ جاھاندىق داۋىلعا قارسى امالى

بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلگەن قازاقستان دا، جاھان ەلدەرىنەن قالىسپاي شۇعىل əرەكەتتەردى قولعا الدى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعداي مەن مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالارىنا توقتالا كەتەيىك. مەملەكەت باسشىسى وسىنىڭ الدىندا دا داعدارىسقا قارسى العاشقى شارالار توپتاماسىن جاريالاعان ەدى. دەسە دە احۋالدىڭ كۇرت وزگەرگەنى ەسكەرىلىپ، ازاماتتارعا جانە بيزنەسكە ودان ءارى قولداۋ كورسەتۋ جونىندە بىرقاتار شەشىم قابىلداندى. ناقتى ايتقاندا، ينفلياتسيانىڭ ارتۋىنا بايلانىستى زەينەتاقى، مەملەكەتتىك جاردەماقى جانە اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك مول­شەرىن جىلدىق ولشەممەن العاندا 10 پايىزعا يندەكساتسيالاۋ تاپسىرىلدى. وسىعان وراي ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن 200 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجاتتى ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ەكىنشىدەن، تابىسىنان ايىرىلعان ازا­ماتتارعا ەڭ تومەنگى جالاقى مول­شەرىندە قولداۋ كورسەتىلەدى. بۇل كومەكتى الاتىن ازا­مات­تاردىڭ ساناتى دا كەڭەيتىلمەك. 42 مىڭ كولەمىندەگى قاراجات تۇراقتى جۇ­مىس ىستەپ، جالاقى العاندارمەن قاتار ءوزىن ءوزى جۇ­مىسپەن قامتىعان جانە رەسمي تىركەل­مەي ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتارعا دا بەرىلۋ ءتيىس. توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەندىكتەن، وتاندىق كəسىپكەرلەردىڭ جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاتىلعانى بەلگىلى. سول سەبەپتى ىسكەرلىك ورتا قوسىمشا قولداۋعا مۇقتاج. Əسىرەسە بۇل جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ مەن جالاقىنى تولەۋدە اسا ما­ڭىزدى. سوندىقتان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى 6 ايعا (بيىل­عى 1 ساۋىردەن 1 قازانعا دەيىن) ەڭ­بەكاقى تولەۋ قورىنان ۇستالاتىن سالىقتان جانە باسقا دا تولەمدەر­دەن بوساتىلادى. مۇنداي مۇمكىندىك قوعامدىق تاماقتانۋ، ساۋ­دا، كولىك قىزمەتى، كونسۋل­تا­تسيا­لىق قىزمەت، ءىت، قوناقۇي، تۋريزم جانە باسقا دا كəسىپ يەلەرىنە بەرىلىپ وتىر. ولاردىڭ ناقتى ءتىزىمىن توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا بەكىتىپ، قاجەت جاعدايدا تولىقتىرىپ وتىرادى.

«پرەزيدەنتتىڭ مəلىمدەمەسى كəسىپكەرلەرگە ءۇمىت ۇيالاتتى. ويتكەنى، كارانتيننىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ بيزنەس شىعىنعا ۇشىرادى. 6 ايعا سالىقتىق جۇكتەمەدەن بوساتىلۋ بۇل ءسوزسىز əجەپتəۋىر قولداۋ. سەبەبى ءبىزدىڭ كəسىپورىن حالىق كوپ تۇتىناتىن ونىمدەردى شىعارادى. قىزمەتكەرلەرىمىزدى جالاقىسى ساقتالمايتىن دەمالىسقا جىبەرۋگە ءمəجبۇر بولدىق»، - دەدى قاراعاندىلىق كəسىپكەر گالينا پارشينا.

سول سەكىلدى ۇكىمەت ماڭىزدى يمپورت تاۋار­لارىنا سالىناتىن باج سالىعىن الىپ تاستاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى ەلدەرىمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە. پرەزيدەنت ق. توقاەۆ جەكە قورعانىس قۇرالدارى، وندىرىسكە قاجەتتى شيكىزات، ۆاكتسينالار مەن دياگنوستيكاعا ارنالعان قۇرال-جابدىقتار جونىندە ءتيىستى شەشىم قابىلدانعانىن، سونداي-اق قازاقستاندا جەتكىلىكسىز ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا سالىناتىن يمپورتتىق باج سالىعىن تومەندەتۋ بويىنشا شارۋالار دا جال­عاسىپ جاتقانىن جەتكىزدى.

«مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان قولداۋ پاكەتى əسىرەسە شاعىن كəسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر ءۇشىن ماڭىزدى. دەسەك تە قولداۋعا مۇقتاج كəسىپورىندار ەلىمىزدە از ەمەس. ولاردىڭ قوردالانعان مəسەلەلەرىن جۇيەلەپ، ءتيىمدى شەشىم əزىرلەۋگە «اتامەكەن» ۇلتتىق كəسىپكەرلەر پالاتاسى كومەكتەسۋگە دايىن. ەكونوميستەردى، زاڭگەرلەردى، بيزنەس وكىلدەرىن وسى جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن ۇسىنىستارىن تىڭداۋعا ءəزىرمىز. سەبەبى قازىر ءىرى بيزنەستىڭ دە شاتقاياقتاپ تۇرعانى ءمəلىم. ونىڭ ىشىندە وڭدەۋشى ونەركəسىپ سەكتورىن اتاۋعا بولادى. قازىر ەلىمىزدە ورتا جəنە ءىرى بيزنەستە 3 ميلليونداي وتانداسىمىز ەڭبەك ەتەدى. سوندىقتان بۇل مəسەلەگە ءجىتى كوڭىل ءبولۋ قاجەت»، - دەدى «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس ورداباەۆ.

جەرگىلىكتى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن əكىمدىكتەر جانە ۇكىمەت («مەم­­­لەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك كورپو­را­­تسياسى» ارقىلى) وتاندىق اگرو جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىن­دارىنان كەمىندە 6 اي بۇرىن ءونىم­دى ساتىپ الۋدىڭ كەپىلدى جۇيەسىن جولعا قويۋعا ءتيىس دەگەن تاپسىرمانى جۇكتەدى پرەزيدەنت. دەمەك، «الدىن الا ساتىپ الۋ» نەمەسە «الىنعان ءونىم بويىن­شا ساتىپ الۋ» تەتىگى ەنگىزىلەتىنىن اڭعارتسا كەرەك. Əيتسە دە بيزنەس وكىلدەرى ءون­دىرىس كولەمىن قامتاماسىز ەتۋ، تۇراقتى باعانى ۇستاپ تۇرۋ، جۇ­مىسپەن قامتۋ جانە وزىنە جۇك­تەلگەن باسقا دا مىندەتتەردى جا­ۋاپ­كەرشىلىكپەن ورىنداۋعا ءتيىس دەپ ناقتىلادى ق. توقاەۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار