كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جالپى, ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم كەرەك ادامدى وركەنيەت الەمىنە شىعارۋ تاكتيكاسىن ءالى مەڭگەرمەگەن سەكىلدى كورىنەدى. شىندىعىندا ونىڭ شىعارماشىلىق ءومىرى ءوز ىشىمىزدەن گورى, سىرتتا باعالانۋعا ابدەن لايىق ەدى. بۇل تۇرعىدان «قىلمىستى» كوركەم شىعارما دەپ قانا بىرجاقتى قابىلداۋ قاتە بولاتىن شىعار. جازۋشىنىڭ ءوزى دە ساياساتتىڭ تالكەگىنە تۇسكەن ادام, «قىلمىس» تا ساياسي تاقىرىپتا جازىلعان رومان. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەمەسەڭىز, التى توم تۇگەل ادامزاتقا امانات دۇنيە. بىراق ءبىزدىڭ بۇيرەگىمىز بۇراتىنى – ءبارىبىر دە ءوزىمىز ءۇشىن اڭىزدىق سيپاتقا يە ءبىرىنشى توم دەر ەدىك.
قىتايدا بۇل رومانعا ءبارىبىر تەرىس قارايدى, ءتىپتى اتارعا وعى جوق دەسە دە بولادى. كىتابىن ورتەپ جىبەرۋ قولدارىنان كەلمەدى, اۆتورىن ءولتىرىپ تاستايىن دەسە, وڭاي-وسپاق ادام ەمەس, ءتىپتى قىتاي تۇرمەسىندە دە قانشا ازاپتاسا دا ونداي تاعىلىققا بارا قويمايدى. كىتابى قولدان شىعىپ كەتكەنمەن, اۆتورىن قارماپ قالعانى سودان.
قىتاي قوعامىن ىشتەن ىرەپ سويعان ساياسي پامفلەتتىك روماندى ولار وزدەرى باسىنا كوتەرمەيدى عوي ەندى. كۇندە تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى جاقتارى سەمبەي وزدەرىن وزدەرى اشكەرەلەگەن مىنا كورىنىسكە قاراڭىز. بىرەۋ قورقىپ, ۇركىپ قاشقاقتاسا, ەندى بىرەۋ «مەن ايتايىنشى» دەپ ۇمتىلادى. ءسوز تيگەندەرى ورتاعا شىعىپ الىپ, سايراي جونەلەدى. تاپقان-تاپپاعان قىلمىستارىن اقتارىپ سالعاندار دا بار. كەيبىرەۋلەر قىلمىسىمدى تولىقتىرامىن دەپ, ويدان-قىردان قوسىپ تا جىبەرەدى. ارتىنان بىرەۋلەرى قول-اياقتارى كىسەندەلىپ, بەلگىسىز جاققا اكەتىلىپ بارا جاتادى.
تاريح ساحناسىنداعى تراگيكومەديا دەپ اتاۋعا بولار. جازۋشى وسى ناۋقاندى ءوز ومىرىمەن, ءوز اۋلەتىنىڭ تاعدىرىمەن شەبەر ۇشتاستىرىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوزى مەن اينالاسى تاپ كەلگەن قوعامدى اباقتىعا تەڭەيدى. روماننىڭ مۇنداي يدەياسىن كەشىرۋ, ونى جازعان ادامنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتۋ, باسىنا بوستاندىق بەرۋ ارقىلى الەمگە ايگىلەۋ كورشى قىتاي ەلىنىڭ ساياساتىنا مۇلدەم قايشى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بىراق بىزگە كەرەگى ول ەمەس, بىزگە قازاقتى باي-باعلانىمەن بىرگە باق-داۋلەتىنەن دە ايىرعان قازان توڭكەرىسىنىڭ كەسىر-كەساپاتىن, حالىق قىناداي قىرىلعان وتىز ەكىنشى جىلعى اقىرزاماندىق اشتىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىن, سونىڭ كەسىرىنەن ارعى بەتكە اۋعان ەلدىڭ تالايلى تاعدىرىن ىشتەن ءبىلىپ, اڭىزداي ەتىپ سۋرەتتەپ جازعان ءبىرىنشى توم, ياعني باس-اياعى ءبۇتىن ءبىرىنشى كىتاپ كەرەك.
