اباي • 20 ناۋرىز، 2020

ورال، 1972: اباي ءۇشىن ايقاس

688 رەتكورسەتىلدى

ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا ا.س.پۋشكين اتىنداعى ورال پەداگوگيكا ينستي­تۋتى بولىپ اتالدى. ول – قا­زاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە 1932 جىلى قۇرىلعان ەڭ ۇلكەن وقۋ ورنى.

ءوز زامانىنىڭ ءبىلىمدى، بەلسەندى، وزىق ويلى جاستارى جينالعان جەردە ۇلتجاندىلىق، پاتريوتتىق سەزىم ويانباي تۇرا ما؟ بۇل وقۋ ورنىندا وقىعان قازاق جاستارىنىڭ باسىنا دا تالاي بۇلت ۇيىرىلگەن زامان بولعان.

1930 جىلدارى ورال پەدينستيتۋتىندا «سۇرپاقبايلار» اتتى جاسىرىن توپ بولعاندىعى تۋرالى مالىمەت اراگىدىك كەزدەسىپ قالادى. وسى ايىپ بويىنشا نكۆد تالاي جاستى تەرگەپ، تەكسەرىپ، قۋدالاعان ەكەن.

1940-1941 جىلدارى كىل جاستار­دان قۇرالعان «قازاق حالقىن قورعاۋ­شىلار وداعىنىڭ» 6 مۇشەسى دە ءدال وسى ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتتەرى ەدى. ال ۇيىم­نىڭ جەتەكشىسى – فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتى عۇباي­دوللا انەسوۆ 17 جاسىندا قولعا ءتۇسىپ، 19 جاسىندا اتىلىپ كەتە بارىپتى...

– ينستيتۋتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە 1972 جىلى ءتۇستىم. ونىڭ الدىندا ءبىر جىل دايىندىق كۋرسىندا وقىدىم. ەكى جىل اسكەردە بولعان، ساقا جىگىت سانالامىز، – دەپ باستادى اڭگىمەسىن بۇگىندە 70 جاسقا كەلگەن باۋىرجان رايانوۆ اعامىز.

...وقيعا بىلاي بولىپتى. ساباق جاڭا باستالعان، قىركۇيەكتىڭ ەكىنشى اپتا­سى. ء«بىرىنشى كۋرستىڭ ۇلدارىن دەكا­ناتقا شاقىرىپ جاتىر» دەگەن حابار جەتىپتى. تاريح، قازاق فيلولوگياسى فاكۋل­تەتىن­دە وقيتىن جىگىتتەر جينالا قالدى.

– بالالار، سەندەرگە تاپسىرما بىلاي: باس كورپۋستىڭ الدىندا تۇرعان لەنين مەن ابايدىڭ مۇسىندەرىن بۇزىپ الىپ تاستايسىڭدار. ءبىزدىڭ ينستيتۋت پۋشكين اتىندا بولعاندىقتان، پۋشكين عانا قالسىن. بۇل رەكتوردىڭ تاپسىرماسى! – دەدى دەكاننىڭ ورىنباسارى، سول كەزدە الماتىعا ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا كەتكەن دەكان ءماتجان تىلەۋجانوۆتىڭ ورنىندا ۋاقىتشا قالعان ۇلتى ورىس وقىتۋشى. رەكتوردىڭ اتى-ءجونى – سيدوروۆ ۆيكتور كۋزميچ بولاتىن.

قولىنا سۇيمەن-كۇرەك ۇستاعان جاس جىگىتتەر ينستيتۋتتىڭ باس عيماراتىنىڭ الدىنا شىقتى. شىنىندا دا «پ» ءتارىزدى سالىنعان عيماراتتىڭ باس قاقپاسى الدىندا ءۇش ءمۇسىن تۇرعان ەدى: وڭ جاعىندا – پۋشكين، ورتادا – لەنين، ال سول جاعىندا  ابايدىڭ كەۋدەمۇسىندەرى ورنالاسقان. پۋشكيننىڭ ورالعا كەلگەنى راس، سول پۋش­كيندى العاش قازاققا تانىتقان – اباي ەكەنى دە راس. لەنين بولسا – كۇن كوسەم.

...سونىمەن الەكەدەي جالانعان جاس جىگىتتەر اۋەلى لەنين ءمۇسىنىن قيراتۋعا ك­ىرىسىپ تە كەتتى. گيپستەن الدە تسەمەنتتەن قۇيىلعان ەسكەرتكىش تىم بەرىك ەكەن. شەتىنەن ءمۇجىپ، قيقالاپ جونىپ، ەسكەرت­كىشتىڭ ورنىن جەرمەن جەكسەن ەتتى-اۋ. ەندى ابايدىڭ ءمۇسىنىن قيراتۋ كەرەك...

– «جوق، جىگىتتەر، ابايدىڭ ەسكەرت­كىشىنە تيمەيمىز!» – دەيدى باۋىرجان. جانىندا جۇرگەن شاكي قايىرعاليەۆ تە قولداي كەتتى. اسكەرگە بارىپ، ء«ومىر كورىپ» كەلگەن اعالارىنىڭ ۇسىنىسىنا وزگەلەر دە قارسى كەلمەدى.

– ءبىزدى جۇمساعان دەكاننىڭ ورىنباسا­رىنا قايتا باردىم. «سولاي دا سولاي، لەنيننىڭ ءمۇسىنىن الدىق، ول دۇرىس، كوسەمنىڭ ەسكەرتكىشى ءار جەردە تولىپ تۇر عوي. بىراق ابايدىڭ ەسكەرتكىشىنە تيىسپەيمىز. ويتكەنى بۇل ورال قالاسىندا جالعىز. ورىس ادەبيەتى ءۇشىن پۋشكيننىڭ ورنى قانداي بولسا، قازاق ادەبيەتى ءۇشىن ابايدىڭ ورنى دا سونداي. اباي ءمۇسىنى تۇرا بەرسىن!»

– تى كتو تاكوي؟ سەن كىمسىڭ؟ – دەكان­نىڭ ورىنباسارى ەجىرەيىپ كەتتى. مەن دە قايتپادىم. كادىمگىدەي ۇرسىسىپ قال­دىق. ستۋدەنتتەر جينالىپ: «ابايدى العىز­باي­مىز!» – دەدىك. مۇندايدى كۇت­پەگەن ورىن­باسار: ء«بىر اپتا ۋاقىت بە­رەمىن»، دەپ كۇيىپ ءپىستى»، دەپ ەسكە الادى باۋىرجان اعا.

باۋىرجان مەن شاكي باستاعان باس­تاماشىلار جاتاقحانادا بۇكىل بولمەنى ارالاپ شىعىپ، ستۋدەنتتەرگە جاعدايدى ايتىپ شىعىپتى. اسىرەسە ەر بالالارمەن «ەشكىم دە اباي ءمۇسىنىن قيراتپايدى» دەگەن قۇپيا كەلىسىم جاسالىپتى. كەيىن بەلگىلى ايتىس اقىنى بولعان شاكي قايىر­عاليەۆتىڭ سوزدەرى سول كەزدىڭ وزىندە جالىندى بولاتىن. بۇل قوزعالىستى ەكىنشى كۋرستاعى سايلاۋ سۇلەيمەنوۆ تە قولداعان. وسىلايشا از كۇندە ينستيتۋت­تاعى 400-دەي قازاق ستۋدەنتى «ابايدىڭ ءمۇسىنىن العىزبايمىز!» دەگەن شەشىمگە ءتاستۇيىن بەكىگەن ەدى.

دەكان ورىنباسارىنىڭ باۋىرجاندى اتارعا وعى جوق.

– سەن قاي جەردىڭ بالاسىسىڭ؟ – دەدى بىردە.

– جىمپيتىدانمىن.

– باسە! سەن قالاي وقۋعا ءتۇسىپ ءجۇرسىڭ؟!  «جىمپيتىلىقتاردى «الاشوردانىڭ قۇيىرشىقتارى» دەپ، ساياسي سەنىمسىز ساناپ، لاۋازىمدى قىزمەتكە قويماۋ، ينستيتۋتقا تۇسىرمەۋ» تۋرالى قۇپيا نۇسقاۋ بار دەۋشى ەدى، سول راس سياقتى.

ء«بىز دە قاراپ جاتپادىق. ءوزىم باس بولىپ، قالاداعى گازەت دۇڭگىرشەكتەرىن ارالاپ، ابايدىڭ بەينەسى سالىنعان توسبەلگىلەردى تۇگەل ساتىپ الدىق. ول كەزدەرى سونداي توسبەلگىلەر كوپ بولاتىن. ونى ەڭ الدىمەن جاتاقحاناداعى بۇكىل ستۋدەنت جىگىتتەر توسىمىزگە تاعىپ الدىق. از كۇندە ينستيتۋتتىڭ بۇكىل ستۋدەنتى اباي بەينەسىن كەۋدەسىنە تاعىپ ءجۇردى. سپورتفاكتىڭ جىگىتتەرى دە بىزگە قوسىلدى. ءالى ەسىمدە، كەيىن بەلگىلى جاتتىقتىرۋشى بولعان باتىر قۋانىشەۆ تە تاقتى. فيزيك-ماتەماتيكتەر دە قالمادى. جو­عارى كۋرستىڭ جىگىتتەرى دە قولدادى»، دەي­دى باۋىرجان اعا.

وسىلاي ءبىر-ەكى اي ءوتتى. ابايدىڭ ءمۇسىنى ورنىندا قالدى. ءبىر كۇنى الما­تىدان ءماتجان اعاي ورالدى. ەرتەڭىنە «رايانوۆ، سەنى دەكان شاقىرىپ جاتىر» دەگەن حابار جەتتى.

– ءاي، بالا، سەن نە ءبۇلدىرىپ ءجۇرسىڭ؟!

– اعاي، ابايدى قالاي قيراتامىز؟ وعان قولىمىز بارمايدى عوي. ەگەر بۇل ءمۇسىندى اقىرى الاتىن بولسا، مەن اۋىلعا الىپ كەتەيىنشى. ءبىزدىڭ جىمپيتىدا اباي دەگەن اۋىل بار. سوندا اپارىپ قويامىز، – دەيدى.

