قوعام • 24 ناۋرىز، 2020

ءدۇن-دۇنيە ءدۇر سىلكىنگەن كەز

277 رەتكورسەتىلدى

WhatsApp مەسسەندجەرى راقات بولدى، نەبىر قاجەتتى اقپاردى كەسىپ-كەسىپ ورتاق توپتارعا توپىرلاتىپ-توپىرلاتىپ تاستاي بەرەدى، جۇرت. كەرەكتىسىن الاسىڭ، كەرەكسىزىن ەلەمەيسىڭ.

قىزىق، قايدان كورگەنىم ناقتى ەسىمدە ەمەس جانە اۆتورى دا بەلگىسىز، ايتەۋىر تومەندەگىدەي ءبىر ءماتىندى وقىپ، قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ اپ، شىنى كەرەك قايران قالدىم ء(وڭىن وزگەرتپەي، سول قالپىندا بەرىپ وتىرمىن): «اكەمىز ايتاتىن: ىلگەرىدە جۇقپالى اۋرۋ شىعىپ، تۇيەگە جۇگىن ارتىپ، قوقانعا كوشكەلى جاتقان كورشىسىنە: «قوقاننىڭ قۇدايىنا سالەم ايت»، – دەپتى. اناۋ: «قوقاننىڭ قۇدايى بولەك پە ەدى؟ بۇنىڭ نە؟» – دەگەندە، بۇل: «و جاق پەن بۇ جاقتىڭ قۇدايى ءبىر قۇداي بولسا، وندا نەگە قوقانعا كوشىپ باراسىڭ؟ ساقتايتىن قۇداي بۇ جاقتا دا ساقتاماي ما؟!» – دەگەن ەكەن. ورىندى سوزگە توقتاعان كورشى تۇيەگە ارتىپ قويعان جۇگىن قايتا تۇسىرە باستاعان ەكەن دەيدى».

 

مۋتاتسياعا ۇشىراعان، تۇماۋ-سۇماۋدان جيىرما ەسە تەز جۇعاتىن COVID-19 ءتاجۆيرۋس پاندەمياسى ءجۇز جەتپىس جەتى (سوڭعى ساناق بويىنشا) مەملەكەتكە تاراپ، كوپتەگەن جاندى جالماۋىزشا جالماپ، جايىنشا جۇتىپ جاتىر، جۇتىپ جاتىر، مايىتتەر ورتەلىپ، كۇلگە اينالۋدا. وكىنىشتى، البەتتە. الايدا، امال نەشىك؟! ىندەتتىڭ الدىن الماسا، ول زاۋمەتتە جايىلاتىنى بەپ-بەلگىلى. اپات ايتىپ كەلمەيدى عوي، ارينە. بيلىك وسىناۋ فورس-ماجورعا اسقان دايىندىقپەن كەپ، ونىڭ وزىندىك جوسپارى ساقاداي ساي بوپ، سونى جەدەل تۇردە رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىرۋى كەرەك (العاشقى قادام: باسشىلىق ساقتىق جاساپ، قالا-كەنتتەردى قورشاپ، ءىرى-ءىرى كۇرە جولداردى بەكىتتى، سينگاپۋر ۇقساپ بىردەن شەكارانى جاۋىپ تاستاپ، اشپاعان ابزال). بايتال تۇرماق – باس قايعى. باسقا-باسقا، بىراق بوي جاسىرعان قازاقتىڭ قالتالى ازاماتتارى ءداپ وسى تۇستا توبە كورسەتىپ، تۋعان جەرىنە قانشالىقتى جانى اشيتىندىقتارىن دالەلدەۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ءدۇن-دۇنيەنى شىر اينالدىرىپ، اشسا – الاقانىندا، جۇمسا – جۇدىرىعىندا ۇستاعان ينفورماكراتيالىق جۇيەنىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇرعانى داۋسىز. بەس-ون ءمينوت بۇرىنعى ۋاقيعانى لەزدە-اق بۇكىل قازاقستان ەستىپ جاتادى. وسى رەتتە، حالىقتى تىنىشتاندىرۋدا، سابىرعا شاقىرۋدا باق-تىڭ ءرولى وراسان ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. ءزاۋلى جاعداياتتىڭ جاي-جاپسارىن ءبىلۋ ءۇشىن تەلەديدارعا تەلمىرىپ، تاڭعى، تۇسكى ءام كەشكى جاڭالىقتاردى اسىعا كۇتكەن قاۋىمدا تاعات جوق. قاشان؟ قايدا؟ نەگە؟ شوشقا تۇماۋى، قۇس تۇماۋى، ەبولا كەزىندە دە مۇنشاما دۇرلىكپەگەن ەدىك. مىنا ءتاجدىڭ قارقىنى قاتتى. الەم جۇرتشىلىعى بۇل ۆيرۋستان ابدەن زاتتە بولدى. بۇل ىندەت عىلىمنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە دامىپ، قانشالىقتى قارجىلاندىرىلىپ، ابىروي-بەدەلى قانداي ەكەنىن بايقاتتى. اسا ءماز ەمەس. يسپانيانىڭ ءبىر عالىمى: ء«بىزدىڭ بيولوگتار ايىنا 1800 ەۋرو عانا الادى. ال، مەسسي مەن رونالدۋدىڭ تابىسىن ايتپاي-اق قويايىن. ۆاكتسينانى سولار ويلاپ تاپسىن!» – دەپ تاس-تالقان بوپ اشۋلانعان-دى. ءسوزىنىڭ جانى بار. مۇعالىم، دارىگەر، اسكەري، قالامگەر مەن عالىمنىڭ ءحالى كىسى قىزىعارلىقتاي ەمەس. «اۋرۋىن جاسىرعان – ولەدى» دەگەن. تەگىندە، دەرت دەنەدە ەمەس، سانادا. ءار ەلدىڭ ۆيرۋسولوگتارى ەم-شيپا تابۋعا نيەتتەنىپ ءجۇر. بىزدە قالاي ەكەن، بۇ جاعى؟ ء«بىر كەم دۇنيە» (ش. مۇرتازا)!..