كەيبىرەۋلەردىڭ ويىنشا, ءبىزدىڭ جارىق دۇنيەگە كەلۋىمىز, امان-ەسەن جەر باسىپ ءجۇرۋىمىز, ۇلت رەتىندە جويىلماي كەلە جاتقانىمىز, سوعان ساي ءوزىمىزدىڭ تالاپتارىمىزدى قويۋىمىز دا ءبارى-ءبارى قىلمىس كورىنەدى. ولاردىڭ وتارشىلدىق ءھام شوۆينيستىك پيعىلدارى قىلمىس ەمەس تە, ءبىزدىڭ ءوز ورنىمىزدى الۋعا ۇمتىلعان ۇلتشىلدىق ارەكەتتەرىمىز تۇگەل قىلمىسقا سانالادى ەكەن. بۇل وتكەن كۇنگە عانا, وندا دا ءسوز بولىپ وتىرعان شەكارانىڭ ارعى بەتىنە عانا ءتان نارسە مە؟! مىنە, قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ «قىلمىس» رومانىنىڭ قاۋىپتىلىگى قايدا جاتىر؟!
وسىنداي پۇشايمان حالگە تۇسكەن باس كەيىپكەر بيعابىل تەرگەۋشىگە: «قىلمىسكەر اكەم كوزىن اشقاننان باستاپ وتكىزگەن قىلمىسىن, ءوز كوزىمدى اشقاننان بەرگى قىلمىسىمدى ءبىرىن قالدىرماي كوز الدىڭىزدان كينوكارتيناداي ءتىزىپ وتكىزەيىن!» دەۋگە ءماجبۇر بولادى. «كوپ قىلمىسىمدى ءتىزىپ جازۋ ءۇشىن كوپ قاعاز كەرەك. تۇندە جازۋ ءۇشىن شىراق كەرەك, شىراق», دەپ شىر-شىر ەتەدى. ءار تاراۋدى «قۇدىرەتى كۇشتى تەرگەۋشىم» دەپ باستاپ, وعان اتا-باباسىنان بەرگى وتكەن ومىرلەرى مەن جاساعان قىلمىستارىن تامسىلدەپ بايانداپ الا جونەلەدى. ونىڭ وسىنىڭ ءبارىن تەرەڭ زىنداندا اسپانعا قاراپ جاتىپ جالبارىنا ايتۋىندا دا ۇلكەن ءمان بار. «قۇدىرەتى كۇشتى تەرگەۋشىم» دەگەنى سول اسپانداعى قۇداي, قۇداي بولماعاندا باسقا كىم؟!
ءبىر اۋلەتتەن تاراعان اعايىندار اراسىندا بىرەۋ ەرتە قايتىس بولىپتى. سونى پايدالانىپ, باسقالارى ونىڭ وتباسىنا الىمجەتتىك جاساي باستاپتى. ءسويتىپ جۇرگەندە جالعىز پانا مەيىز انا دا قۇدىققا قۇلاپ ءولىپ, ء«ۇش بالا ءۇش جەردە جىلاپ قالىپتى». سوندا «قورعانسىز قالعان ءۇش جەتىمدى قولدارىنان جەتەلەپ, ءۇش اكەسى ءۇش ۇيگە اكەتىپتى». جاقىن جەردەن ۇل ەمەس, قۇل تابىلعانىنا قۋانىپ, ەسىكتەرىندە جالشى عىپ ۇستاعىسى كەلىپتى. «باستارى بىرىگىپ كەتەدى» دەپ, ۇشەۋىن ءبىر-بىرىنە كورسەتپەيدى ەكەن. تۋعان باۋىرلارىن ۇرلانىپ بارىپ كورەم دەپ, تالاي تاياق جەگەن كەزدەرى دە بولىپتى.
ءبىزدىڭ باس كەيىپكەرىمىز بيعابىلدىڭ اكەسى جاپپار سول ءۇش جەتىمنىڭ ۇلكەنى ەكەن. زورلىقشىل اعايىن ونى وزدەرى اياقتاندىرىپ, كەلىندەرىن دە كۇڭشە جۇمساپ قىزىعىن كورىپتى. جاپپاردىڭ ءىنىسى ايساپانى دا ون ەكى جاسىندا ەشكىم بەتتەي الماي جۇرگەن ءبىر كوكدولى بويجەتكەننىڭ قولىنا بايلاپ بەرىپتى. سونداعى كىشى اكەنىڭ: «بۇل كەلىن قايراتتى كۇڭ بولا قالماي ما؟» دەپ قۋانعانىنىڭ ءوزى ءبىر جورا اڭگىمە. ال ونداي زورلىققا كونگىسى كەلمەگەن تاعى ءبىر ءىنىسى نۇرساپانى «اق باتانى بۇزدى» دەپ رۋ اقساقالدارىنىڭ ۇكىمىنە جۇگىندىرەدى. ولار وندىردەي بوزبالاعا قىرىق قامشى دۇرە سوقتىرىپ, ۇستىنە قۇدىقتان الىنعان قىرىق شەلەك تاستاي سۋىق سۋ قۇيدىرىپ جازالايدى.
