تىشقان جىلى جايلى تولعام

اتالعان جىل ساناۋدى اۋىزەكى تىلدە «جۇلدىز ەسەبى» دەپ تە اتايدى. ياعني, «اي» جۇيەسى ارقىلى ۋاقىت ەسەپتەلىپ, جۇلدىزدار قوزعالىسىنىڭ ورنالاسۋى بويىنشا تۇرمىستىق احۋال ويلاستىرىلىپ, اۋا رايى باقىلانعاندىقتان وسىلاي اتالعان.

ياعني, قازاقشا جىل ساناۋ تۋرالى دەرەكتەر VIII عاسىرداعى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشتەرىندە كەزدەسسە, ءحى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ماحمۇت قاشقاري «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» اتتى ەڭبەگىندە: «ەرتە­دە ءبىر قاعان ەل باسىنان وتكەن ەلەۋلى وقي­عانىڭ قاي جىلى بولعانىن ۋازىرلەرىنەن سۇرايدى. ەشكىم ءدال جاۋاپ بەرە المايدى. سودان اقىلدى پاتشا بىزدەن كەيىنگىلەر جاڭىلىسپاسىن دەپ جىلدى 12 ايعا ءبولىپ, وعان 12 جانۋاردىڭ اتىن بەرىپ جانە اسپانداعى 12 شوقجۇلدىزعا نەگىزدەپ اتاۋدى ۇسىنعان» دەپ جازادى.

مۇشەل ەسەبى ءھام جىل قايىرۋ

12 جىل ءبىر مۇشەلگە جاتادى. ياعني, ادام 12 جاسقا تولىپ, 13-كە اياق باسقاندا العاشقى مۇشەلدى تولتىرىپ «بوزبالا» نەمەسە «بويجەتكەن» اتانادى. ەكىنشى مۇ­­شەل – 25 جاس. ناعىز جىگىتتىك كەزەڭ. ءۇشىن­­شى مۇشەل – 37, ءتورتىنشى مۇشەل – 49, بە­سىنشى مۇشەل – 61 جاس... وسىلاي كەتە بەرەدى. ەجەلگى تۇركىلەر 5 مۇشەل­دى ياع­ني, 60 جىلدى ءبىر تسيكل (جارىن) دەپ اتاپ («گري­گوريان» جىل ەسەبىن­دەگى عا­سىر سياقتى) زامان بارىسىن جاڭار­تىپ وتىرعان.

ءدال وسى جارىن ەسەبىن تيبەت لامالارى ءالى كۇنگە دەيىن قولدانادى. ويتكەنى ولاردىڭ كونە كىتابىنداعى ءدىني عۇرىپ-ءراسىم ورىنداۋ مەزگىلى ەجەلگى جارىن ەسەبىمەن جازىلعاندىقتان وسىلاي ىستەۋ­گە ءماجبۇر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەسەپ ءبىزدىڭ قازىرگى جىل ساناۋىمىز بويىنشا 1027 جىلدان باستالادى.

قازاق حالقى يسلام ءدىنىن قابىل­داعان­نان كەيىن بايىرعى تۇركىلىك جىل ساناۋ ەسەبىنە ازداعان وزگەرىس ەنگەنى باي­قالادى. مۇسىلمانشا جىل سا­ناۋ اي فازاسىنىڭ وزگەرىسىنە يكەم­دەل­گەندىك­تەن ونى قابىلداۋ وڭاي بول­عان سياقتى. ويتكەنى مۇسىلماندار قول­دانعان حيجرا جىلىنىڭ اي ەسەبى – تۋار اي نەمەسە سينودتىق اي ەسەبىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان. ءبىر ايى – 29 تاۋلىك 12 ساعات 44 مينۋت 3 سەكۋندقا تەڭ. ءار ايدىڭ باسى وراق مۇسىندەس جاڭا تۋعان ايدىڭ كورىنگەن ساتىنەن باستالادى. بۇل قۇبىلىستى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن حيجرا ايلارى – 29 نەمەسە 30 تاۋلىك بولىپ الماسىپ وتىرادى. سول سەبەپتى حيجرا جىلىندا – 354 تاۋلىك جاي جىلدار جانە 355 تاۋلىك كىسەبە جىلدارى بولىپ بولىنەدى. بۇل ەسەپ ءبىزدىڭ قولدانىپ جۇرگەن كۇنتىزبەدەن ء(بىر جىلى 365 نەمەسە 366 تاۋلىكتەن تۇرا­تىن) 10-11, كەيبىر جىلدارى 12 تاۋلىككە قىسقارادى.

