قالدىقسىز قوعام قالاي قۇرىلادى؟

الماتىدا وتكەن «پلاستيكپەن لاستانۋ: شەشىمدەر مەن ىنتىماق­تاستىقتى ىزدەۋ» كونفەرەنتسياسىن «The Coca-Cola Foundation» حا­لىق­­ارالىق قورىنىڭ قولداۋىمەن «تۇ­راق­تى دامۋعا جاردەمدەسۋ» ور­تا­­لىعى جانە «Greenwomen» انا­ليتي­كالىق ەكولوگيالىق اگەنتتىگى ۇيىمداستىردى.

«يۋنيسەف» ارىپتەستىك باع­دار­لامالاردىڭ ۇيلەستىرۋشىسى الەك­ساندرا گاسكەۆيچ پوليەتيلەندەردىڭ بالاماسىنان تۋعان ماسەلەلەر بيز­­نەستى دە, بيلىكتى دە تولعاندى­را­تىنىن تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى.

«قازىر ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقا­تىلدى. وبلىس ورتالىقتارى مەن الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارىندا پوليەتيلەندەر بۇرىنعىداي تە­گىن تاراتىلماي, ارقايسىسى 5 تەڭ­گە­دەن ساتىلادى. ودان تۇسكەن قار­جى ماقتا-ماتا ونىمدەرىنەن دايىن­دالعان ەكولوگيالىق تازا سومكە دا­يىنداۋعا جۇمسالادى. مەنىڭشە, ماقتا ونىمدەرىنەن ءونىم شىعارۋ قازاقستان ءۇشىن قيىن ەمەس», دەيدى ا.گاسكەۆيچ.

الەمدىك قوعامداستىق پەن ەكو­لوگيالىق ۇيىمداردىڭ ەرەكشە نازارىنا قاراماستان, پلاستيك قالدىقتار قازىرگى زاماننىڭ ماڭىزدى ەكولو­گيالىق پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى – بو­لىپ قالا بەرمەك. ەسەپتى دەرەكتەر بويىنشا, قازاقستاندا 2018 جى­لى 483 755,5 توننا پلاستيك ءتۇ­زىلدى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ ما­­لى­مەتتەرىنە سايكەس, سول جىلى 90 079 توننا پلاستماسسا, پلاس­تيك, پوليەتيلەن جانە پوليەتيلەن­تەرەفتالات قاپتاماسىنىڭ قال­دىق­­تارى سۇرىپتالدى, بۇل شىعا­رىل­عان قالدىق كولەمىنىڭ 18%-ىن قۇرايدى. بۇل رەتتە قايتا وڭ­دەۋ­گە باعىتتالعان پلاستيك قال­دىق­تارىنىڭ كولەمى 17 199 توننانى قۇرادى, بۇل ءتۇزىلۋ كولەمىنىڭ 3%-ىن جانە سۇرىپتالعان پلاس­تيك كولەمىنىڭ 19%-ىن قۇرايدى. پلاس­تيك قالدىقتار ەكسپورتى 2018 جىلى 5 962,5 توننانى قۇرادى.

بىلتىردان باستاپ پوليگونداردا پلاستيكتى كومۋگە تىيىم سا­لىندى. پوليەتيلەن پاكەتتەردى اقىلى پايدالانۋدى ەنگىزۋ بويىن­شا مەموراندۋم جاسالدى. بىراق ەلدە ءالى دە پروبلەمالار ساقتالىپ وتىر. ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – قالدىقتاردى جيناۋ جانە وڭدەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار, جيناقتاۋشىلار, قايتا وڭدەۋشىلەر, پلاستيك قالدىقتارىن قالىپتاستىرۋشىلار اراسىنداعى بىرلەسكەن ءىس-ارەكەت الەۋەتىنىڭ ال­سىزدىگى. ءتۇرلى ۇيىمدار مەن جەكە بيزنەس يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ءجيى ويلاپ تابادى, الايدا پلاستيك قالدىقتاردى جيناۋ مەن وڭدەۋدى كوزدەيتىن قاۋىپسىز باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جاپپاي تارالۋىنا اكەلەتىن سينەرگيزم مەن ىنتىماقتاستىقتى قۇرۋعا ىقپال ەتەتىن جۇيە جوق.

«پلاستيكتى قايتا وڭدەۋگە ء«يا!» دە» جوباسى اياسىندا PlastNet جەلىسى قۇرىلدى, بۇل ءتۇرلى مۇددەلى تاراپتى بىرىكتىرەدى جانە ولارعا پلاس­تيك قالدىقتارىن جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن قۇرالدار بەرەدى», دەيدى «تۇراقتى دامۋعا جاردەمدەسۋ» ورتالىعىنىڭ جوبا مەنەدجەرى يۋليا دۋشكينا.

