رۋحانيات • 22 ناۋرىز، 2020

تورلەت، تىشقان جىلى!

733 رەتكورسەتىلدى

مىنە، كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەتىن، تابيعات گۇلدەنەتىن، بارشا جۇرت ىرىزدىققا كەنەلەتىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ءاز ناۋرىز كەلىپ جەتتى. باعزى بابالارىمىزدىڭ بۇل كۇنگە ايرىقشا ءمان بەرگەنى تۋرالى كونە جازبالاردا ءجيى ايتىلادى. مىسالى، گرەك تاريحشىسى كۆينت كۋرتسي رۋفتىڭ «ەسكەندىر جورىعى» دەگەن ەڭبەگىندە ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى تاڭ شاپاعى قىلاڭ بەرگەن مەزەتتە قاعان ورداسىنا كۇن بەينەلى تۋ تىگىلىپ، الاڭعا شىمقاي قىزىل كيىم كيگەن 365 بوزبالا شىعىپ، جىل ىشىندەگى ءاربىر تاۋلىكتىڭ شەجىرە-بايانى سياقتى 365 كۇي تارتقانى تۋرالى تامسانا باياندالعان. سودان سوڭ ەلدىڭ باتاگوي ابىزى ورتاعا شىعىپ، ەل تىلەگىن تاڭىرگە جەتكىزەر 9 كۇيىن قوبىزبەن تارتادى ەكەن. ال تان-شۋ جىلناماسىندا تۇركىلەردىڭ كوكتەم مەزگىلىندە تاساتتىق بەرىپ، تاڭىرگە ءتاۋ ەتەتىنى ايتىلعان. جەر-جاھان جاڭارعان، كوڭىلدەر اعارعان، دۇنيە تازارعان بۇل كۇندى اتالارىمىز قاسيەتتى تاۋعا بارىپ تاڭىرگە ءتاۋ ەتىپ، كوككە اق شاشىپ، وتقا ماي تامىزىپ تويلاعان ەكەن. راشيد اد-دين مەن ابىلعازى ءباھادۇر بۇل كۇندى ەرگەنەقوننان شىعۋىمەن بايلانىستىرىپ، ونى ەركىندىككە قول جەتكىزگەن مەرەكە رەتىندە اسپەتتەيدى. ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني تۇركى جۇرتىنىڭ ناۋرىزدى «جاڭا كۇن» دەپ تويلايتىنىن جازعان. 

قالاي بولعاندا، ءاز ناۋرىزدىڭ تۇركىلىك كۇنتىزبەگە قاتىسى بارى انىق. XIX عاسىردا چجاو ي ەسىمدى ايگىلى قىتاي عالىمى «12 مۇشەل جىل ساناۋ امالى باتىستا پايدا بولىپ، تۇركى جۇرتى ارقىلى قىتايعا جەتكەن» دەگەن پىكىر ايتقان. كونە «جاڭا تاڭ پاتشالىعىنىڭ تاريحى» كىتابىندا دا تۇركىلەردىڭ VIII عاسىردا 12 جانۋارلىق جىل ساناۋ امالىن قولداناتىنى ايتىلادى. ال ەدۋارد شاۆانن بۇل كۇنتىزبەنىڭ تۇركىلىك تامىرىن بۇلتارتپاس دەرەكتەرمەن ايعاقتايدى. عۇن زامانىنان پايدا بولعان 12 جىلدىق مۇشەل تۇركى داۋىرىندە جەتىلىپ، كەمەلىنە كەلە تۇسكەن. بۇل تۋرالى قاشقارلى ماحمۇت ايگىلى سوزدىگىندە «تۇرىك قاعانى حالقىمەن كەڭەس قۇرىپ: «كەيىنگىلەر جاڭىلماس ءۇشىن، ون ەكى جۇلدىز بەن ون ەكى ايدىڭ سانىنداي ون ەكى جىلدىڭ ارقايسىسىنا ات قويايىق. جىل ساناۋىمىزدى وسىعان قاراپ جۇرگىزەيىك»، دەپتى. ءسويتىپ قاعان جابايى اڭداردى ىلە وزەنىنە قاراي قۋىڭدار دەپ بۇيرىق بەرەدى. اڭداردىڭ ون ەكىسى سۋدى كەشىپ وتەدى. وزەننەن وتكەن ءاربىر اڭنىڭ اتى ءبىر جىلعا بەرىلەدى» دەپ جازادى. كوك تۇرىكتەردىڭ وسى جىل قايىرۋدى ءجيى قولدانعانىن بىلەمىز.