وسى ورايدا وتكەن تاريحىمىزدى ءبىلىپ, بولعان وقيعالاردىڭ ۋاقىتىن ناقتىلاپ, كونە قولجازبالاردى زەرتتەۋ­مەن اينالىساتىن ادامدار ءۇشىن «حيجرا» جىل ەسەبىن, قازىرگى قولدانىپ جۇرگەن «گريگوريان» جىل ەسەبىنە اينالدىرۋ ءتاسىلىن, جىل قايىرۋدى ءبىلۋ وتە قاجەت.

مىسالى, ءابۋ رايحان بەرۋني حيج­رانىڭ 363 جىلى تۋعان دەلىك. وسىنى بۇگىنگى جىل ساناۋعا اينالدىرايىق. ول ءۇشىن حيجرا جىلىن 33-كە (بۇل ەكى جىل ەسەبىنىڭ ايىرماسى) ءبولۋ كەرەك. سودان شىققان ساندى حيجرا جىلىنان الىپ تاستا دا, جاڭا سانعا 622 سانىن (حيجرا جىلىنىڭ باسى) قوس. ناتيجەسى:

ا) 362: 33 = 11,

ب) 362 – 11 = 351,

ۆ) 351 + 622 = 973 جىل.

ءابۋ رايحان ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 973 جىلى تۋعان ەكەن.

ج = X – (X : 33) + 622

ەندى «گريگوريان» جىل ەسەبىن «حيجراعا» اينالدىرىپ كورەيىك. مىسا­لى, ءسىز 1965 جىلى تۋعانسىز. ول ءۇشىن:

ا) 1965 – 622 = 1343

ب) 1343 : 33 = 42

 ۆ) 1343 + 42 = 1385 حيجرا جىلى

ەسكەرتۋ: ساندى 33-كە بولگەندە ناتيجە قالدىقپەن شىقسا, قالدىق 17 سانىنان كوپ بولسا, ناتيجە ءبۇتىن سانعا اينالدىرىلادى. قالدىق 16 سانىنان از بولسا تەك ءبۇتىن بولىگى الىنادى.

 جاڭا جارىننىڭ باسى – تەمىر تىشقان

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ءبىر مۇشەلگە جاتاتىن جىل اتتارىنىڭ ال­عاشقىسى – تىشقان. كونە تۇركى جازبالارىندا «تابىعاسىن» دەگەن اتپەن بەلگىلى بۇل جانۋار «جارىن» ەسەبىنىڭ ءبىرىنشى جىلى. ەجەلگى تۇركىلەر ءبىر جا­رىندا, ياعني 60 جىلدا 12 جىل اتاۋى بەس دۇركىن قايتالاناتىندىقتان, قاتەلەسىپ كەتپەس ءۇشىن ولارعا بەس ءتۇرلى ءتۇس جانە بەس ءتۇرلى ماتەريالدىق زات اتاۋىن بەرگەن.

مىسالى, اق, سارى, قىزىل, قارا, كوك دەگەن بەس ءتۇرلى ءتۇس اتاۋىمەن قاتار, تەمىر, اعاش, توپىراق, وت, سۋ سياق­تى ماتەريالدىق اتاۋلاردى ەسەپكە العان. بۇل اتاۋلار جارىن ەسەبىن جۇرگىز­گەندە جاڭالىسپاۋ ءۇشىن قاجەت بولعان سىڭايلى. جوعارىداعى ەسەپ بويىنشا بيىل تەمىر تىشقان جىلى كىرىپ جاتىر.

جالپى, تىشقان جىلىنىڭ ەرەك­شەلىگى جايلى ەجەلگى جازبالاردا, فولكلوردا كوپتەگەن جورامال-بولجام­دار ايتىلادى. كەرەكۋلىك مولدا اتامىز ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ جازبالارىندا, تىشقان جىلى ەگىنشىلىك كاسىپكە قولايلى, وسى جىلى تۋعاندار كور-جەردى جيناعىش, ەڭبەكقور بولادى دەسە, تانىمال ەتنوگراف بيقۇمار كامالاش ۇلى 2013 جىلى جارىق كورگەن «قازاق حال­قىنىڭ سالت-داستۇرلەرى» اتتى كولەمدى ەڭبەگىندە: «تىشقان جىلى تۋعان ادام­داردىڭ قىلىعى جىل جانۋارىنا ۇقساس بو­لادى. بۇلار «تىشقان تىرلىككە» قۇمار, دۇنيە جيناعىش, ۇنەمشىل, ۇقىپ­تى جاندار. ءبىر باسىنا جەتەرلىك دۇنيە جيناپ, جاقسى ءومىر سۇرەدى. بۇل جىلى تۋعاندار ۇلۋ, قويان, قوي, مەشىن جىلى تۋعان ادامدارمەن جاراسىمدى ءومىر سۇرە الادى. بارىس, يت, جىلان جىل­عىلارمەن جاراسىمى جاقسى بولمايدى» دەگەن ەكەن.

سول سياقتى بيىل كىرگەن تەمىر تىش­قان جىلى بۇدان 60 جىل بۇرىن 1960 جىلى ءبىر دۇركىن كەلگەن ەكەن. وسى جىلى تۋعاندار بيىل «الپىستا بار اسىلىڭ تۇگەل جايناپ, ماڭىڭا سəۋلە شاشقان شىراقتايسىڭ» دەپ ايگىلى ءانشى بالۋان شولاق اتامىز ايتقانداي 60-تىڭ اسقارالى بيىگىنە شىعىپ وتىر.

بيىلعى تەمىر تىشقان جىلىنىڭ باسقا تىشقانداردان ەرەكشەلىگى جايلى موڭعول باسپاسوزدەرىندە جاريالانعان بولجامدارعا جۇگىنسەك, بۇل جىل جامان بولمايتىن سياقتى. «بيىل جاڭا جارىن باستالعاندىقتان جاماندىق بولماۋى ءتيىس. كونە كوشپەندىلەر ۇعىمىندا «تىرلىگى مىعىم ادام – تىشقان جىلى تۋادى» دەگەن ءتامسىل بار. بەرەكەگە باي, بەلدىگى بەكەم, توقىمى تەرسىز, ءتۇتىنى ءتۇزۋ, تىرلىگى توق جىل بولۋعا لايىق» دەپ جاز­­عان ەكەن News.MH سايتى جۇلدىز­شىلار جورامالىنا سۇيەنىپ.

تىشقان جىلدارى: ەلەۋلى وقيعالار شەجىرەسى

وتكەن حح عاسىردىڭ باسى (1900) تىشقان جىلىمەن باستالعان. وسى جىلى رەنتگەن ساۋلەسىنىڭ قىزمەتى جا­نە گازدىڭ يوندالۋىن زەرتتەپ ۇلكەن جاڭالىق اشقان فرانتسۋز فيزيگى پول لانجەۆەن مەن ايگىلى فيزيك عالىمى جوليو-كيۋري دۇنيەگە كەلسە, ورىس عالىمى پ.لەبەدەۆ تۇڭعىش رەت «قۇي­­رىقتى جۇلدىزدىڭ» قۇپياسىن اشىپ­تى. سول سياقتى, شۆەد ينجەنەرى يۋ.برينەلل مەتالل قاتتىلىعىن انىق­­تايتىن «بري­نەلل ءادىسىن» ويلاپ تاۋىپتى.

وسى جىلى قازاقتىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, جازۋشى, ادەبيەت سىنشىسى, ەكونوميست سماعۇل سادۋاقاسوۆ پەن قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ دۇ­نيەگە كەلگەن.

1912 تىشقان جىلى: دانيانىڭ ايگىلى سۋرەتشى-كاريكاتۋراشىسى حەرلەف بيد­سترۋپ دۇنيەگە كەلگەن بولسا, نەمىس عالىمى م.لاۋە رەنتگەن ساۋلەسىنىڭ ديفراكتسيالانۋىن انىقتاپ زور جا­ڭالىق اشىپتى.

قازاق رۋحانياتىنىڭ ءىرى تۇلعا­لارى: وپەرا ونەرىنىڭ جۇلدىزى كۇ­لاش بايسەيىتوۆا, بي ونەرىنىڭ جۇل­دىزى شارا جيەنقۇلوۆا, مەملەكەت قاي­راتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆ, ادە­بيەت سىنشىسى ءىلياس وماروۆ وسى جىلى دۇنيەگە كەلسە, قازاق بالۋانى مۇ­قان مۇڭايتپاسوۆ تۇرىك بالۋانى نۇر­لىنى جىعىپ «قاجى» اتانىپتى. ونىمەن قويماي وسى جىلى ساراتوۆ قالاسىندا اعايىندى نيكيتيندەر ۇيىم­داستىرعان تسيرك كۇرەسىنە تۇڭعىش رەت «قاجىمۇقان» دەگەن اتپەن كۇرەسكە شى­عىپ, تاريحتا قالدى.

1924 تىشقان جىلى: قازاقتىڭ قاھارمان قىزى ءاليا مولداعۇلوۆا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرى, رەيحستاگقا جەڭىس جالاۋىن تىككەن راقىمجان قوش­قارباەۆ, ايگىلى سۋرەتشى ۇكى اجيەۆ دۇنيەگە كەلسە, ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ اراب ارىپتەرى نەگىزىندە جاساعان قازاق گرافيكاسى ورىنبوردا وتكەن قازاق-قىرعىز ءبىلىمپازدارىنىڭ العاشقى سەزىندە رەسمي تۇردە ماقۇلدانىپتى.

1936 تىشقان جىلى: قازاكسر-ءى كسرو قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكا رەتىندە قايتا قۇرىلىپ, قازاكسر-نىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 9 اقپان كۇنگى قاۋلىسىمەن قازاقتاردى «قىرعىز» دەپ اتاماي «قازاق» دەپ اتاۋ تۋرالى شەشىمى شىقتى. قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ون كۇندىگى ماسكەۋدە ءوتىپ, ءانشى كۇلاش بايسەيىتوۆاعا «كسرو حالىق ءارتىسى» اتاعى بەرىلىپتى.

1948 تىشقان جىلى: امەريكالىق عالىم نوبەرت ۆينەر كيبەرنەتيكالىق عىلىمعا نەگىز بولعان «كيبەرنەتيكا» اتتى زەرتتەۋىن جاريالادى. دارىگەر عالىم­دار تۇڭعىش رەت باۋىردان اشىق لاعىل ءتۇستى جاڭا ۆيتامين ۆ12 كريستالىن ءبولىپ الدى.

1960 تىشقان جىلى: قازكسر-ءنىڭ كوپتەگەن وبلىستارى مەن اۋدان­دارىن­داعى قازاق ءتىلدى گازەتتەر جابىلدى. تىڭ ولكەسىندەگى 700 قازاق مەكتەبى ورىس تىلىنە كوشىرىلدى. مەملەكەتتىك ءىس قاعازدار, بايلانىس قىزمەتتەرى تۇگەل­دەي ورىس تىلىنە ءوتتى. «عاسىر پىراعى» اتان­عان ايگىلى ارعىماق «ابسەنت» ريم وليمپياداسىندا التىن مەدال جە­ڭىپ السا, اتاقتى جەلاياق عۇسمان قو­سانوۆ كسرو قۇراماسى ساپىندا وليم­پيادانىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى اتاندى.

1972 تىشقان جىلى: ايگىلى مەدەۋ مۇز ايدىنى سالىندى. قازاق-سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ العاشقى تومى جا­رىق كوردى. ايگىلى باسكەتبولشى ءالجان جارمۇحامەدوۆ قازاقتان شىققان تۇڭ­عىش وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. اقش استروناۆتارى يۋدجين ا تسەرنان, گارريسون, ح.شميتتەر ايدىڭ ۇستىندە 12 كۇن, 13 ساعات, 51 مينۋت بولىپ رەكورد جاسادى. ۆولفبۋرگ (فرگ) ماشينا جاساۋ زاۋىتى «فولكسۆاگەن-جۋك» اۆتو كولىگىن جاساپ شىعارىپ, الەمدىك ستاندارتقا جاڭالىق ەنگىزدى.

1984 تىشقان جىلى: «قازكسر حالىق جازۋشىسى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى قازكسر جوعارى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنىڭ ۋكازى شىقتى. بۇل اتاققا تۇڭعىش يە بول­عاندار – ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافين, ت.ءابدىراحمانوۆا. كۇيشى نۇرعيسا تى­لەنديەۆكە «كسرو حالىق ءارتىسى» اتاعى بەرىلدى. تاشكەنت قالاسىندا وتكەن بوكس­تان كسرو چەمپيوناتىندا كارىمجان ءابدىراحمانوۆ, سەرىك نۇرقازوۆ, سەرىك قوناقباەۆ, اسىلبەك قيلىموۆ باستاعان ءتورت قازاق ازاماتى قاتارىنان جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلىپ, بۇل وقيعا قازاق بوكسى تاريحىندا قايتالانباس جەتىستىك رەتىندە تىركەلدى.

1996 تىشقان جىلى: 30 قاڭتار كۇنى قوس پالاتالى تۇڭعىش پارلامەنت ءوز جۇمى­سىن باستاسا, جەلتوقسانشى قايرات رىسقۇلبەكوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى. قازاقستاندىق بوكسشى ۆاسيلي جيروۆ اتلانتا وليمپياداسىندا چەمپيون اتانىپ, «باركەر» كۋبوگىن جەڭىپ الدى.

2008 تىشقان جىلى: استانانىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويى ءوتىپ, بۇعان دەيىن 10 ماۋسىمدا تويلانىپ كەلگەن قالا كۇنى «6 شىلدە – استانا كۇنى» مەملەكەتتىك مەرەكە بولىپ بەكىتىلدى. استانا كوشەلەرى مەن داڭعىلدارىنا جاڭادان اتاۋ بەرۋ, قايتا اتاۋ نەمەسە بىرىكتىرىپ اتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسىعان وراي كەشەگى كەڭەس داۋىرىنەن قالعان توتاليتارلىق اتاۋلار وزگەرتىلىپ, وعان قوسا جاڭادان بوي كوتەرگەن اۋداندار مەن كوشەلەرگە زامانعا ساي جاڭادان 309 اتاۋ بەرىلدى. وسى جىلى باس قالادا اڭىزعا اينالعان باتىر باۋىرجان مو­مىش ۇلىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. بوكسشى باقىت سارسەكباەۆ بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى اتاندى.

2020 تىشقان جىلىنان دا كۇتەر جاق­سىلىعىمىز كوپ. ەڭ باستىسى, ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولعاي!