ورتاعاسىرلىق باس كوشەدە قولعا الىنعان جۇمىستى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى جانە «قازقايتاجاڭارتۋ» مەكەمەسىنىڭ ارحەولوگيالىق توبى جۇرگىزۋدە.
– «باس كوشەنىڭ ۇزىندىعى – 620 مەتردى, ەنى – 5 مەتردى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا 100 مەترگە جۋىق جەردە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ءجۇردى. بيىلعى جىلى 320 مەتردەن اسا اۋماقتى زەرتتەۋىمىز قاجەت. جولدىڭ قوس قاپتالىنداعى تۇرعىن ۇيلەرمەن قوسا ەسەپتەگەندە تاريحي كوشەنىڭ ەنى 25 مەترگە دەيىن ۇلعايادى. بۇل كوشەنىڭ بويىندا ەسىم حان نەگىزىن قالاعان حان ورداسى مەن مەشىتى بار. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان تابىستار بۇل ورىننىڭ التىنشى قۇرىلىس قاباتى XVII عاسىردىڭ سوڭى مەن XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى اراسىندا قالىپتاسقاندىعىن, ياعني بۇل كەزەڭدە حان ورداسىن – تاۋكە, قايىپ, بولات, سامەكە جانە ابىلمامبەت حانداردىڭ مەكەن ەتكەن كەزەڭىنە سايكەس كەلەتىنىن كورسەتەدى. 1743-1745 جىلدار ارالىعىندا سامەكە حاننىڭ ۇلكەن ۇلى سەيىت احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ شىعىس بەتىنەن ەكىنشى حان ورداسىن قالىپتاستىرادى. ابىلمامبەت حان ولگەن سوڭ (1771ج.) قازبا جۇرگىزىلىپ جاتقان وردانى ونىڭ ۇلى بولات حان 1798 جىلعا دەيىن مەكەن ەتكەن دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. 2011جىلى قازبادان ارشىلعان بولمەلەردىڭ 15-ءنىڭ قابىرعالارى ساز كەسەكپەن قايتا ءورىلىپ, ساقتالۋىنا جانە ماڭىزدىلىعىنا قاراي ولاردىڭ بيىكتىكتەرى 1,2 مەتردەن 2 مەترگە دەيىن كوتەرىلدى. بولمەلەردەگى سىپالار, تاندىرلار, تاشناۋلار, ساندالدار قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. قابىرعالارى سابان ارالاس سىباقپەن سىبالىپ حاننىڭ تۇرعان ءۇيىنىڭ ءبىر بولىگى سول زامانعى كورىنىسىمەن جاسالعان», – دەدى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ارحەولوگ مارات تۇياقباەۆ.
ارحەولوگ مارات قىمىز ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن «جەتى اتا» قاقپاسىنا دەيىنگى ارالىقتى جالعايتىن جەتى اتا كوشەسى 1950 جىلدارعا دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان. اتالعان اۋماقتىڭ تاريحي ورنى ساۋدا-ساتتىق پەن قولونەرشىلەردىڭ مەكەنى بولعان. وسى ورايدا كوشەنى XVIII عاسىرداعى بولىگىنە دەيىن زەرتتەپ, جولدىڭ قوس قاپتالىنداعى ۇيلەردىڭ دە ورنىن اشىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانعان. ناتيجەسىندە, تۇركىستان قالاسىنا كەلگەن تۋريستەر قىش, اعاش, كەراميكادان جاسالعان قولونەر بۇيىمدارىن ساتىپ الىپ, ءتىپتى قولونەرشىلەرمەن بىرگە جاساپ, ۇيرەنۋگە دە مۇمكىندىك الماق. سونداي-اق ەجەلگى شاھارعا ساياحاتتاپ كەلگەندەر تاريحي ورىنداردى تاماشالاپ قانا قويماي, حاندار مەن بيلەر ءمىناجات ەتكەن مەشىتكە دە باس سۇعىپ, حان ورداسىمەن دە تانىساتىن بولادى.
ايتا كەتسەك, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تاريحي-مادەني مۇرا سالاسىندا وتە اۋقىمدى مىندەتتەر جۇكتەگەنى بەلگىلى. سولاردىڭ قاتارىندا تاريحي-مادەني مۇرالارعا ارحەولوگيالىق قازبالار تسيكلىن جۇرگىزۋ, ولاردى رەستاۆراتسيالاۋ, مۋزەەفيكاتسيالاۋ جانە الەمگە تانىمال تۋريستىك ورتالىقتارعا اينالدىرۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىندە تۇر. ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى – تۇركىستان قالاسىندا ورنالاسقان «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە قاراستى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, زەرتتەۋ جانە ولاردى تانىمال تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ءۇشىن رەستاۆراتسيالاۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان. كەشەندى عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق جانە ارحەولوگيالىق جۇمىستار رابيا سۇلتان بەگىم كەسەنەسى, ەسىم حان كەسەنەسى, سەگىز قىرلى كەسەنە, شىلدەحانا, XIX عاسىرداعى تۇركىستان تسيتادەلىنىڭ كوشەلەرىندە اتقارىلىپ, «جەتى اتا» قاقپاسىنان كەسەنەگە دەيىنگى ورتالىق ماگيسترالدى كوشە قالپىنا كەلتىرىلەدى.