– ءاي، باۋىرجان، سەن تەنتەك بولما! بوسقا وقۋدان شىعارىپ جىبەرەدى. سەن بىزگە كەرەكسىڭ. جىگىتتەر كەرەك بىزگە. ءوزىڭ قانشا جىلدان بەرى وقۋعا تۇسە الماي ءجۇر­دىڭ عوي. بوسقا تەنتەك بولماڭدار...

دەكانمەن اراداعى اڭگىمە وسىلاي بولىپتى.

ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ول كەزدە 7 قاراشا – ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ مەرەكەسى ەرەكشە تويلانادى. ۇلكەن-كىشى قىزىل جالاۋ الىپ، شەرۋگە شىعادى. بىراق سول جىلى ينستيتۋت اۋىلدان كەلگەن قازاق بالالارىنا دەمالىس بەرىپ، اۋىلدارىنا قايتارىپ جىبەرەدى.

ونشاقتى كۇن اۋىلدا دەمالىپ، ينستيتۋتقا كەلسە، اباي ورنىندا جوق! باۋىرجاننىڭ جۇرەگى توقتاپ قالا جازدادى. جۇگىرىپ ءماتجان اعايعا باردى.

– اعاي، ابايدىڭ ءمۇسىنى قايدا؟

– ءاي، بالا، بىلمەيمىن، ءبىر كىسىلەر كەلىپ، قيراتىپ الىپ تاستادى. بىزدەن سۇراعان دا جوق. بولدى، ساباقتارىڭدى وقىڭدار!

باۋىرجان اينالا جۇگىرىپ، اركىمنەن سۇراستىرادى. تام-تۇمداپ دەرەگى دە شىعا باستادى. سويتسە، ستۋدەنتتەر كاني­كۋلعا كەتكەن سوڭ قالادان ءبىر بريگادانى الىپ كەلىپ، ءمۇسىندى الدىرىپ تاستاعان. «كولىككە تيەگەن جوق، ينستيتۋتتىڭ باس كورپۋسىنىڭ سىرت جاعىنا قاراي الىپ كەتتى» دەگەن سوڭ جابىلىپ ىزدەپ، نەكراسوۆ باعى دەپ اتالاتىن شاعىن توعايدىڭ ەڭ تۇبىنەن تاۋىپتى. ءمۇسىننىڭ مۇرنى، قۇلاعى، يىعى سىنىپ، ابدەن ءب ۇلىنىپ قالعان.

– ءىشىم قان جىلادى. «اقىرى الاتىن بولعاندا، ءوزىمىز بۇلدىرمەي تۇبىنەن قازىپ الاتىن ەدىك-اۋ» دەيمىن. وسىلايشا ەكى اي بويى قورعاعان ابايدىڭ مۇسىنىنەن اۋىلعا كەتەمىز دەپ ايرىلىپ قالدىق. سول وقيعادان كەيىن مەنى «بۋنتار» دەپ اتاپ كەتتى، – دەيدى باۋىرجان رايانوۆ اعامىز.

ءبىر تاڭعالارلىعى، «بۇزىق» ستۋدەنتتەرگە جازا قولدانىلماپتى. بۇعان سول كەزدەگى قازاق جاستارىنىڭ بىلىمدىلىگى، وقۋدا دا، قوعامدىق جۇمىستا دا الدا جۇرگەنى اسەر ەتسە كەرەك.

– بىرنەشە جىلدان كەيىن رەكتور ۆيكتور سيدوروۆ كەتىپ، ورنىنا حايروللا كەنجەعۇلوۆ دەگەن قازاق كەلگەندە ارنايى كىرىپ، ينستيتۋت اۋلاسىنا، پۋشكيننىڭ جانىنا اباي ءبيۋستىن قايتا ورناتۋ تۋرالى ۇسى­نىسىمدى ايتىپ كەتتىم. بىراق ورىن­­دالمادى، – دەپ ەسكە الادى باۋىر­جان اعاي.

P.S.: اباي ءمۇسىنىن قىزعىشتاي قورعاپ، وقۋدان شىعىپ كەتە جازداعان قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ ارمانى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا جۇزەگە استى. 1995 جىلى وقۋ ورنىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى تۇياقباي رىسبەكوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن كوركەمسۋرەت كافەدراسىنىڭ جاس وقىتۋشىلارى قۋاندىق ءمادىر مەن ماكسيم جۇماعاليەۆ ابايدىڭ 150 جىلدىعى قارساڭىندا ءبيۋستتى جاساپ شىقتى. 2002 جىلى ورال قالاسىنىڭ باس الاڭىنا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى.

  1

سۋرەتتە: ا.س.پۋشكين اتىنداعى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ 1-2-كۋرس ستۋدەنتتەرى (سولدان وڭعا قاراي) شاكي قايىرعاليەۆ، سايلاۋ سۇلەيمەنوۆ، باۋىرجان رايانوۆ

 

 باتىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

بەنزين باعاسى ارزاندادى

ەكونوميكا • كەشە

14 وتباسىعا قول ۇشىن سوزدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار