ءاۋ باستاعى بولجام وسىدان بەس جىل بۇرىنعىداي, مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋ بولاتىن. بىراق مۇنى بارلىق مەملەكەتتەر نارىقتىڭ ىڭعايىنا باعىنعان قالىپتى جاعداي دەپ قابىلدامادى. ناتيجەسىندە, مۇناي باعاسى باررەلىنە 35 دوللاردان دا تومەندەپ كەتتى. قازاقستان ءۇشىن قۇتقارۋ جاستىقشاسى مىندەتىن اتقارىپ تۇرعان فاكتور ۇلتتىق قور عانا ەمەس, شيكىزات قورى دا بار. ۇلتتىق بانكتىڭ ەكونوميكاداعى ءرولى ءوستى, ۆاليۋتا مەن اقشا نارىعىنا قوسىمشا ىقپال ەتۋ قۇرالدارى, رەزەرۆتەرى مەن ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيدە. مۇنىڭ ءبارى ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن مۇناي باعاسىنىڭ سوققىسىن سەزدىرمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ساراپشىلار مۇنايلى مەملەكەتتەردىڭ ءبارى گەوساياسي ويىنداردىڭ تۇتقىنى ەكەنىن, پۋتين مەن يبن سالماننىڭ ستراتەگياسىنىڭ بۇرىس-دۇرىستىعىن دالەلدەۋ ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە ەكەنىن ايتىپ جاتىر.
الەمدەگى مۇنايدىڭ جارتىسىنا جۋىعى اقش-تا (كۇنىنە 13,1 ميلليون باررەل), رەسەيدە (كۇنىنە 11,3 ميلليون باررەل) جانە ساۋد ارابياسىندا (تاۋلىگىنە 9,7 ميلليون باررەل) وندىرىلەدى. قازاقستاننىڭ ەنشىسى – 2 پايىز. مۇناي نارىعىنداعى سوڭعى داعدارىس, ونىڭ باعاسى باررەلىنە 40 دوللاردان تومەن بولعان, 2014-2015 جىلدار ءالى ۇمىتىلعان جوق. ساراپشىلارعا سەنسەك, ماكروەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراعاندا مۇناي باعاسىنىڭ قىسقا مەرزىمدە تومەندەگەنى ماڭىزدى ەمەس. ارزانداۋ ۇدەرىسى ۇزاققا سوزىلسا, قاۋىپتىڭ باسى دەپ قابىلداۋعا بولادى. قازاقستان بيۋدجەتىنىڭ شەكتىك ءدالىزى 55-60 دوللارعا ەسەپتەلگەن. دەمەك, ەسەپكە الماعان 15-50 دوللار تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا سەبەپ بولاتىن فاكتور.
الەم مۇناي توڭىرەگىندەگى دۇربەلەڭنىڭ تىنىشتالعانىن كۇتىپ وتىر. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى نۇرلان نوعاەۆ قازاقستان وپەك+تە كونسەنسۋسقا شاقىرۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وسى جولعى كەلىسىم بولاشاقتى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك اقپارات كوزدەرى سارسەنبى, 11 ناۋرىزدان باستاپ مۇناي باعاسى كوتەرىلگەنىن حابارلاپ جاتىر. اق ءۇي مەن كونگرەسس وسى اپتانىڭ سەيسەنبىسىندە اقش ەكونوميكاسىن قولداۋ جانە ازاماتتارعا سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ تۋرالى شۇعىل كەڭەس وتكىزدى. لوندوننىڭ ICE Futures بيرجاسىندا سارسەنبىدە ماسكەۋ ۋاقىتىمەن 7. 30-دا Brent ماركالى مۇناي فيۋچەرستەرىنىڭ باعاسى باررەلىنە 38,5 دوللارعا قىمباتتادى. بۇل الدىڭعى سەسسيادان 3,5%-عا جوعارى باعا. ۇلتتىق بانكتىڭ 10 ناۋرىزدان باستاپ بازالىق مولشەرلەمەنى 9,25 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىن جوعارىلاتقانى سونشالىقتى اسەر ەتە قويماعانى بايقالدى. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت بۇل قادامعا سىرتتان تونگەن تاۋەكەلدەرگە بايلانىستى باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارعانىن اشىق ايتىپ وتىر.
قولدانبالى ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ (AERC) باسقارۋشى ديرەكتورى ولجاس تولەۋوۆ بازالىق مولشەرلەمەنىڭ بىردەن 2,75 پايىزعا ءوسۋى تەڭگە قۇرالدارىنىڭ تارتىمدىلىعىن (پايدالىلىعىن) ارتتىرۋعا وڭ اسەر ەتەدى دەپ سانايدى. سونىڭ ىشىندە دەپوزيتتەردىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ قىسقا مەرزىمدى نوتالارىنىڭ, قارجى مينيسترلىگىنىڭ وبليگاتسيالارىنىڭ باعاسى ءوسۋى مۇمكىن. سونداي-اق بۇل فاكتور تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قازاقستانداعى ينفلياتسيانى قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال كەرى اسەرى, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى السىرەتۋى مۇمكىن. «ۇكىمەت ونەركاسىپ, قۇرىلىس, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالار قابىلداۋى قاجەت» دەيدى و.تولەۋوۆ.
ء«بىزدى بۇل تىعىرىقتان ينتەرۆەنتسيا قۇتقارادى»
بۇل بولجامدى ساراپشىلاردىڭ 90 پايىزى ايتقان. بىراق ۇلتتىق بانك وسى ەكى نۇسقانىڭ اراسىنان بارىنشا ءتيىمدى جولدى تاڭداپ, ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا تاۋەلدى ەمەس ەكەندەرىن تانىتتى. ەندى پايىزدىق نەمەسە بازالىق مولشەرلەمە 9,25 پايىزدان 12,5 پايىزعا ءوستى. ساراپشى ەرلان يبراگيم ۇلتتىق بانك وسىعان دەيىن تولەم قابىلەتى تومەندەۋ ازاماتتارعا نەسيە بەرۋدى شەكتەۋ تۋرالى شەشىم شىعارعانىن ەسكە ءتۇسىردى. دەمەك, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ مۇناي مەن اقش دوللارىنىڭ قىمباتتاۋىن «ب» جوسپارى دەپ قاراستىرىپ قويعانى, بۇل نۇسقانى قاجەتتى كەزىندە شىعارعانى بەلگىلى بولدى.
قوعام 9 ناۋرىزدان بەرى «بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ءوسۋى قازاقستاندىقتارعا قالاي اسەر ەتەدى؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن كۇتۋدە. ۇلتتىق بانك وسىعان دەيىن پايىزدىق مولشەرلەمەنى بىردەن 2,75 پايىزعا كوتەرگەن ەمەس. وعان ۇكىمەت تە جول بەرمەگەن. ەكى تاراپ تا نارىقتىڭ قاس-قاباعىنا, سوسىن ءوزىنىڭ قالتاسىنا قاراپ بازالىق مولشەرلەمەنى 0,5 نەمەسە 1 پايىزعا دەيىن كوتەرىپ نەمەسە تومەندەتىپ, قازاننىڭ قۇلاعىندا ويناپ كەلگەن. بانك نەسيەسىنە باۋىر باسىپ قالعان قوعام تەڭگەلەي سالىمدارىنىڭ پايىزى وسكەنىنە قۋانسا دا نەسيە پايىزىنىڭ كوتەرىلگەنىن كوڭىلى جابىرقاپ قارسى الدى: سەبەبى وسىعان دەيىن پايىزدىق مولشەرلەمە 9,25 پايىز بولىپ تۇرعان كەزدە باس-اياعى 25-30 پايىزدان اسىپ كەتەتىن نەسيە پايىزى ەندىگى جەردە, 12,5 پايىزدىق كىلتپەن 40 پايىزعا بارىپ توقتاۋى مۇمكىن دەگەن كۇمان بار كوپشىلىك كوڭىلىندە.
«ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر كەلىسىمشارتىندا «سىياقى مولشەرى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قاراي وزگەرۋى مۇمكىن» دەگەن قوسىمشا ەسكەرتۋ بار. ونىمەن كەلىسۋگە دە, كەلىسپەۋگە دە بولادى. بىراق نەسيەگە قولى جەتكەن ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءمان بەرمەۋى دە مۇمكىن. ەگەر, وسىعان دەيىن وسى ەسكەرتۋدى ەلەمەگەن ازاماتتاردىڭ نەسيەلىك پايىزى وزگەرىپ كەتسە, وعان تاڭعالۋعا بولمايدى. بۇل ماسەلە ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت تاراپىنان پىسىقتالادى دەپ ويلايمىن. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بۇل جولى, 2015 جىلعىدان ايىرماشىلىعى, ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىنا يە» دەيدى ە.يبراگيم.
قارجىگەر اندرەي چەبوتارەۆ تە پايىزدىق مولشەرلەمەنى 9,25 پايىزدان 12,5 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ تۋرالى شەشىمدى دۇرىس دەپ سانايدى. «ۇلتتىق بانكتىڭ الدىن الا ەسكەرتۋسىز بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ تۋرالى شەشىمى – بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا. بۇل فاكتور ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى ساياساتىندا قاتەلىكتەرگە جول بەرسە دە كەيبىر فورس-ماجورلىق سيپاتتاعى بولجامداردى قاپەرگە الىپ جۇرەتىنىن كورسەتتى» دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
«فەرمەرگە كارتوپ ءوسىرۋ نەمەسە مال باسىن كوبەيتۋ ءۇشىن نەسيە قاجەت. بازالىق مولشەرلەمە وسكەن سوڭ نەسيە پايىزى قىمباتتايدى. فەرمەر ءوزى وسىرگەن ءونىمدى قىمباتقا ساتۋ ارقىلى شىعىنىن جاۋىپ, پايدا تابۋعا تىرىسادى» دەيدى ەكونوميستەر.
ساراپشى ە.يبراگيم ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ودان ءارى قۇنسىزدانۋ مۇمكىندىگى تۋرالى پىكىرىن دە ايتا كەتتى. «ايىرباستاۋ باعامىنا شەكتەۋ جوق. قازاق تەڭگەسى قۇنسىزدانادى. مۇنىڭ ءبارى ماكروەكونوميكالىق ساياساتقا بايلانىستى. الەمدىك تاجىريبەدە ءىجو-گە ءوسىم بەرەتىن ينديكاتور شاعىن جانە ورتا بيزنەس. شاعىن جانە ورتا بيزنەسىنىڭ الەۋەتى مىقتى بولسا, ۇلتتىق ۆاليۋتاسى دا تۇعىرلى بولادى. پايىزدىق كىلتتىڭ ءوسۋى بانك نەسيەسىنە اسەر ەتەتىنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. بۇل شوب ءۇشىن جاعىمدى فاكتور ەمەس. بىراق مەنىڭ قاتەلەسۋىم دە مۇمكىن. سەبەبى ۇكىمەت شوب-تى قارجىلاندىرۋدىڭ قوسىمشا تەتىكتەرىن ىسكە قوسادى دەگەن بولجام بار» دەپ تولىقتىردى ساراپشى. سونداي-اق ە.يبراگيم «بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋمەن ماسەلەنى شەشىپ تاستايمىز, دەۆالۆاتسيا بولمايدى» دەپ ۇمىتتەنىپ قالۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتىپ ءوتتى. «ەگەر, مۇناي باعاسى ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن قالىپقا كەلمەسە, تەڭگە قۇنسىزدانادى. ۇلتتىق بانك بۇل جولى دەۆالۆاتسيانىڭ بارىنشا جۇمساق ءتۇرىن قولدانادى. بۇل بۇرىن سىننان وتكەن تاجىريبە. 2017 جىلى ناۋرىز-مامىر ايىندا 340 تەڭگە بولعان دوللار باعاسى قازىر 396 تەڭگە. مۇناي جانە ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالل ەكسپورتەرلەرى ارزان باعادان بانكروتقا ۇشىراماۋ ءۇشىن ولارعا سۋبسيديا بەرۋ كەرەك. سۋبسيديا عانا تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىن ساقتاپ قالادى. بىراق شيكىزات ەكسپورتەرلەرىن قولدان دەمەۋ ارقىلى تەڭگەنى تۇراقتاندىرۋ اقىلعا سىيمايتىن شەشىم. مۇناي ەكسپورتىنىڭ جاڭا باعاسىنا ءبىز دە ۇيرەنۋىمىز كەرەك. مۇنايلى مەملەكەت رەتىندە ءبىزدىڭ ەل دە بورت سىرتىندا قالا المايدى, جاعدايعا قاراپ كوشىمىزدى تۇزەيمىز. قازىرگى جاعدايدى داعدارىس نەمەسە ەكونوميكاعا سالماق ەمەس, جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋى دەپ قابىلداعان ەلدەر ۇتادى. بۇل فاكتور ەتەك-جەڭىن جيۋدى قازىردەن باستاپ كەتكەن ۇكىمەتتىڭ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن داعدارىسقا توزىمدىلىگىنە سىن بولماق. قازاقستان ەندى كورپەسىنە قاراپ كوسىلەتىن بولادى. بۇل فاكتور مۇناي ەلەسىنەن ايىعىپ, جاعدايعا قاراپ بەيىمدەلۋگە اسەر ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن» دەيدى ە.يبراگيم.
ول ۇلتتىق قورداعى بۇگىنگە دەيىن جيعان قور الداعى بىرەر جىلعا دەيىن جەتەتىنىن, سودان كەيىنگى جاعدايدى بۇگىن ويلاۋىمىز كەرەگىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. قازىر سينتەتيكالىق مۇنايدىڭ ءباسى باسىم تۇر. «2025-2035 جىلعا قاراي الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىستى سينتەتيكالىق مۇناي قاناعاتتاندىرا الادى» دەگەن بولجام بار.
تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنا كەلەر بولساق, مەملەكەت الداعى ايلاردا سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن تۇسىندىرەتىن تۇزەتۋلەرگە جول بەرۋى ىقتيمال. «بىراق تەڭگە باعامىنا بولجام جاساۋدىڭ تاۋەكەلى جوعارى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بۇل مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قالاۋىنا بايلانىستى. جوعارىدان تاپسىرما تۇسسە اقش دوللارى مەن تەڭگە ءدالىزى 350 تەڭگەگە دەيىن ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن. بىراق مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتشا قۇبىلىس. قازىرگى جاعداي مۇناي ەلەسىنەن ارىلۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتىپ جاتىر. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك مۇنى ءتيىمدى پايدالانادى دەپ ويلايمىن» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ە.يبراگيم.
ءبىز وسىعان دەيىن 2018 جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ بازالىق مولشەرلەمە 9-دان 9,25 پايىزعا دەيىن بولعانىن جازعانبىز. ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى – 17 پايىز 2016 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ارالىعىندا بولدى. ۇلتتىق بانك سوڭعى رەت 12 پايىزدى 2017 جىلدىڭ قاڭتارىندا ورناتقان.
سودان بەرى پايىزدىق مولشەرلەمە 9-9,25 كورسەتكىش اراسىندا تەربەلىپ تۇردى.
الماتى