ارقاسى «قاسقىردان قالعان جەمتىكتەي الجا-الجا» بولعان نۇرساپا سودان وڭالماي-اق كەتىپتى. الدىمەن نۇرساپا, ارتىنان ايساپا جۇقپالى دەرتكە شالدىعىپ, اعايىننىڭ زورلىعى مەن قورلىعىنان و دۇنيەگە جونەلىپ قانا قۇتىلىپ تىنىپتى. جازۋشى الگى وبا ىندەتىنىڭ «باقاداي شاقىرعان ءبىر ۇلكەن اۋىلدان تاڭداپ اكەتكەنى ءبىر جەسىر جالشى مەن جاپپاردىڭ وسى ەكى ءىنىسى عانا» دەۋىندە دە ءبىراز استار جاتسا كەرەك. ادىلەت دەگەن كەيدە ادام تۇگىلى, قۇدايدا دا جوق!
وسى ارادا روماندى وقىعان ادام ول جەردەن ەرىكسىزدەن-ەرىكسىز اۆتوردىڭ ءوزىن ىزدەۋى زاڭدىلىق ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. سەبەبى بۇل روماننىڭ تابيعاتى عۇمىرباياندىق شىعارماعا دا كەلەدى. ارينە, كەيىپكەرلەرى روماننىڭ كوركەمدىك قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ومىردەگى كورگەن-بىلگەن, كوكەيگە تۇيگەن وبرازداردان قۇراستىرىلعانى انىق. بىراق شىعارما جەلىسىندەگى وقيعالار مەن تاريح جىلناماسى ءبىر-بىرىمەن قولمەن قويعانداي سايكەس كەلەدى. جازۋشىنىڭ ءوز ءومىر كەزەڭدەرى دە ونىڭ بۇل وقيعالاردىڭ ءبارىن بىردەي باستان كەشپەسە دە, تىكەلەي قاتىسى بولعانىن دالمە-ءدال كورسەتەدى.
سونىمەن مىنەزى قىرسىق, ىستەگەن ءىسى قىڭىر جاپپار ءبىر كىندىكتەن جالعىز قالادى. ءبىزدىڭ باس كەيىپكەرىمىز بيعابىلدىڭ اكەسى بولعاندىقتان, جاپپار وبرازىنا ايالداي كەتكىمىز كەلىپ وتىر. سەبەبى بيعابىل جازۋشىنىڭ وزىنە ۇقسايدى, جازۋشى ءوزى باستان كەشكەن وقيعالاردى باستان كەشەدى. بالكىم جازۋشىنىڭ بىربەتكەيلىگى, ءتىپتى مىنەزىندەگى قىرسىق-قىڭىرلىعى دا وسى كەيىپكەرگە ءىش تارتۋىنان بايقالىپ تۇراتىن شىعار. ماسەلەن, جاپپار تۋرالى: «ەل جىندى دەيدى ءسىزدى, – دەسە,
– مەن جىندى ەمەس, ەل جىندى», دەيدى.
سونىمەن بىرگە: «جاپپار قىرسىق ىزدەۋىن توقتاتىپتى. قىرسىق جاپپاردى ءوزى ىزدەپ تاباتىن بولىپتى» دەگەن دە ۋىتتى سويلەم ۇشىراسادى.
وسى مىنەزىنەن تاپقان قيىنشىلىعى دا ءبىر باسىنا جەتەرلىك. ونىسىن جازۋشى: «شيەتتەي جەتى بالا مەن ەكى ايەلدى باعۋ جالعىز اتتى جاپپارعا وڭاي ما. قاسىندا بىرەۋ ايقايلاپ تۇرسا دا ەستىمەگەندەي, باسىن تومەن سالىپ جۇرە بەرەتىن» دەپ سۋرەتتەيدى.
جاپپاردىڭ بالا سۇيمەگەن ءبىر اعايىنى بار. سول بيعابىلدى اينالدىرىپ, اسىراپ الماق بولادى. بىرەر كۇن ۇيىنە الدىرىپ, باۋىرلارىنا باسپاق راي تانىتادى. بيعابىل دە ءبىراز نارسەگە الدانىپ, ۇيرەنىسىپ تە قالادى. الايدا: «ال ەندى جاپپاردى بوقتا, ءمادياندى بوقتا», دەگەن جەرگە كەلگەندە شىعىسا الماي قالدىق», دەيدى. سودان-اق مولشىلىق ءومىردى تاستاپ, اكە-شەشەسىنىڭ قاسىنا قايتىپ كەلىپ الادى. بۇل ەپيزودتان دا جازۋشىنىڭ بالالىق شاعىن كورگەندەي ەلەڭدەدىك تە وتىردىق. وسىنىڭ بارىندە اۆتوردىڭ دا تۇلعالىق قالىپتاسۋى كورىنىس بەرگەندەي اسەردە بولدىق.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىندا دا كەيىپكەر مەن اۆتوردىڭ ءبىر ادام ەكەنىنە ءشۇباسىز سەنەسىڭ. بۇل رومان قازاق ادەبيەتىندەگى ەڭ اتاقتى شىعارمانىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. سول سياقتى «قىلمىس» رومانىنىڭ باس كەيىپكەرى مەن اۆتورىن دا ءبىر ادام, ءبىر وبراز دەپ تانۋدىڭ ەش ابەستىگى جوق. ەكى روماننىڭ دا ءستيلى ۇقساس, كوركەمدىك دەڭگەيى دە قارايلاس. دەمەك شەكارانىڭ ارعى بەتىندە تۋعان بۇل روماننىڭ كەڭەس زامانىندا دامىپ كەتتى دەگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ قاتارىنان ءبىر مىسقال دا كەم بولماعانى عوي. قايتا كەڭ اۋقىممەن حالىقتىق سيپاتتا جازىلا وتىرىپ, پوستمودەرنيزم ەلەمەنتتەرىن دە مولىنان پايدالانۋى ءباسىن ارتتىرىپ تۇرعان جوق پا! بالكىم باسىنان وتكەن بۇكىل تاعدىرىن ءبىر ادامعا, بۇل جەردە قۇدىرەتى كۇشتى تەرگەۋشىگە بايانداپ بەرەتىن شىعىستىق ءتاسىل ءھام ءتامسىل شىعارماعا وسىنداي جاڭالىق قوسىپ, جاڭاشا سيپات بەرگەن دە شىعار, كىم بىلگەن. سونىمەن بىرگە تىلدىك قورى جاعىنان دا تۋعان ادەبيەتىمىزدى بايىتا تۇسەرلىكتەي قاۋقارلى ەكەنىن دە ەسەپكە الماۋ مۇمكىن ەمەس.
مىسالى, «اپكەڭ سياقتى ءشومىشباس كۇڭ ەتكىم كەلمەيدى» دەسە, كوز الدىڭا تاپ سونداي سۋرەت كەلە قالادى. «ونى جىن سوقپاعان, قىلمىس سوققان» دەسە, بۇل سويلەم ميىڭا تاسقا باسقانداي جازىلا كەتەدى. «اشۋ-ىزانىڭ ق ۇلى بولىپ بارا جاتقانىم سونشالىق, ازۋ ءتىسىم دە ءوزى ءوسىپ شىققان جاق سۇيەككە قايتا ەنىپ بارا جاتقان سياقتى» دەسە, سونى ءوزىڭ باستان كەشىپ وتىرعانداي شىمىركەنەسىڭ. «اۋزىنىڭ دەرەۋ ارت جاعىنا ورناي قالعانداي قۇبىلۋىن قاراشى!», «تالقانداسا توزاڭى قوسىلمايتىن ەكى جاۋدىڭ باسىن قوسقان مىنا قۇدايعا نە شارا» دەگەن سويلەمدەر دە بارىمىزگە ەتەنە جاقىن وقىلادى. «سمازى كەلىپ قالدى دەگەندە: «كوزىن ۋقالاي سالىپ جۇگىرىپ شىققان اكەم شىعىس جاق دالاعا قاراي شىبىن-شىركەي قاشا جونەلدى» دەگەنىندە دە نە جىلارىڭدى, نە كۇلەرىڭدى بىلمەي سەن دە پۇشايمان بولاسىڭ.
روماندا «كەڭ جەردە تار وتىرساڭ, تار جەردە كەڭ وتىراسىڭ», «تورەگە ەرگەن ەرىن ارقالايدى», «قاباننان پانا ىزدەگەن قانعا مالىنادى», «قاراعان ءوز جەرىندە دۇرىلدەيدى», «سىرىن بىلەتىن اكەڭە ءوزىڭ قۇران وقى» دەگەندەي ماقال-ماتەلدەر دە مولىنان ۇشىراسادى. حالىقتىق سيپاتىن جوعالتپاعان, ۇلتتىق بوياۋىن بارىنشا قانىق ساقتاعان, تىلدىك ۋىتىن جويماعان مۇنداي قاناتتى سوزدەر مەن تىركەستەر شىعارمانىڭ ءون بويىندا جەتىپ ارتىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «قىلمىس» رومانىنىڭ ءتىلى – ءبىز ءۇشىن مول بايلىق, تاۋسىلماس قازىنا. بۇل جاعىنان ونى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا قوسىپ, العىر ۇرپاقتىڭ قاجەتىنە جاراتۋ ءبىزدىڭ پارىز بەن قارىزىمىزدىڭ ىشىنە كىرەدى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز.