پلاستيك – بۇل جاڭا ءونىم ون­دىرۋگە ارنالعان قۇندى شيكىزات, ول بىرنەشە رەت وڭدەلۋى مۇمكىن. بۇل تۇرعىدا پلاستيكالىق قوقىستىڭ كوپ مولشەردە جينالۋى جانە وڭدەلۋى وتە ماڭىزدى. 2018 جىلى Coca-Cola كومپانياسى قاپتامانى ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ ماسەلەسىن قاي­تا قارايتىنىن جاريالادى جا­نە 2025 جىلعا قاراي تولىق قايتا وڭدەلەتىن قاپتاماعا كوشۋدىڭ جا­ھاندىق ماقساتىن بەلگىلەدى. 2030 جىلعا قاراي نارىققا Coca-Cola شىعاراتىن تۇتىنۋشىلىق قاپ­تامانى تولىق جيناۋعا جانە وڭدەۋگە ىقپال ەتىلمەك. بۇل – كاسىپورىننىڭ «قالدىقسىز الەم» (World Without Waste) قالدىقتاردى ازايتۋ جو­نىندەگى جاڭا ستراتەگياسى.

Coca-Cola كومپانياسىنىڭ ورتا­لىق ازيا مەن كاۆكاز ەلدەرىندەگى كورپوراتيۆتىك بايلانىستار جو­نىن­دەگى مەنەدجەرى الەكساندرا اككير­مان: «بۇگىنگى تاڭدا الەمدە ءبىزدىڭ قاپ­تامامىزدىڭ 56%-ى جينالادى جانە وڭدەلەدى. بۇل نەگىزىنەن, ەۋروپا ەلدەرىندە جانە جاپونيا, وار, مەكسيكا سياقتى باسقا وڭىر­لەردىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىندە جي­ناۋدىڭ جانە قايتا وڭدەۋدىڭ جو­عارى دامىعان جۇيە­لەرىنىڭ ناتي­جەسى. مۇنداي جۇيە­لەردىڭ دامۋ د­ارە­جەسى, ادەتتە ەكونو­ميكالىق ءال-اۋقات دەڭگەيىنە جانە مەملەكەت پەن يندۋستريانىڭ بۋىپ-ءتۇيۋ قالدىقتارى پروبلەماسىن شەشۋگە جۇمسايتىن كۇش-جىگەرىنە بايلانىستى. تابىستى جۇمىس ىستەيتىن جۇيەنىڭ بىرنەشە نەگىزگى ولشەمى بار. وراما قالدىققا ءوندىرۋشى جا­ۋاپ بەرۋى كەرەك. بۇل ءوندىرۋشى جە­كە نەمەسە سالالىق قاۋىمداستىق ار­قىلى بۋىپ-ءتۇيۋ قوقىستارىن جيناۋ مەن وڭدەۋدى ۇيىمداستىرۋى ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى. ءبىز قازا­ق­ستان­دا قاپتاماداعى تاۋارلاردى وندىرۋشىلەر مەن يمپورتتاۋشىلار ءۇشىن كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەر جۇيەسى (وكم) ىسكە قوسىلعانىنا وتە قۋانىشتىمىز, سونىڭ ناتيجەسىندە وندىرۋشىلەردەن ۋتيليزاتسيا الىمى الىنا باستادى. وسى جۇيەنىڭ ءتيىمدى دامىعانىن جانە جيناۋ بو­يىنشا بەلگىلەنگەن مەجەلەردىڭ ورىن­دالعانىن كورگىمىز كەلەدى. سون­داي-اق باعالى قالدىقتار جاڭ­عىر­مالى شيكىزات بولۋى ءۇشىن قايتا وڭدەۋ جۇيەسىن دە دامىتۋ ماڭىزدى. مەملەكەت تاراپىنان بارلىق تا­راپ­تىڭ تىركەلگەن مىندەتتەمەلەرى مەن وكىلەتتىكتەرى بار ناقتى رەتتەۋ بولۋعا ءتيىس. بۇل جاعدايدا ەلدە قو­قىستى بولەك جيناۋدى قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. ەگەر بۇل ازاماتتار ءۇشىن مىندەتتى بولماسا, جۇيە جۇمىس ىستەمەيدى», دەيدى.

The Coca-Cola Foundation قايى­رىمدىلىق قورى بىلتىر باس­تال­عان ۇشجىلدىق «پلاستيكتى قايتا وڭدەۋگە ء«يا!» دە» جوباسى­نا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. بۇل جو­با­نىڭ ماقساتى – پلاس­تيك قال­دىق­­تاردى جيناۋدىڭ جانە ونى قايتا وڭدەۋدىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ. جوبا شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ 6 اي­ما­عىن­دا (شىمكەنت, تاراز, الماتى, وسكەمەن, پاۆلودار, پە­تروپاۆل) مۇددەلى تاراپتاردىڭ ءوزارا ءىس-قي­مى­­لىن جاقسارتۋ, ەكولوگيالىق كو­دەك­س­تىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا پلاس­تيك­پەن جانە باسقا دا جاڭعىرمالى شيكى­زاتپەن جۇمىس ىستەۋ ماسە­لە­لە­رىنە قاتىستى وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تى­رۋلاردى ىلگەرىلەتۋ جانە پلاستيك قالدىقتارىن جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ باسقا دا ماڭىزدى اسپەكتىلەرى بويىن­شا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.

الماتى