 

وسىندايدا وڭاشا پىكىر (دالەلسىز) ايتقىسى كەپ، كەڭ ويلاپ، كەسەك تۋراپ كەمەڭگەرسيتىن، ءار-ءار جەردەن قۇراپ-سۇراپ ەستىگەنىن سان ساققا جۇگىرتۋگە اسىعار بىلگىشبەكتەر مەن جەلوكپە زۋىلداقتاردىڭ كوبەيەتىن عادەتى. بۇرنادان تانىس ستسەناري. قىرىق كىسى – ءبىر جاق، قىڭىر كىسى – ءبىر جاق، بىرەۋلەر: «بۇل – ادام بالاسىن جويۋعا باعىتتالعان بيولوگيالىق قارۋ»، – دەگەنگە يلانسا، ەندى ءبىرى: «بۇنىڭ استارىندا ساياسي-ەكونوميكالىق» (پوليتەكونوميكا) مۇددە جاتىر»، – دەستى. اۋزىن اشىپ، كوزىن جۇمعان قالعانى – بەيتاراپ، نەيترال، بەرى ءبىر، ارى ءبىر جۇگىرىپ ارام تەر بولعانى. مۇنداي كەزدە فەيك سارىنداس جالعان اقپار تاراتىپ، تۋعان-تۋىس، جاقىن-جۋىق، دوس-جاراندى ۇرەيلەندىرىپ، دۇرلىگىس-دۇرمەك، سۋمبۋر، اجيوتاجدى قويۋلاندىرماعان راۋا. قامسىز قارانىڭ قازىرگى رۋحاني كارتيناسى تۇپ-تۋرا – «پير ۆو ۆرەميا چۋمى» (ا. پۋشكين). اڭقاۋ ەلگە – ارامزا مولدا. تاياۋدا زانتالاق-زاندەمدەر ءۇي-ءۇيدى ارالاپ، دەزينفەكتسيالايمىز دەپ الداپ، قۇندى-قۇندى زاتتاردى، قىمبات-قىمبات بۇيىمداردى ۇرلاپتى. سونداي-اق، باعانى قولدان شارىقتاتىپ، پايداعا كەنەلگىسى كەلگەن سپەكۋليانتتار دا ۇستالدى. اۋىز بەن مۇرىندى قورعايتىن ماسكا-داكەنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ادامداردى ءبىر-بىرىمەن تالاستىرىپ، يتشە ىرىلداستىرتىپ قويدى. ىشتەي اسا دايىن بولماي شىقتىق، اۋىزبىرشىلىك از. 2011 جىلى جاپونيادا كاتاكليزم ورىن الىپ، ءتورت-بەس ستيحيا، ء«تىلسىز جاۋ» قاتار كەلگەندە دە قىڭق ەتپەدى، ولار. سول وقيعا ەستەرىڭىزدە شىعار؟! سىرتتاي باقىلاۋشى ەسەپتى سول قۇبىلىسقا تاڭ-تاماشا قالىپ ەم. ۇيرەنەتىندەي-اق نارسە. جەڭسىكقويلىق جەڭىپ: «ارى قاراي نە بولار ەكەن؟..» – دەپ الاقانىن ىسقىلاپ وتىرعاندار دا بار، ەشتەڭەمەن شاتاعى جوقتار دا كەزىكتى. ال، ساۋاتتى دا ءبىلىمدار جان جەلباعار-فليۋگەر سەكىلدى، سەرگەك، بارىنەن حاباردار، سارالاپ-ساراپتاۋعا بەيىم. ولار بوس ايعاي-شۋعا جول بەرمەيدى، ءبارىن سالىستىرادى، بولجاي الادى... كارانتين جاريالانعالى بەرى داۋرىقپا-داڭعازالىعىمىز، داڭعويلىعىمىز، ىسىراپشىلدىعىمىز، جارىسكەرلىگىمىز ساپ تىيىلدى. مۇنداي ساتتە كىسىنىڭ ەگوسى قوزىڭقىراپ، ءوزىمشىل بوپ كەتەدى ەكەن. بىرىنە-ءبىرى سەنبەيدى. ادامگەرشىلىكتى، ارلىلىقتى ۇمىتادى. سەبەبىن ايتايىن، مۇنداي تيپتەگى جاندار: «زاماناقىر ورنادى، ەندىگى ءومىر – وسىمەن تامام!» – دەگەن تۇسىنىكتە بولادى. بۇلار كوبىنە ءبىر كۇنمەن عانا تىرشىلىك كەشەتىندەر، كەلەشەكتى ويلامايتىندار. پاندەميا تۋدىرعان مىنەزدەر... ابىر-سابىر باسىلعان سوڭ پسيحولوگ، الەۋمەتتانۋشى، مادەنيەتتانۋشى، ءدىنتانۋشى، ساياساتتانۋشى، فيلوسوفتارىمىز بۇعان وزىندىك باعاسىن بەرىپ، تەرەڭىرەك زەرتتەي جاتار.

 

باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىمەن قاتار كۋۆەيت، يوردانيا، پالەستينا، ماروككو، تۇركيا، مالايزيا، وزبەكستان، ت.ب. ەلدەردىڭ ءدىنباسىلارى جاماعات بوپ نامازدى وتەۋگە بايلانىستى ارنايى ءپاتۋا شىعارىپ، مەشىتتەر، قاسيەتتى قاعبا ماڭى قاڭىراپ بوس قالدى. بايلىققا ماستانىپ، بيلىككە مالدانىپ، كەدەيدى قورلاپ، ءالسىزدى زورلاپ، تابيعاتتى لاستاپ، العىستان گورى، قارعىس ارقالاپ، اسىپ-تاسىپ ەدىك، اللام تاۋبەمىزگە ءتۇسىردى، ءبىر-اق كۇندە. بۇنداي جالپاق جاھانعا ورتاق جاعدايدى اسىرەلەپ ايتقاندا، انتيۋتوپيا (ديستوپيا، كاكوتوپيا)، حوررور، بودي-حوررور، پسيحولوگيالىق تريللەر، بيوپانك، كيبەرپانك جانرىنداعى شىعارمالاردان وقىپ، سونىمەن رۋحتاس كينولاردان عانا كورۋشى ەدىك. ەندى، مىنە... اعىلشىن مەري شەلليدىڭ «فرانكەنشتەين نەمەسە زاماناۋي پرومەتەي»، فرانتسۋز البەر كاميۋدىڭ «وبا»، پورتۋگال جوزە دە سوزا ساراماگونىڭ (ساراماگۋ) «زاعيپتىق» اتتى روماندارى مەن چەح كارەل چاپەكتىڭ «اق اۋرۋ» پەساسىنداعى جەتەقابىل احۋالدى باستان وتكەرۋدەمىز. قازىر ادامزات انتيۆيرۋسقا زارۇرات. باستابىندا جاي انشەيىن تۇماۋ ەكەن دەپ نەمكەتتى قاراعان يتاليانىڭ بۇگىنگى كۇيى – مۇقىم ميللاتقا ساباق. دەگەنمەن، «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا، اجالدى ولەدى». راسىندا دا سولاي. ماڭدايعا جازعاندى كورەرمىز دا.

 

P.S. قاتارلاسا-قاپتالداسا الەمدە «اقپاراتتىق سوعىس» تا ءجۇرىپ جاتقانىن ۇمىتپاعان ءجون. «مىلتىقسىز مايدان» دەۋشى ەدى عوي. ءدال ءوزى. سابىر ءتۇبى – سارى التىن. ءالىپتىڭ ارتىن باعالىق. ءبىر جامانى ۆيرۋس بويدا قالىپ، كەيىن جامان اۋرۋ جاسۋشالارى سىقىلدى ويانۋى مۇمكىن ەكەن. سوندىقتان، ناۋقاستاردى تولىقتاي ەمدەگەن دۇرىس. تالاي ناۋبەتتەن، قىپ-قىزىل قىرعىننان، قۋعىن-سۇرگىننەن، اشارشىلىقتان، سوعىستان امان شىققان الاش جۇرتى بۇ سىناقتان دا سۇرىنبەي، ءمۇدىرىسسىز وتەدى دەپ سەنەمىن. قازىرگى ۋاقىتتا تىكەسىنەن تىك تۇرىپ تىنباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن، ماشاقاتى مولىراق، بەينەتى قالىڭداۋ كەلەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ايرىقشا العىس ايتامىن. راقمەت، راقمەت، راقمەت!.. ەل – امان، جۇرت – تىنىش بولعاي. ءاۋمين!..

 

الىبەك بايبول

جازۋشى-دراماتۋرگ،

ادەبيەتتانۋشى، سىنشى،

قازاقستان جازۋشىلار

وداعىنىڭ مۇشەسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار