تانىم • 26 ناۋرىز، 2020

مۇشەل ەسەبى ءھام جىل قايىرۋ

1450 رەتكورسەتىلدى

12 جىل ءبىر مۇشەلگە جاتادى. ياعني، ادام 12 جاسقا تولىپ، 13-كە اياق باسقاندا العاشقى مۇشەلدى تولتىرىپ، «بوزبالا» نەمەسە «بويجەتكەن» اتانادى. ەكىنشى مۇشەل – 25 جاس. ناعىز جىگىتتىك كەزەڭ. ءۇشىنشى مۇشەل – 37، ءتورتىنشى مۇشەل – 49، بەسىنشى مۇشەل – 60 جاس... وسىلاي كەتە بەرەدى. ەجەلگى تۇركىلەر 5 مۇشەلدى، ياعني 60 جىلدى ءبىر تسيكل (جارىن) دەپ اتاپ («گريگوريان» جىل ەسەبىندەگى عاسىر سياقتى زامان بارىسىن جاڭارتىپ وتىرعان.

ءدال وسى جارىن ەسەبىن تيبەت لامالارى ءالى كۇنگە دەيىن قولدانادى. ويتكەنى، ولاردىڭ كونە كىتابىنداعى ءدىني عۇرىپ-ءراسىم ورىنداۋ مەزگىلى ەجەلگى جارىن ەسەبىمەن جازىلعاندىقتان، وسىلاي ىستەۋگە ءماجبۇر. ولاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەسەپ ءبىزدىڭ قازىرگى جىل ساناۋىمىز بويىنشا 1027 جىلدان باستالادى.

قازاق حالقى يسلام ءدىنىن قابىلداعاننان كەيىن بايىرعى تۇركىلىك جىل ساناۋ ەسەبىنە ازداعان وزگەرىس ەنگەنى بايقالادى. مۇسىلمانشا جىل ساناۋ اي فازاسىنىڭ وزگەرىسىنە يكەمدەلگەندىكتەن ونى قابىلداۋ وڭاي بولعان سياقتى. ويتكەنى، مۇسىلماندار قولدانعان حيجرا جىلىنىڭ اي ەسەبى – تۋار اي نەمەسە سينودتىق اي ەسەبىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان. ءبىر ايى – 29 تاۋلىك 12 ساعات 44 مينۋت 3،0 سەكۋندقا تەڭ. ءار ايدىڭ باسى وراق مۇسىندەس جاڭا تۋعان ايدىڭ كورىنگەن ساتىنەن باستالادى. بۇل قۇبىلىستى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن حيجرا ايلارى – 29 نەمەسە 30 تاۋلىك بولىپ الماسىپ وتىرادى. سول سەبەپتى حيجرا جىلىندا – 354 تاۋلىك جاي جىلدار جانە 355 تاۋلىك كىسەبە جىلدارى بولىپ بولىنەدى. بۇل ەسەپ ءبىزدىڭ قولدانىپ جۇرگەن كۇنتىزبەدەن ء(بىر جىلى 365 نەمەسە 366 تاۋلىكتەن تۇراتىن) 10-11، كەيبىر جىلدارى 12 تاۋلىككە قىسقارادى.

وسى ورايدا ءوتكەن تاريحىمىزدى ءبىلىپ، بولعان وقيعالاردىڭ ۋاقىتىن ناقتىلاپ، كونە قولجازبالاردى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ادامدار ءۇشىن «حيجرا» جىل ەسەبىن، قازىرگى قولدانىپ جۇرگەن  «گريگوريان» جىل ەسەبىنە اينالدىرۋ ءتاسىلىن، جىل قايىرۋدى ءبىلۋ وتە قاجەت.

مىسالى، ءابۋ رايحان بەرۋني حيجرانىڭ 363 جىلى تۋعان دەلىك. وسىنى بۇگىنگى جىل ساناۋعا اينالدىرايىق. ول ءۇشىن حيجرا جىلىن 33-كە (بۇل ەكى جىل ەسەبىنىڭ ايىرماسى) ءبولۋ كەرەك. سودان شىققان ساندى حيجرا جىلىنان الىپ تاستا دا، جاڭا سانعا 622 سانىن (حيجرا جىلىنىڭ باسى) قوس. ناتيجەسى:

                                      ا)  362: 33 = 11،      

                                      ب)  362 – 11 = 351،    

                                      ۆ)  351 + 622 = 973 جىل.

ءابۋ رايحان ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 973 جىلى تۋعان ەكەن.

ج = X – (X : 33) + 622

ەندى «گريگوريان» جىل ەسەبىن «حيجراعا» اينالدىرىپ كورەيىك. مىسالى، ءسىز 1965 جىلى تۋعانسىز. ول ءۇشىن:

ا) 1965 – 622  = 1343

                                           ب) 1343 : 33  = 42

                       ۆ) 1343 + 42 =  1385 حيجرا جىلى

ەسكەرتۋ: ساندى 33-كە بولگەندە ناتيجە قالدىقپەن شىقسا، قالدىق 17 سانىنان كوپ بولسا، ناتيجە ءبۇتىن سانعا اينالدىرىلادى. قالدىق 16 سانىنان از بولسا تەك ءبۇتىن بولىگى الىنادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار