قازىنالى قارا شال!؟ قاسيەتىڭنەن اينالايىن! دانالىعىڭا دالا بويلار ما؟ تامىرىم شىرىگەندە, تابانىم ۇسىگەندە تاباعا قالدىرمادىڭ. تاعدىرىم سولاي, تالقانىم ءبىتتى دەگەندە تالاپ بەردىڭ. تاسىم ورگە ەمەس, ەتەككە دومالاعاندا ەڭسەمدى كوتەردىڭ. جىرىڭنان جۇپار اڭقىتتىڭ, قارا سوزىڭمەن قادىرىمدى ارتتىردىڭ. پەندەشىلىك ءپانىن ءسۇيىپ وقيتىن جەر تۇرعىنىنىڭ جاۋىرىن جازدىڭ, جۇرەك كوزىن اشتىڭ. بولاشاعىما باستاۋحات بولدىڭ. ال مەن شە, سونى بىلە تۇرا ءمىز باقپادىم؟ كىشىلىگىڭ مەن كىسىلىگىڭنەن كەسىرلەندىم! وزىمدىكىن ءجون كوردىم, وزەنىمدى لايلادىم. اقىلىڭدى السام اقىرەتىمە جەتەرلىك بايلىققا باتار ەدىم-اۋ؟!
باتىرىپ ايتسا, باسىمىزدى الىپ قاشامىز. اشىپ ايتسا, الاساپىران كۇي كەشەمىز. تيگىزىپ ايتسا, تىلدەي جونەلەمىز. ول راس, نەسىن بۇقپانتايلايمىز. ونەرىمىز جالاڭاشتاندى. ءتىلىمىز الاشۇبار. رۋحىمىز تاقىر كەدەي. بولمىسىمىز جاداعاي. زامان الماعايىپ. مىسىقكومبە تىرلىك. جاسىمىز جاسىقپىز, قارتىمىز اقىلعا قاۋقارسىزبىز. ەكران بەتى تولعان توك-شوۋ. ءبارى رەيتينگكە جۇمىس جاسايدى. بىلايشا ايتقاندا, بۇرىنعىنىڭ ۇياتى بۇگىنگىنىڭ – ترەندى. دۇنيە قالىپ-كەسكىنىن وزگەرتتى. قارعا اۋناعان تۇلكىدەي تۇرلەنگىش. اداسسا اتىنىڭ جەرشىلدىگىنە سەنەتىن قازاق ەدىك قوي. ول دا قالدى جايىنا.
ەندى, بۇل وتكەلەكتەن ءبىزدى كىم الىپ شىعادى؟ الدە سۇراقتى نە الىپ شىعادى دەپ قويۋىم كەرەك پە ەدى؟! قالاي دەسەڭىز دە ەكەۋىنە بەرىلەتىن جاۋاپ جالعىز. ول – اباي. كوبەڭ تارتقان كوڭىلىڭدى كولدەي شالقىتاتىن دا, شەل باسقان شەشىمىڭدى شەگەندەيتىن دە سول دانا. قاتەلىگىڭىزدىڭ توقتامى قارا سوزىڭدە تۇر. ءومىر – باعدارشامى. ەرتەڭىڭىز ءۇشىن ەرىنبەي وقىپ كورىڭىز. اركىم ابايدى ءارتۇرلى تانيدى. ءاربىر ءسوز ءوز ەگەسىن تاپسا دەيمىز. اباي ايتادى: «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس, ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا». مەن ايتامىن: «جو-جوق, جالىنىڭ بار دا جايپا, ءسال يىلسەڭ باعىڭدى بىرەۋ باسا-كوكتەپ كەتەدى. ابايدىڭ ءداۋىرى اينالىپ كەلمەيدى ەندى؟». دانىشپان ءسال تىنىستاپ: «وزىڭدە بارمەن كوزگە ۇرىپ, ارتىلام دەمە وزگەدەن» دەپ قايتا تۇرتپەكتەيدى. «قۇداي بەرگەننىڭ قىزىعىن كورمەسەم, قۋ جالعان كىمگە ءدارى, كىمگە شىكىرا بولماق. ۋاقىت تالابى سول. وتكەننەن ەمەس, بۇگىننەن ساباق ال» دەيمىن ەسىگىمدى تارس جاۋىپ. سوندا حاكىم اسا ءبىر اسقاق سابىرلىقپەن: «پايدا ويلاما ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» دەپ ءتامامدايدى ويلى ءسوزىن. كۇندەگى ءىسى وسى. ءدۇدامال وي كەۋدەڭدە كوگەندەلىپ ماڭىرايدى-اي كەلىپ. دارەتىن كومگەن مىسىقتاي جاساعان كىناڭنىڭ بەتىن بۇركەي سالاتىنداي ەمەس. وكىنىشىڭ وتە كوپ. ابايدى قايتا پاراقتايسىڭ. امالسىزدان ەمەس, امالى سول.
شىركىننىڭ ءار ءسوزى ساناۋلى, ساياق, ايتكەنمەن ءادىل. قازاق جاقسى كورەدى دە, جاسقانادى دا. ءسوزىنىڭ سالتى سولاي. نەمىستەر ايگىلى گيوتەنى جەرگە تيگىزبەي ماقتايدى. اعىلشىندار شەكسپيردىڭ شەكپەنىنەن شىققان تۋىندىلاردى ايتقاندا تاڭدى تاڭعا ۇرادى. ال كورشىمىز قىتاي حالقى كونفۋتسيدىڭ التىن ەرەجەلەرىن قۇراننىڭ اياتىنداي قادىر تۇتاتىنى بار. ءتىپتى كەيبىر شەنەۋنىكتەرى قابىرعاعا ءىلىپ, قاجەتىنە جاراتاتىن كورىنەدى. ال ءبىز شە؟ قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي تار تۇسىنىكتىڭ اينالاسىندامىز. اباي سىلەمىنەن الىستاپ كەتتىك. «قۇدايدان قورىق, ادامنان ۇيال» تەورەماسى ءار باستىقتىڭ كابينەتىندە ءىلۋلى تۇرسا قانداي عانيبەت! ادەتتەگى جۇمىسىنا كىرىسەردە سول قابىرعاداعى ناقىلعا ءبىر كوز تاستاسا جەتىپ جاتىر. بويىنا سىڭەدى, جىگەرىن قايرايدى. «تاڭدايىما تۇسكەن ءدام, ماڭدايىما بىتكەن باق» دەپ لەپىرگەن تاقىر تۇسىنىگىنە, اشكوزدىككە سالىنعان ارانىنا تىعىن بولارى ءسوزسىز. داتكە قۋات, جانعا سۋات بەرەر دارۋمەن دە سوندا جاتىر.
ءبىز وسى كۇنگە دەيىن بارىنە سەندىك, ابايدان باسقا. بۇرمالانعان تاريحقا سەندىك. ولقىلىعى كوپ وقۋلىققا سەندىك. تىرەۋىنىڭ ارقاسىندا كوكىرەگىن كوتەرگەن كوكەلەرگە سەندىك. وتكەندەر جايلى وتىرىك ايتتىق. قادىرشە ايتقاندا, «ساناسى – جىر, ءداستۇرى – ەت, سالتى – قىمىز» قازاق ەدىك. ەندى, ساناسى – باتىس, عۇرىپى – اراب, سالتى – ورىس شالا-جانسار بىرەۋگە اينالدىق. ورالحاننىڭ «اتاۋ-كەرەسى» ويىما ورالىپ وتىرعانى. كوڭىلگە تيسە دە ايتايىقشى. ءبىز دە جوعارىداعى اعالاردىڭ بارلىعىنا سەندىك. اق – دەگەنىن العىس كوردىك, قارا – دەگەنىن قارعىسقا بالادىق. قىتىقتاسا كۇلدىك, شىمشىسا جىلادىق. كوز جاسىمىزدى كورسەتپەي بوزدادىق, كورسەتسەك ۇيات بولادى دەدىك. ماڭدايىمىزدان سيپاعانىن مارتەبە كوردىك. قايىعىمىز سۋعا كەتىپ, ءوزىمىز امان قالعانىمىزعا شۇكىر دەستىك. حالىق كىمدى جاقتارىن بىلمەي اۋرە. قوعام بۇتىندەي تۇلعاعا ءزارۋ. جامان مەن جاقسىنى ايىرۋدان قالدى. كىمنىڭ ىعىنا جىعىلارىن, قايسىسىنىڭ سوزىنە سەنەرىن بىلمەي الەك. اق قاعازدان قارا نۇكتەنى كوردىك, ال قاراڭعىدا باياۋ تۇتانعان جارىقتى وشىرۋگە اسىقتىق. سونىڭ ءبارى ابايدى بىلمەگەننىڭ زيانى. ءبىز سورىمىزدى سىرتتان ىزدەيمىز, ال ونىڭ ىشىمىزدە جاتقانىن سەزسەكشى؟!
ءسوز زەرگەرى زەينوللا قابدوللوۆ «اۋەزوۆتى ماقتاماۋ كەرەك, اۋەزوۆپەن ماقتانۋ كەرەك» دەپتى ءبىر سوزىندە. ەستى پىكىر. بىزگە ابايمەن ماقتاناتىن كەز جەتتى. ماسەلەن, ادامنىڭ ىزىنەن تولقىن پايدا بولادى ەكەن. بۇل ءبىر فيزيكالىق قۇبىلىس. رۋحاني ەنەرگيا. قازاقتىڭ ىرىمدارىنا عىلىمي كوزقاراستان تۋعان تولعام. جاقسىنىڭ ىزىمەن جۇرسەڭ بويىڭا ىزگىلىكتىڭ نۇرى جايىلادى. قازاقتىڭ «باسقان ىزىنەن ساداقا كەت» دەيتىنى سول. ەڭدەشە, بىزگە ابايدىڭ ىزىمەن جۇرەتىن ۋاقىت كەلدى. «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان». وسى عوي بىزگە كەرەگى!
جازۋشى مۇحتار ماعاۋين قازاق ادەبيەتىنە وسىنشاما قوردالى دۇنيەلەر قالدىرا وتىرىپ, ابايدىڭ توبىعىنان كەلمەيتىنىن ايتادى. سونى وقىپ, قايران قالعانمىن. ۇلىنى مويىنداۋ ءوزىڭنىڭ دە ءبىلىمىڭدى تارازىلايدى ەكەن عوي. نەتكەن, ءىلتيپات! نەتكەن, قۇرمەت! بىردە ۇستازىم: م.ماعاۋيننىڭ جارىق كورمەگەن ديسسەرتاتسياسى بار, «اباي جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر» دەگەن. 1984 جىلى قورعالۋ كەرەك بولاتىن, ايتسە دە شاكارىم بابامىز اقتالماعان سوڭ اقىرى اياقسىز قالدى. سوندا ابايدان ءدارىس العان الىپتار حاقىندا بايان ەتىلەدى. توڭىرەگىڭدەگىلەردى مىقتىلارمەن قالا. ءوزىڭ دە مىقتى بولاسىڭ» دەگەن بولاتىن. كوبى وسى ۇيعارىمعا ۇيۋلى شىعار. ء«بىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس». بۇدان اسىرىپ ايتا السامشى.
ابايدى العاش زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ: «اسىل ءسوزدى ىزدەسەڭ, ابايدى وقى, ەرىنبە!» دەيدى. اقىن 1913-1914 جىلدارى «ايقاپتا» جاۋاپتى حاتشى بولىپ جۇرگەن كەزىندە جازعان «قازاق تىلىندەگى ولەڭ كىتاپتارى جايىنان» اتتى ماقالاسىندا «قازاق تىلىندەگى ەرەكشە ۇلگى» دەپ حاكىمنىڭ ولەڭدەرىن اتاعان. سونداعىسى «سەگىز اياقتى» مەڭزەسە كەرەك. «اعايىن بەك كوپ, ايتامىن ەپتەپ. ءسوزىمدى ۇعار ەلىم جوق. مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم!». ءبىز مۇندا ولەڭنىڭ قۇرىلىمىنا ەمەس, تراگەدياسىنا توقتالىپ وتىرمىز. شىمىرلاپ بويعا جايىلعان سۇراپىل ولەڭ. جايساڭ نۇرىن مۇقىم قازاق دالاسىنا شاشىپ جاتقان الىپ كۇننىڭ ساۋلەسى سەكىلدى. اباي جاققان ساۋلە.
«قايعىسىزعا قانشا وقىلسا جاتتالما!» بۇل جۇمەكەڭنىڭ جىرىنداعى ءبىر تارماق قانا. ءبىزدىڭ كوڭىلدى سەلت ەتكىزگەن جول. ولەڭىنىڭ جۇرەكسىز پەندەگە جۇك بولماسىن ويلاعان اقىن تىلەگى. ءدال سولاي, ابايدىڭ دا ناقىلى مۇڭسىزعا جۇقپايدى. قايعىسىز دەپ وتىرعانىمىز ماحاببات ماشاقاتىن تارتقان, نە بولماسا ءدۇريا دۇنيە الاقانىنان سۋسىپ كەتكەن پەندەنىڭ نازى ەمەس. رۋحى جۇدەۋ, بولمىسىن تۇت باسقان تەمىردەي, كەبەك كەۋدە يەسى. ءبىز, ءسوز سوڭىن جاراسقان ءابدىراشتىڭ جۇرت بىلە بەرمەيتىن جىرىمەن تامامداساق: «ابايى جوق حالىقتىڭ – قۇدايى جوق».
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