وسى جىل ساناۋى بويىنشا بيىل دوڭىز دوعارىلىپ، تىشقاننىڭ تابالدىرىعىن اتتاعالى وتىرمىز. جىلناماعا سەنسەك، ەرتەدە دوڭىز جىلدارى قىس جايسىز سوعىپ، قاتتى جۇتتار بولعان ەكەن. سوندىقتان حالىق دوڭىزدىڭ اتىن تۋرا ايتپاي، «قاراكيىك جىلى» دەپ تەرگەپ اتاپتى. ءتىپتى كونە تۇركى بىتىگىندە دوڭىز جىلىن «لاعزىن جىلى» دەپ تۇڭعىس-مانجۇر تىلىندە اتاۋى دا وسى جىلدىڭ ايباتىنان سەسكەنگەن كوشپەلىنىڭ جاساعان ىرىم-تىيىمى دەۋگە بولار. جالپى، دوڭىز، مەشىن، سۋىردى قازاق ادامنان ازعان حايۋان دەپ اپساناعا قوسقان. دوڭىز جىلى تۋرالى بەكاسىل اۋليە بيبولات ۇلى دا «زيكزال» ەڭبەگىندە «ەگەر دوڭىز جىلى كىرسە، قىس قاتتى بولادى، قار قالىڭ جاۋادى. ىستىعى كوتەرىلۋ، جوتەل اۋرۋلارى كوپ بولادى... وسى جىلدار ادامدار ءوز مەكەنىنەن باسقا مەكەنگە كوشۋمەن اۋرە بولادى. ەلدى قاپالىق باسادى، قىس ۇزاققا سوزىلادى» دەپ جازعان ەكەن. راسىندا، بيىلعى دوڭىز جىلى توڭمويىن دوڭىزدىعىن جاسادى: وركەنيەتتەردىڭ تەكەتىرەسى ۋشىعىپ، ەكونوميكالىق قيىندىقتار بولىپ، الەمدى شارپىعان ىندەت ۇرەيدى ۇدەتە ءتۇستى. اپاتتار كوپ بولدى، قار دا كوپ جاۋدى. سونىڭ ءبارى وسى جىلمەن كەتسىن...

جاڭا مۇشەلدى باستاپ جاتقان تىشقان جىلىنا دا ۇمىتپەن قارايمىز. ايلاكەر، اقىلدى، ەڭبەكقور بولۋىنا بايلانىستى تىشقاندى مۇشەل قايىرۋدا جىل باسى ساناعان. «تۇيە نەگە جىلدان قۇر قالدى؟» دەيتىن اڭىزدا اڭقاۋ تۇيە اقىلدى تىشقاننان جەڭىلىپ، جىلدان قۇر قالادى. سوندىقتان تۇيەنىڭ ۇستىنە شىعىپ، اتقان تاڭدى، جارىق كۇندى العاش كورگەن تىشقاندى تۇركى جۇرتى تۇتاس تسيكل – مۇشەلدىڭ باسى ساناعان. مىنە، سول تىشقان جىلىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ، جاڭا مۇشەلگە ەنىپ بارامىز. بۇل جىل تۋرالى دا جارىقتىق بەكاسىل اۋليە «تىشقان جىلى كەلسە، قىسى قۇرعاق،  جازى جاۋىن-شاشىندى بولادى. ءشوپ قالىڭ وسەدى. ەل ىشىندە مامىراجاي، كەڭشىلىك ورنىعادى، شوپتەر ۋاقىتىنان ەرتە كوگەرەدى، سەل، سۋ تاسقىنى بولادى، قىس سوڭىندا قارت تىشقان قالادى»، دەپ بولجاپتى. جالپى، حالىق تىشقاندى ىرىزدىق-نەسىبەسى كوپ، قامبادا ءدانى، قازىنادا قارجىسى مول جينالاتىن جاقسى جىل دەپ ساناعان.

بابالارىمىزدىڭ ءبىر مۇشەل اياقتالىپ، تۇتاس كەزەڭنىڭ پاراعى اۋىسقان ءولىارا مەزەتتە وزگەرىستەر بولاتىنىن سەزىنىپ، «شاراپاتتىڭ بەتى بەرى، كەساپاتتىڭ بەتى ءارى بولسىن» دەپ اينالانى الاستاپ، بوزالا تاڭمەن تالاسا تۇرىپ، ىزگى تىلەكتەر تىلەۋى تەگىن ەمەس. ەندەشە، وقشاۋلانىپ وتىرساق تا وتباسىمىزبەن ءاز ناۋرىزدى جاقسى قارسى الىپ، ىزگى تىلەگىمىزدى تىلەيىك، جاقسىلىقتان ءۇمىت ۇزبەيىك، الەۋمەت! ەسكى جىل ەسىركەسىن، جاڭا جىل جارىلقاسىن! تىشقان جىلى تابىستى بولايىق!

تورلەت، جاڭا كەزەڭ، مۇشەلدىڭ باسى – تىشقان جىلى! 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى: جولاۋشىلار اعىنى مەن كولىك سانى ازايدى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 18:10

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 6

قوعام • بۇگىن، 17:09

د دارۋمەنى - ينفەكتسيالاردىڭ «جاۋى»

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:47

شىمكەنت: تسيفرلى وتباسىنىڭ ءبىر كۇنى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 15:58

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:23

ولار ءۇي بەتىن كورمەي كۇرەسۋدە

ايماقتار • بۇگىن، 14:42

كارانتين كارتيناسى (تريپتيح)  

ايماقتار • بۇگىن، 13:15

ۇقساس جاڭالىقتار