وسى ارادا وقىرماننىڭ ايىزىن قاندىرۋ ءۇشىن ءوزىمىز جاقىن تارتقان ءبىرىنشى تومنان ءبىراز مىسالدى العا تارتساق, ەش سوكەتتىگى بولا قويماس. ونىڭ بىرقانشا سەبەبى بار, بىراق ەڭ باستى سەبەبى قاجىعۇمار قازاق دەگەن حالىقتىڭ شەرلى تاعدىرىن «كينوكارتيناداي ءتىزىلتىپ», «قۇدىرەتى كۇشتى تەرگەۋشىنىڭ» عانا كوز الدىنا اكەلمەيدى, كەيىنگى ۇرپاق ءبىزدىڭ دە كوز الدىمىزعا اكەلەدى. بۇل مىسالدارسىز اڭگىمەمىز دە تۇگەل بولمايدى ءارى ونداي قورشىلىققا نەلىكتەن تاپ بولدىق دەگەن سۇراق بارىمىزگە مازا بەرمەۋگە ءتيىس. سونىمەن بالا بيعابىل باۋىرلارىمەن بىرگە العاش ساۋاتىن اشقاندا: «جاۋىرىن سۇيەككە «لەنين», «ستالين», «قۇرمان», «بالپاڭ», «بالتەكەي» دەپ جازىپ ۇيرەنەمىز» دەيدى كەڭەس كوسەمدەرىنىڭ اتىنا ءوز اتالارىنىڭ دا ەسىمىن قوسا ءتىزىپ. بۇدان كەيىنگى: «شايىمدى ىشە سالىپ, مولدا تاپسىرماسا دا ۇيرەنگەن ارىپتەرىمدى جامان قاعازعا جازا بەردىم. كەشكە شەيىن جازدىم. ءۇي ءىشى قاراڭعى تارتقاندا دالاعا شىعىپ قارعا جازدىم» دەگەنى ارادا كوپ جىل وتكەن سوڭ تۇرمەدە تەمەكى قورابىنا رومان ۇزىندىلەرىن جازىپ وتىرعان قالامگەردىڭ باسقا ەمەس, تاپ سول بالا ەكەنىنە ءشۇباسىز سەندىرەدى. وتىز ەكىنشى جىلعى اشتىقتا اكە-شەشەلەرىمەن بىرگە شەكارا اسىپ, جاتتىڭ مالىن باعىپ جۇرگەن كىشكەنە بالا: «مەن دە وسىنداي ءشوپ جەيتىن بولىپ تۋىلسامشى, تۇسە سالىپ مەن دە جايىلار ەدىم-اۋ!» دەپ ارماندايتىن دا ءحالدى باستان وتكەرەدى. بالا جۇرەگى: «ىركىلدەگەن جۋان دەنەلەردى شيدەي جىلىنشىك قايتىپ كوتەرەدى ەكەن. سونداي ءبىر جانگۇدەي جيىرما شاقتى قازاق جالشىنى دۇڭگەن سوعىسىندا ءبىر ۇيگە قاماپ ورتەپ جىبەرىپتى» دەگەندەي سۇمدىقتارعا دا ەكى كۇننىڭ بىرىندە كۋا بولادى. ءبىر تۇستا حۋزۋدىڭ ىدىسىنان رۇقساتسىز ءبىر كەسە قىمىز ۇرلاپ ىشكەن اعاسى بيعادىلدى «ەكى قولىن ارتىنا قايىرىپ بايلاپ, اياعىن قازىققا شانشىپ تاستاپتى» دەپ جاتتان قالاي قورلىق كورگەندەرىن كەلتىرسە, كەلەسىدە سيىرىن باقپاي قويعانى ءۇشىن: «سارى قازاق اتىنان قارعىپ ءتۇستى دە, جىرتىق-جىرتىق كويلەكشەڭ عانا جالاڭ اياق, جالاڭ باس جەبەسىندى دىراۋ قامشىمەن شىقپىرتىپ الا جونەلدى» دەپ, ءوز قانداستارىنىڭ دا اياۋشىلىق جاساي قويماعانىن العا تارتادى. بۇعان قاراپ ء«بىزدىڭ ءوز ارامىزدا دا جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ بارىندە بار جازىلماعان زاڭنىڭ جۇرناعى دا جوق پا ەكەن وسى؟!» دەپ ەرىكسىز ءبىر كوڭىلسىز ويلارعا بەرىلەسىڭ.
روماندا: «ما سىليىڭ دەگەن باتىر شىعىپتى. قىتاي ۇكىمەتىن قۇلاتىپ, دۇنگەن پاتشالىعى ورنايدى ەكەن», «لايلاھي يلوللا» دەپ التىنداپ جازىلعان اق تۋلار شاۋەشەكتى قورشاپ الىپتى» دەيتىن تاريحي ساتتەر دە كەڭ مولىنان كورىنىس تاپقان. الايدا ودان كەيىنگى جاعدايدى: «قامىستىڭ قاي تۇسى بولسا دا سالدىر-سۇلدىر, سىبىر-كۇبىر, ء«الدي-ءالدي», «ىڭگا-ىڭگا». «ايقايلاماڭدار» دەپ ءبارى ايقايلاسا دا, ول ايقاي ەستىلمەيتىن ءتارىزدى» دەپ جەرىنە جەتكىزە سۋرەتتەيدى. بوسقىن قازاقتار دۇڭگەندەر كوتەرىلگەندە ءبىر قىرىلسا, كەڭەس اسكەرى كومەككە كەلىپ, قىتايلار كۇش العاندا مۇسىلمان اتىمەن ەكى قىرىلادى.
«سوۆەت اسكەرىنىڭ كوبى ما ءسىليندى قۋىپ كەتىپتى. شاۋەشەكتىڭ تىنىشتىعىن قورعاۋعا ولاردان از ادام عانا قالعان ەكەن. قۇنقۋزىلار حالىقتى وعان باعىنباي قىرىپ ءجۇر ەكەن» دەگەن تۇسى ءتىپتى توبە-قۇيقاڭدى شىمىرلاتادى.
مىنە, وسىنىڭ ءبارىن كۇنى كەشە عانا ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا توپالاڭ تيگەندەي ءبىر دۇرلىگىسىپ باسىلعان دۇڭگەنگە دە, قازاققا دا وقىتۋ كەرەك شىعار. «تىنىشتىق پەن تاتۋلىقتىڭ قادىرىن سوندا بىلەر بۇل اعايىن» دەگىڭ كەلەدى ەرىكسىزدەن ەرىكسىز. باسقاسى ساباق بولماسا دا: «ەي, بالا, قاشپا, – دەپ دىبىستاعانشا بولعان جوق, مىلتىق تارس ەتە ءتۇستى. الدىندا كەلە جاتقان باسشىسى (قىتايعا كومەككە كەلگەن كەڭەس اسكەرىنىڭ وفيتسەرى – ج.ق.) سوندا عانا ارتىنا جالت قاراپ زەكىپ جىبەردى. مىلتىق اتىلىسىمەن بالا ۇشىپ ءتۇسىپ ەدى. قۇنقۋزىنىڭ ءۇش-ءتورتى شاۋىپ باردى دا, جىعىلعان بالانى قىلىشپەن كوسىپ-كوسىپ وتە شىقتى. ەڭكەيىپ قالعان كۇن دە, ءلۇپىپ تۇرعان بالا-شاعا دا, سارعايىپ قالعان تەرەكتىڭ جاپىراقتارى دا, توڭىرەكتەگى سيرەك شي مەن ميا دا قىپ-قىزىل شۇبار تارعىل تۇسكە اينالىپ, قالتىراپ كەتكەندەي كورىندى ماعان» دەگەن تۇسى ەشكىمدى دە بەي-جاي قالدىرماسا كەرەك-اۋ. مىنە, وسىنداي سۇرگىندە قازاق پەن دۇنگەن, ءبۇت مۇسىلمان ساي-سالانى پانالاپ بىرگە قاشىپتى, نە كەرەك!
«قايدا قۇدايىڭ؟.. اسپاندا ما ەدى!.. – دەپ زىرك-زىرك ەتە ءتۇستى دە, اسپانعا قاراتىپ مىلتىقتى اتىپ-اتىپ جىبەردى». مۇنى ىستەگەن جات بىرەۋ ەمەس, شولاق بەلسەندى بولىپ العان رۋلاس اعايىننىڭ ءبىرى. «سەنىڭ اكەڭ قىتايعا نەگە قاشتى؟ – دەپ سۇرادى قىز. – باي بولىپ پا ەدى؟». سوندا: ء«بىز باي ەمەسپىز, باسقا بىرەۋلەر بايسىڭ دەدى دە, قىزىلقاسقا سيىرىمىزدى الىپ كەتتى, سونان سوڭ استىعىمىزدى اكەتتى», دەيدى بالا. بۇل ەپيزود: «ماكەننىڭ مەن تىعىلىپ جاتقان باۋىرى بۇلك ەتە ءتۇستى. جىلاعاندا شەشەمنىڭ باۋىرى دا وسىلاي بۇلكىلدەيدى. جالت قاراسام, ماكەن باسىن كوتەرىپ, دالاعا قاراپ وتىر ەكەن. اپپاق تاماعى دا بۇلكىلدەپ تۇر. بىرەۋدىڭ جىلاعانىن كورگەندەگى ادەتىم بويىنشا باسىمدى كوتەرىپ ءتۇزۋ وتىردىم», دەپ اياقتالادى. بۇل ءۇزىندىنى شىعارمانىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنەن حابار بەرۋ ءۇشىن دە بەرىپ وتىرمىز. ىلگەرىدە كەلتىرگەنىمىزدەي, «قىلمىس» رومانى تەك قانا قايعى-قاسىرەتتەن تۇرمايدى, وندا ءومىردىڭ ءتۇرلى كوركەم يىرىمدەرى دە بار.
ماسەلەن, شەشەسى ەكەۋىنىڭ قىتايعا قالاي قاشقانى ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرەتىن اڭىزدار سياقتى اسەرلى وقىلادى. «شەكارادان وتكەندە ءشوپ سۇيىلا باستايدى. شاۋەشەك جەرىنە وتكەنىڭدى جەردىڭ تاقىرلىعىنان بىلەسىڭ» دەگەن قازاقى سۋرەتتەۋلەر دە كوزىڭە جىلىۇشىراي كەتەدى. الدارىنان ابالاپ يت شىعا كەلگەندە: «وتىرا قال! – دەيدى شەشەسى. – وتىرعان ادامدى يت قاپپايدى». ول ول ما, شەكارادان اۋپىرىمدەپ ءوتىپ, شاۋەشەككە جەتكەندە ودان دا زور سۇمدىق الدارىنان شىعادى. «مىنا بالا بەك پاكىز ەكەن, – دەدى ءۇي يەسى ايەل ساماي كەكىلدى ايەلگە قاراپ. – ءماتىريىم باي ء«بىر ۇل بالا باعىپ الامىن» دەپ ءجۇر ەدى. وسى بالانى ساتىپ بەرشى». «سۇمدىق-اي, لاق ەمەس, قوزى ەمەس, بالا ساتقانى نەسى؟» دەپ شەشەم ەكەۋىنە كەزەك قارادى». «شوشىماڭىز, ابدىراماي شاي ءىشىپ شىعىڭىز, – دەدى ءۇي يەسى ايەل, – ارعى بەتتەن كەلگەندەردەن بالا ساتىپ جۇرگەندەر كوپ بولعان سوڭ سۇراپ ەدىك, بەرمەسەڭىز ىقتيارىڭىز». ءسويتىپ اتامەكەندە اسىراپ العىسى كەلىپ ءوز تۋىستارى «اكە-شەشەڭدى بوقتا» دەگەندە جىلاپ قويماي قويعان بيعابىل جات جەردە: «سەن وعان بالا بولساڭ, ادەمى مىرزا بولار ەدىڭ, اكەڭ دە مالدى بولار ەدى» دەگەن سوراقى ءسوزدى دە ەستيدى.
كەشەگى باي-باعىلاندار دا قىتايعا بارىپ الىپ, قانداي كۇي كەشكەن دەسەڭىزشى. بازاردان ىشەك-قارىن, باس-سيراق الۋعا قولدارى ارەڭ جەتەدى. قالا سىرتىنداعى مال قوراعا تۇنەيدى. سول قي ساسىعان مال قورانىڭ دا قوجايىنى بار. بالالارعا الىسىپ ويناۋعا, ۇلكەندەرگە ايعايلاپ جىلاۋعا تىيىم سالادى.
قىتايدىڭ ەگىنىن ورۋعا بارعاندا «ايداھاردىڭ الدىنا كەلگەنىمىزدى, ونىڭ ەگىنى ايداھاردىڭ ءوز ۇزىندىعىمەن ولشەنەتىنىن بىلە قويدىق» دەپ اڭگىمەلەيدى جازۋشى. سونىڭ بارىنەن دە ءوتىپ بولىپ, اقىرى: «جەر بەتىنە سىيماعان وڭكەي قاڭعىعان قايىرشى» اتانعاندارى نەنىڭ جازاسى ەكەنىن اركىمنىڭ ءىشى بىلەتىن شىعار. وسىنشالىقتى ازاپ پەن توزاقتان ءتوزىمى تاۋسىلعان ءبىر قانداستىڭ: «التايعا! ولپى-سولپىسى بولسا دا, باتىر وسپانعا! حالىق كەگى ءۇشىن! الدانۋدان ارماندا وتكەن اعالار ءۇشىن! تۋا سالا تۇتقىندالىپ جاتقان ىنىلەر ءۇشىن! قىزىل قانىمدى ارنادىم!», دەگەن ءسوزى دە كوكىرەگىڭە قورعاسىنداي قۇيىلا كەتەتىنى بەكەر ەمەس. مىنە, وسىنىڭ ءبارى قايتپاس قايسار, كۇرەسكەر جازۋشى قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ قالامىنان تۋىپ وتىر. ەگەر قىرىق جىلعا جۋىق تۇرمەدە وتىرعان, كوزى تىرىسىندە تۋعان جەردىڭ توپىراعىن ءبىر يىسكەۋ دە پەشەنەسىنە جازىلماعان, ءتىرى تۇرماق ءولى كۇيىندە دە سۇيەگى قازاق ەلىنە بەرىلمەگەن ادامنىڭ قىلمىسى نە دەسە, ءوز ستيلىمەن شەندەستىرە ايتساق, ول ونىڭ وسى «قىلمىس» اتتى كىتابى دەر ەدىك!
ال ەندى وسى ادام باسقاعا قىلمىستى بولسا دا, قازاققا قىلمىستى ەمەس. قايتا قيىن كەزدە ارعى بەتتە بولسا دا قازاقتىڭ جوعىن جوقتادى. سوندىقتان ونى ءبىرىنشى ءبىز ىزدەمەسەك, باسقا ەشكىم ىزدەمەيدى. ەكىنشى ايتارىم, ەگەر قاجىعۇماردى قاتارعا قوسپاساق, ءبىزدىڭ ادەبيەت تەك كەڭەس شەكپەنىنەن شىققان بىرجاقتى ادەبيەت بولىپ قالۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى ايتارىم, ادەبيەت پەن ساياسات قانشا قوساقتايمىن دەسەڭ دە, ەكەۋى ەكى بولەك نارسە. سول سەبەپتى قاجىعۇماردىڭ اتىن ساياسي ۇپاي تۇگەندەۋگە پايدالانۋدان زيان كەلمەسە, پايدا كەلە قويماس. ءتورتىنشى ايتقىم كەلگەنى, «قىلمىس» رومانىنىڭ ءبىرىنشى تومى تۇتاستاي باسقانىڭ ەمەس, تەك قازاقتىڭ شەرى مەن شەجىرەسى. ول جەردە ءبىز ارحيۆ اقتارىپ تاپپايتىن كوپتەگەن تاريح دەرەكتەرى دە بار. ەندەشە, ول باسقاعا ەمەس, بىزگە عانا كەرەك. بەسىنشى ايتارىم, ادەبي مۇرا اينالىسقا تۇسپەسە, ۋاقىت وتكەن سايىن ۇمىتىلا بەرەدى. بۇل ارادا التى توم بىردەي وقىلىمدى, قازىرگىدەي زاماندا وقىرمان ۋاقىتىن قيىپ تۇگەل وقيدى دەۋ اقىلعا سىيمايدى. مىنە, سوندىقتان «قىلمىس» رومانىنىڭ ءبىرىنشى تومىن جەكە شىعارما رەتىندە ۇسىنۋدان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. بۇل ۇسىنىستاردى جاساپ وتىرعان سەبەبىم:
كەڭەس زامانىندا وتىز ەكىنشى جىلعى اشتىقتى اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ ەشكىمگە جازعىزعان جوق. ونى شەكارانىڭ ارعى بەتىندە اباقتىدا جاتىپ قاجىعۇمار جازدى. بوسقىن قازاقتى شەكارا ۇستىندە «باندى» دەپ پۋلەمەتپەن قالاي قىرىپ سالعاندارىن دا ەش جەردە ايتقىزبادى. ونىڭ دا شىن سىرىن سول كەزدە ءوزىنىڭ دە باس ەركى جوق قاجىعۇمار قاعازعا ءتۇسىردى. شەكارا اسقان قانداستارىمىزدىڭ ارعى بەتتە قايىرا تالاۋعا ۇشىراپ, مال-جانى تۇگەل سۇراۋسىز كەتكەندەرىندە دە ەشكىمنىڭ جۇمىسى بولماپتى. مىنە, سوندا بار شىندىقتى التى توم كىتابىنا التىن ارقاۋ ەتكەن تاعى دا سول جالعىز قاجىعۇمار ەكەن. جارىقتىق 1925 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاڭسىق اتتى ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلىپتى...
«ادام تۋعان جەرىمەن تامىرلاس, تۇرعان جەرىمەن تاعدىرلاس» دەگەن وسى!
جۇسىپبەك قورعاسبەك
