...اتاقتى اعىلشىن اقىنى ۋيليام شەكسپير 1606 جىلى انگليانى باۋداي تۇسىرگەن وبا ىندەتى كەزىندە كارانتيندە جاتىپ الىپ ايگىلى «كورول لير», «ماكبەت» «انتوني مەن كلەوپاترا» شىعارمالارىن دۇنيەگە كەلتىرگەن.
...1665 جىلى يسااك نيۋتون كەمبريدجدى تاستاپ, ۇيىنە ورالۋعا ءماجبۇر بولادى. وعان سول كەزدە انگليادا ءورشىپ كەتكەن وبا دەرتىنە بايلانىستى قابىلدانعان كارانتين سەبەپ بولعان ەكەن. ءسويتىپ مۇعالىمدىك قىزمەتىنەن ۋاقىتشا اجىراپ, ارىپتەستەرىنەن الىستاپ كەتكەن نيۋتون امالسىزدان عىلىمعا بەت بۇرىپتى. الەمگە ايگىلى «نيۋتون زاڭدارى» وسىلاي پايدا بولعان ەكەن.
...1830 جىلى پۋشكين ۇيلەنۋ قامىمەن ءجۇرىپ, اتاجۇرتىنا, بالدينو سەلوسىنا بارادى. سول كەزدە اياق استىنان تىرىسقاق اۋرۋى شىعىپ, اقىن تۇكپىردەگى اۋىلدا 3 اي كارانتيندە جاتۋعا ءماجبۇر بولادى. كەيىن قاراساق, پۋشكين شىعارماشىلىعىنداعى ەڭ جەمىستى, جارقىن كەزەڭ سول بولىپتى. كەزدەيسوق كارانتين, ويلاماعان وڭاشالىق اقىنعا تىڭ شابىت بەرىپ, جاڭا جانر, ءتۇرلى ادەبي فورمالار ويلاپ تاۋىپ, پروزالىق ءھام پوەزيالىق شەدەۆر شىعارمالارىن جازعان. ونىڭ بۇكىل ەرتەگىلەرى, «ەۆگەني ونەگين» شىعارماسىنىڭ باسىم بولىگى وسى كەزدە جازىلعان.
وتكەن عاسىرلاردا وبا ىندەتى دە قازاق دالاسىن ارمانسىز شارلاپ, تالاي اۋىل تىپ-تيپىل بولىپ كەتكەنى راس. سول كەزدە دە قاۋىپتى دەرتپەن الدىڭعى ساپتا دارىگەرلەر جۇرگەن بولاتىن. حح عاسىردىڭ باسىندا قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك اۋىلى ماڭىندا ارنايى ەكسپەديتسيامەن شىققان دارىگەر يپپوليت دەمينسكي سارشۇناق تىشقاننان اۋرۋ جۇقتىرىپ, ءوزى ومىردەن وتكەنگە دەيىن اعزاسىنداعى وزگەرىستەردى 4 كۇن بويى قاعازعا ءتۇسىرىپ, ارىپتەستەرىنە قالدىرىپ كەتكەن. اق جەلەڭدى جانداردىڭ وسىنداي جانكەشتىلىگى ارقاسىندا 1908 جىلى وردا قالاسىندا (قازىرگى حان ورداسى اۋىلى) قازاقستاندا تۇڭعىش رەت وباعا قارسى زەرتحانا قۇرىلىپ, ونى ءماجيت شومبالوۆ باسقارادى.
1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديتسينا اكادەمياسىن ۇزدىك دارەجەلى دارىگەر اتاعىمەن, التىن مەدالمەن بىتىرگەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى تايپاق وڭىرىندەگى وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەسكە تىكەلەي ءوزى ارالاسقان, 1913-1918 جىلدارى «قازاق» گازەتىندە «تامىر ءدارى حاقىندا», «سارى كەزىك – سۇزەك», «جۇقپالى اۋرۋ حاقىندا» اتتى ماقالالارىن جاريالاپ, 1916 جىلى «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي كيرگيزسكوگو نارودا» («قازاق حالقىنىڭ ىشىندەگى وبا ىندەتىمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟») دەگەن كىتابىن شىعارعان.
مىنە, ءتىلسىز جاۋ, اتى جامان اۋرۋ باس كوتەرگەندە گيپپوكرات انتىنا ادال دارىگەر قاۋىمى العا شىعىپ, بار قايراتىن كورسەتىپ-اق جاتىر. ال وزگە جۇرتتىڭ قولىنان كەلەرى – توتەنشە جاعداي ەرەجەلەرىن قاپىسىز ساقتاپ, ءوزىن جانە جاقىندارىن قاتەرگە دۋشار ەتپەۋ. ال شىعارماشىلىق ادامدارى, ونەر يەلەرى, عالىمدار, تاريحشىلار, سۋرەتشىلەر, قالامگەرلەر بولسا, وسى كەزگە دەيىن قول تيمەي, ۋاقىت بولماي, ءساتى تۇسپەي, جەلكە جار بەرمەي جۇرگەن ۇلكەن ىستەردى, جاڭا شىعارمالارىن قولعا الىپ, ادامزاتتىڭ رۋحاني قازىناسىن تولتىرا بەرسە دەيمىز.
باتىس قازاقستان
